مدتی بود که رمزارزها متهم ردیف اول بلعیدن برق جهان بودند؛ آن‌قدر که گاهی به نظر می‌رسید تمام نیروگاه‌های دنیا فقط برای روشن نگه داشتن دستگاه‌های استخراج ساخته شده‌اند. حالا اما گزارش تازه و البته تکان‌دهنده آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) می‌گوید درست بغل دست رمزارزها، فناوری دیگری هم قد کشیده؛ فناوری‌ای که هرچه باهوش‌تر می‌شود، کنتورهای برق هم تندتر می‌چرخند؛ آن‌قدر تند که بعضی غول‌های فناوری، به‌جای خرید برق، به فکر ساختن نیروگاه افتاده‌اند.

رشد ۳۰درصدی مصرف برق

قرار نبود قصه به اینجا برسد. قرار بود رقابت بر سر این باشد که چه کسی مدل باهوش‌تری می‌سازد یا تراشه سریع‌تری طراحی می‌کند. اما خب هرچه هوش مصنوعی قد کشید و بزرگ‌تر شد، این سؤال هم شکل گرفت که از کجا قرار است این همه برق بیاید؟ چرا؟ چون طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی مراکز داده جهان در سال ۲۰۲۴، ۴۱۵ تا ۴۶۰ تراوات‌ساعت برق مصرف کرده‌اند؛ رقمی معادل حدود ۵/۱درصد کل برق تولیدی جهان. شاید روی کاغذ خیلی بزرگ به نظر نرسد، اما اگر سرعت رشد آن را در نظر بگیریم، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ مصرف برق مراکز داده به حدود ۹۴۵ تا هزار تراوات‌ساعت برسد؛ یعنی بیشتر از کل برقی که امروز کشوری مثل ژاپن در یک سال مصرف می‌کند. پشت این اشتهای سیری‌ناپذیر هم هوش مصنوعی مولد و مدل‌های زبانی بزرگ ایستاده‌اند. برخلاف یک موتور جست‌وجوی معمولی که فقط بین صفحات وب می‌گردد، آموزش یک مدل زبانی بزرگ شبیه راه انداختن یک کارخانه است و هزاران پردازنده گرافیکی باید شبانه‌روز کار کنند تا مدل، نوشتن، ترجمه کردن، کدنویسی یا حتی شوخی کردن را یاد بگیرد. بعد از پایان آموزش هم تازه نوبت کاربران می‌رسد و حالا میلیون‌ها نفر، هر روز و هر ساعت، سؤال می‌پرسند، عکس می‌سازند، متن می‌نویسند و جواب می‌خواهند؛ یعنی این کارخانه عظیم تقریباً هیچ‌وقت چراغش خاموش نمی‌شود. به همین دلیل، آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند مصرف برق سرورهای ویژه هوش مصنوعی سالانه حدود ۳۰درصد رشد کند؛ عددی که بسیاری از صنایع سنتی حتی نزدیکش هم نمی‌شوند.

