در ساحت پرفروغ تاریخ اسلام، نامهایی هستند که نه تنها روایتگر گذشتهاند، بلکه چراغ راهی برای حال و آینده به شمار میآیند. همزمان با سوم صفر که بنا بر برخی روایتها، سالروز ولادت خجسته حضرت امام محمد باقر(ع) است، فرصتی تازه برای تأمل در ابعاد وجودی شخصیتی فراهم میآید که نهضت علمی بینظیری را پایهگذاری و لقب باقرالعلوم یا شکافنده علوم را شایسته خویش کرد. در روزگاری که پیچیدگیهای عصر حاضر، فهم عمیق از مبانی دینی و تکلیف اجتماعی را بیش از پیش ضروری کرده، بازخوانی سیره و کلام آن حضرت، حیاتی است. این گفتمان، نه تنها به دنبال بازنمایی عظمت علمی امام(ع) است، بلکه میکوشد پیوند ناگسستنی میان دانش، عمل و مسئولیت اجتماعی را آشکار کند؛ پیوندی که در کلام گهربار ایشان و در مسیر حرکت امروزین امت، معنایی تازه مییابد. برای واکاوی این ابعاد، از محضر حجتالاسلام دکتر غلامحسن محرمی، عضو هیئت علمی گروه تاریخ و تمدن پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بهره میجوییم.
پایهگذاری نهضت علمی در دوران خفقان
حجتالاسلام محرمی در خصوص جایگاه بیبدیل امام محمدباقر(ع) در تاریخ اسلام توضیح میدهد: حضرت در سال ۵۷ هجری در مدینه چشم به جهان گشودند و مدت ۲۰سال امامت را بر عهده داشتند. نام مبارکشان محمد، کنیه ابوجعفر و لقب معروفشان باقر یا باقرالعلوم است. ایشان نخستین امامی هستند که از نظر پدر و مادر، فاطمی و علوی محسوب میشوند؛ مادر ایشان امعبدالله، دختر امام حسن مجتبی(ع) است. امام باقر(ع) در سال ۱۱۴ هجری در مدینه به شهادت رسیدند و پیکر مطهرشان در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد. دوران امامت ایشان، همزمان با ضعف نسبی حکومت اموی و فرصتی برای نشر معارف اهل بیت(ع) بود که حضرت با درایت کامل از آن بهره بردند.
وی میگوید: امام محمدباقر(ع) بنیانگذار نهضت علمی عظیمی بودند. در دوران امامت خود به نشر و اشاعه حقایق معارف الهی پرداختند و با تشریح مسائل علمی، جنبشی دامنهدار را به وجود آوردند. ایشان در علم، زهد، عظمت و فضیلت سرآمد بودند و مقام علمی و اخلاقیشان مورد تصدیق دوست و دشمن قرار داشت. روایات و احادیث بسیاری در زمینههای مسائل و احکام اسلامی، تفسیر، تاریخ اسلام و انواع علوم از ایشان به یادگار مانده است. رجال و شخصیتهای علمی برجسته و حتی یاران پیامبر اکرم(ص) که هنوز در قید حیات بودند، خود را از دریای علم حضرت سیراب میکردند. این حرکت علمی در واقع پاسخی بود به انحرافات فکری و عقیدتی که پس از رحلت پیامبر(ص) در جامعه اسلامی ریشه دوانده بود و نیاز به تبیین صحیح اسلام ناب را دوچندان میکرد.
شکافنده علوم، مفسر قرآن
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در خصوص چرایی لقب باقرالعلوم بیان میکند: آوازه علوم و دانش امام محمدباقر(ع) چنان در جامعه اسلامی پیچیده بود که ایشان را باقرالعلوم یعنی گشاینده دریچههای دانش و شکافنده مشکلات علوم میدانستند. این لقب نه تنها بیانگر وسعت دانش ایشان بوده، بلکه نشاندهنده عمق نگاه و توانایی حضرت در تحلیل و تبیین مسائل پیچیده علمی و دینی است. امام(ع) در مباحث علمی خویش اغلب به آیات قرآن کریم استناد میکردند و میفرمودند: «هر مطلبی که گفتم، از من بپرسید که در کجای قرآن کریم است تا آیه مربوط به آن موضوع را بیان کنم». این رویکرد، مرجعیت قرآن را در فهم حقایق دینی تثبیت میکرد و نشان میداد تمام علوم حقیقی ریشه در کلام الهی دارند.
