‌‏در این ایام حزن‌انگیز و در حالی که ملت ایران با چشمان اشکبار، پیکر مطهر رهبر شهید خود را بدرقه می‌کند، بیش از هر زمان دیگری به عمق معنای شهادت و انقلاب الی‌الله می‌اندیشیم. شهادت، نه پایان راه، که آغاز پروازی بی‌بازگشت به سوی معبود است؛ مسیری که در آن، بندگان خالص با فدا کردن جان، هزاران سال سلوک را در یک لحظه طی می‌کنند و به فناء فی‌الله می‌رسند.

‌‏سرنوشت محتوم: صیرورت و رجوع به سوی خداوند

‌‏ «صیرورت الی‌الله» سرنوشت قطعی و محتوم همه موجودات است، همانطور که در آیه ۵۳ شوری آمده است: «أَلَا إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ». این حقیقت درباره انسان، با تأکید بیشتری در قرآن مطرح شده است، مانند آیات ۳ تغابن، ۱۸ فاطر، ۱۵ شوری، ۴۳ ق و ۴ ممتحنه. درک معنای «اینکه همه اشیاء و خصوصاً انسان به سوی خداوند صیرورت و شدن دارند» دشوار است؛ لذا خداوند این ادعا را با تعابیر مختلفی در قرآن ذکر کرده تا هم معنایش واضح‌تر گردد و هم قبول و تصدیقش آسان‌تر شود.

‏تعابیر قرآنی از بازگشت به سوی حق

گاهی با تعبیر «رجوع الی‌الله» بیان شده است، مانند آیات ۴۸ مائده، ۵۶ یونس، ۱۱۵ مؤمنون و ۱۱ روم. طبق مفاد آیه اخیر، با اعاده و برگرداندن بساط خلقت به نقطه ابتداء، همه مثل قبل از خلقت، فانی شده و چیزی جز حضرت حق باقی نمی‌ماند و این یعنی رجوع الی‌الله. گاهی نیز این ادعا با تعبیر «انقلاب الی‌الله» آمده است، نظیر آیات ۲۱ عنکبوت و ۵۰ شعراء. بر اساس مفاد این دسته از آیات، همه ما انسان‌ها به خدا منقلب می‌شویم. روشن است که انقلاب «الف» به «ج» یعنی «الف» به «ج» مبدل شده و «ج» می‌گردد؛ بنابراین، سرنوشت همه انسان‌ها این است که دیر یا زود با زوال غبار غیریت، آنان از هویت مجازی ماسوایی خود خارج، و در حضرت حق فانی می‌گردند و او می‌شوند. بدین‌وسیله انقلاب الی‌الله و صیرورت الی‌الله رخ نموده و دولت «لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّار» (۱۶ غافر) به منصه ظهور می‌رسد. در آنجا، هیچ من و مایی نمی‌ماند بلکه همه او شده‌اند و همه کثرت‌ها به وحدت رسیده‌اند: «أَنَّ مَرَدَّنَا إِلَی اللَّهِ» (۴۳ غافر).

‏مسیر طولانی صیرورت الی‌الله برای عموم

تا اینجا روشن شد که انقلاب الی‌الله و صیرورت الی‌الله، بدون استثناء، سرنوشت همه انسان‌ها است؛ اما رسیدن به چنین سرنوشتی برای انسان‌های گوناگون، متفاوت است نه یکسان. چون در مسیر رجوع الی‌الله، عوالم گوناگونی و مراحل زیادی باید طی شود تا انسان قابلیت انقلاب الی‌الله پیدا کند.

طبق مفاد «مَنْ تَزَکَّی فَإِنَّمَا یَتَزَکَّی لِنَفْسِهِ وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ» (۱۸ فاطر)، برای ورود به هر مرحله‌ای انسان نیاز به تزکیه دارد تا اذن ورود به آن مرحله را به دست آورد. نیز مراحلی باید طی شود که گاهی یک روزش طبق مفاد «فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ» (۵ سجده) هزار سال، و گاهی طبق مفاد «فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ» (۴ معارج) پنجاه هزار سال طول می‌کشد. پس میکده صیرورت الی‌الله، حریمی نیست که بتوان بی‌مقدمه و بی‌سلوک به آن گام نهاد؛ بلکه وصول به آن، مستلزم طی کردن مراحل فراوان و مجاهدتی طولانی است.

‏شهادت: استثنایی برای رسیدن سریع به فناء فی‌الله.

اما این قاعده، یک استثناء دارد و آن شهیدی است که با اطمینان به شهادت و مرگ خود در راه خدا، به استقبال مرگ و فدا کردن خود در راه خدا می‌رود. چنین انسانی به خاطر اطمینان به فداکاری‌اش در راه خدا، عملاً از أنانیت خود عبور می‌کند و خودیتش را قبل از شهادتش تقویم به خدا می‌کند. یعنی او در همین ابتدای راه، با یک پرش، به آخرین مرحله سلوک الی‌الله که «فناء فی‌الله» است می‌رسد و عملاً آن را به فعلیت می‌رساند.