رقابت جدید غول‌ها

این تغییر را شاید بیش از هر جای دیگری بتوان در آمریکا دید. گزارش می‌گوید تا پایان این دهه، تقریباً نیمی از رشد تقاضای برق این کشور فقط به خاطر توسعه مراکز داده خواهد بود. حتی مصرف برق این مراکز از مجموع برق موردنیاز صنایعی مانند فولاد، سیمان، آلومینیوم و صنایع شیمیایی هم بیشتر خواهد شد. اگر تا دیروز کارخانه‌های فولاد نماد صنایع پرمصرف بودند، حالا رقیبی پیدا کرده‌اند که خیلی آرام‌تر و بدون سر و صدا تمام رگ‌های انرژی جهان را به سمت خودش می‌کشد. این عطش اما غول‌های فناوری را هم وادار کرده نقششان را عوض کنند. مایکروسافت، گوگل و آمازون علاوه‎‌بر اینکه مشتری شرکت‌های برق‌اند؛ کم‌کم دارند خودشان وارد باشگاه تولیدکنندگان انرژی می‌شوند.
مایکروسافت برای تأمین برق مراکز داده‌اش، قرارداد احیای نیروگاه هسته‌ای «تری مایل آیلند» را امضا کرده؛ نیروگاهی که نامش سال‌ها با یکی از معروف‌ترین حوادث هسته‌ای آمریکا گره خورده بود. گوگل روی توسعه رآکتورهای هسته‌ای کوچک یا SMR سرمایه‌گذاری کرده و آمازون هم علاوه بر قراردادهای بزرگ انرژی تجدیدپذیر، سراغ پروژه‌های هسته‌ای و زیرساخت‌های اختصاصی برق رفته است. انگار شرکت‌های فناوری به این نتیجه رسیده‌اند که داشتن یک مدل هوش مصنوعی قدرتمند، بدون برق پایدار، حکایت همان زنبور بدون عسل است. البته اینجا یک سوءتفاهم هم وجود دارد؛ خیلی‌ها تصور می‌کنند انرژی‌های تجدیدپذیر به‌تنهایی قرار است بار این انقلاب را به دوش بکشند. گزارش IEA اما می‌گوید خورشید و باد هرچقدر هم پاک و دوست‌داشتنی باشند، همیشه که سر کارشان نیستند. خورشید شب‌ها مرخصی می‌رود و باد هم هر وقت دلش بخواهد می‌وزد. اما برعکس، مراکز داده نه تعطیلی می‌شناسند، نه آخر هفته و نه ساعت اداری. برای همین، گاز طبیعی و انرژی هسته‌ای همچنان بخش مهمی از تأمین برق این مراکز خواهند بود. جدای از آن، در کنار چالش تولید برق، مسئله زمان‌بندی هم مهم است. ساخت یک مرکز داده بزرگ معمولاً دو تا سه سال طول می‌کشد، اما ایجاد یک نیروگاه جدید یا توسعه خطوط انتقال برق ممکن است ۵ تا ۱۰ سال زمان ببرد. یعنی ممکن است ساختمان و سرورها آماده باشند، اما برق کافی برای روشن کردنشان وجود نداشته باشد. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان می‌گویند گلوگاه بعدی هوش مصنوعی پس از تراشه، ظرفیت شبکه برق است.

هزینه پنهان

سی‌ان‌ان هم به نکته جالب دیگری اشاره کرده و می‌گوید برخلاف تصور عمومی، هنوز هیچ‌کس دقیق نمی‌داند هر گفت‌وگو با یک هوش مصنوعی یا هر تصویر تولیدشده، دقیقاً چقدر انرژی مصرف می‌کند، چون بسیاری از شرکت‌ها اطلاعات کاملی درباره مصرف برق مراکز داده و سخت‌افزارهایشان منتشر نمی‌کنند. به گفته پژوهشگران، حتی نمی‌توان یک عدد ثابت برای مصرف انرژی همه مدل‌های هوش مصنوعی اعلام کرد، چون هر مدل، معماری و زیرساخت متفاوتی دارد. برخی کارشناسان حتی پیشنهاد داده‌اند همان‌طور که روی لوازم خانگی برچسب مصرف انرژی نصب می‌شود، سرویس‌های هوش مصنوعی هم میزان انتشار کربن هر درخواست را به کاربران نشان دهند؛ شاید آن وقت، پیش از اینکه از هوش مصنوعی بخواهیم یک ایمیل دوخطی را در ۱۰ سبک مختلف بازنویسی کند، دست‌کم بدانیم این درخواست، چه هزینه فرصتی دارد. بنابراین برای کشورهایی مثل ایران خودمان اگر قرار است اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی سهم بیشتری در آینده داشته باشند، توسعه مراکز داده بدون برق پایدار ممکن نیست. تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد رقابت آینده فقط به داشتن برنامه‌نویسان بهتر یا الگوریتم‌های قوی‌تر خلاصه نمی‌شود و شبکه برق هم باید هم‌پای آن‌ها رشد کند.