البته بشرط این که او واقعاً أنانیت خود را فقط در قبال خدا و رضایت او دهد، نه حتی در قبال بهشت اخروی. یعنی او باید مصداقی از آیه: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ» (۲۰۷ بقره) باشد و نه حتی مصداقی از آیه: «فَلْیُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ» (۷۴ نساء) که جهادگر، أنانیت خود را در قبال بهشت اخروی می‌دهد. چنین شهیدی که واقعاً أنانیت خود را فقط در قبال خدا می‌دهد، راهی را که دیگران با هزاران سال دنیوی و اخروی طی می‌کنند، او با یک تصمیم کوتاه مدت و پایداری بر آن، طی می‌کند و در زمان اندکی به مقصد نهایی رسیده و به «جنت ذات» راه می‌یابد؛ چون چنین شهیدی مفهوم جمله «أن الراحل إلیک قریب المسافة» را در مورد خود به فعلیت می‌رساند.

‏مصادیق و نمونه‌ها

از مصادیق برجسته چنین شهیدانی که با فداکاری خالصانه، مسیر هزاران ساله سلوک را در یک لحظه طی می‌کنند و به فناء فی‌الله می‌رسند، می‌توان به رهبر شهیدانمان، فانی فی‌الله و باقی به او، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای اشاره کرد. ایشان با سلوک مجاهدانه و فدا کردن أنانیت خود تنها در مسیر رضای حق، مصداق بارز آیه شریفه «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» (بقره، ۲۰۷) بودند. حیات پربرکت و مبارزات بی‌وقفه ایشان از ابتدای انقلاب شکوهمند اسلامی تا لحظه شهادت، و نیز دعاهای مخلصانه و شهادت‌طلبانه‌شان، گواه روشنی بر این مدعاست که ایشان تمامی وجود خود را وقف معبود کرده و جز رضای الهی چیزی نمی‌جستند. اینچنین، ایشان معنای حقیقی «أن الراحل إلیک قریب المسافة» را به فعلیت رساندند و با انقلاب الی‌الله در اوج خلوص، به مقصد نهایی صیرورت یافتند. هنیئاً له هذه الشهادة، و هذا الفناء فی‌الله و البقاء به.

‏آیات روشنگر: مقصد نهایی و پاداش مجاهدان

در تأکید بر حقیقت بازگشت و صیرورت به سوی خداوند، قرآن کریم با تعابیر گوناگونی این مقصد نهایی را یادآور می‌شود تا هیچ تردیدی در آن باقی نماند. از جمله این آیات، می‌توان به تصریحاتی اشاره کرد که می‌فرمایند: «وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَیْنَهُمَا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ» (مائده، آیه ۱۸). این بازگشت به سوی او، با عباراتی، چون «وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ» (ممتحنه، آیه ۴)، «وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ» (فاطر، آیه ۱۸) و «وَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ» (نور، آیه ۴۲) در آیات مختلف تکرار شده است. در ادامه، تأکید می‌شود که «اللَّهُ یَجْمَعُ بَیْنَنَا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ» (شوری، آیه ۱۵) و مؤمنان نیز در دعاهایشان می‌گویند: «رَبَّنَا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنَا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنَا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ» (ممتحنه، آیه ۴).

این مسیر بازگشت به شکل‌های مختلفی بیان شده است، از جمله: «إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ» (بقره، آیه ۲۱۰) و «وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ» (هود، آیه ۱۲۳). همچنین وعده قطعی بازگشت همگان را با این عبارات بیان می‌کند: «إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ» (یونس، آیه ۴)، «إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً» (مائده، آیه ۴۸)، «کُلٌّ إِلَیْنَا رَاجِعُونَ» (انبیاء، آیه ۹۳) و «أَنَّ مَرَدَّنَا إِلَی اللَّهِ» (غافر، آیه ۴۳).

این وعده الهی، مسیر زندگی را جهت می‌بخشد و پاداش ویژه مجاهدان و شهیدان در این راه را نیز روشن می‌سازد. در این راستا، قرآن کریم به‌صراحت می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ» (محمد، آیه ۴)، «سَیَهْدِیهِمْ وَ یُصْلِحْ بَالَهُمْ» (محمد، آیه ۵) و «وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ» (محمد، آیه ۶)؛ و برای کسانی که با خلوص نیت در راه او مجاهدت می‌کنند، وعده داده است: «وَ الَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» (عنکبوت، آیه ۶۹). اینجاست که پرواز آسمانی رهبر شهید و یارانش، تجلی عملی این وعده‌های قرآنی و راه میان‌بر به‌سوی معبود را برای همگان آشکار می‌سازد.