ایشان توضیح میدهد: این روش امام باقر(ع) در استناد به قرآن، الگویی برای همیشه تاریخ است. در دوران کنونی که شبهههای گوناگون بنیانهای فکری جامعه را نشانه رفته، بازگشت به منبع اصیل معرفت، یعنی قرآن کریم و فهم عمیق آیات آن، ضرورتی انکارناپذیر است. همان طور که قرآن میفرماید: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَایَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ» (زمر/۹)؛ یعنی بگو: آیا کسانی که میدانند و کسانی که نمیدانند یکساناند؟ تنها خردمنداناند که پند میگیرند. این آیه به روشنی جایگاه علم و دانایی را در مسیر هدایت و تذکر نشان میدهد و امام باقر(ع) خود مصداق بارز این خردمندی بودند که با علم و بصیرت، راهگشای امت شدند.
تأسیس حوزه علمیه و تربیت طلایهداران
دکتر محرمی درباره نقش امام باقر(ع) در تربیت شاگردان میگوید: حضرت شاگردان بزرگی را در زمینههای فقه، حدیث، تفسیر و دیگر علوم اسلامی تربیت کردند که هر کدام از آنها وزنهای بزرگ به شمار میرفتند. به قدری که حضرت فرمودند: «مکتب ما و احادیث پدرم را چهار نفر زنده کردند که آن چهار نفر عبارتاند از زراره، ابوبصیر، محمد بن مسلم و بُرید بن معاویه عجلی». این شاگردان برجسته، ستونهای فقاهت و حدیث شیعه را بنا نهادند و میراث گرانبهای اهل بیت(ع) را به نسلهای بعدی منتقل کردند. آثار درخشان علمی امام محمدباقر(ع) و شاگردان برجسته ایشان، جامعه اسلامی را متحول کرد و از انحرافات نجات داد.
وی ادامه میدهد: امام محمدباقر(ع) را میتوان مؤسس حقیقی حوزه علمیه دانست. در دوران حضرت، طالبان علم و دانش از نقاط مختلف به شهر مدینه میآمدند و از محضر ایشان کسب علم میکردند. برای مثال، جابر بن یزید جعفی سالها در مدینه ساکن شد تا از دریای علم حضرت استفاده کند و معارف ایشان را فرا گیرد. این حرکت، نه تنها به تربیت متخصصان دینی انجامید، بلکه به ایجاد یک جریان فکری مستقل و قدرتمند شیعی کمک کرد که توانست در برابر مکاتب فکری دیگر قد علم کرده و حقیقت اسلام را تبیین کند. این پایهگذاری، زمینهساز شکلگیری حوزههای علمیه در طول تاریخ اسلام شد که تا به امروز نقش محوری در حفظ و نشر معارف دینی ایفا میکنند.
احیای فرهنگ کتابت و مبارزه با انحرافات
این پژوهشگر تاریخ اسلام به اوضاع سیاسی و اجتماعی دوران امامت حضرت اشاره و اظهار میکند: حضرت با پنج تن از خلفای اموی معاصر بودند که حکومت هر یک از آنان ویژگیها و شاخصههای اجتماعی و سیاسی خاصی داشت. در این دوران پرتلاطم، حضرت با درایت و بصیرت، به گسترش علم و معارف پرداختند و از فرصتهای موجود برای احیای سنتهای اصیل اسلامی بهره بردند. یکی از مهمترین اقدامهای ایشان، احیای فرهنگ کتابت حدیث بود.
او توضیح میدهد: ممنوعیت نوشتن حدیث که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و به دنبال انحرافات عمیق در جامعه اسلامی به وقوع پیوسته بود، یک ضایعه بزرگ فرهنگی به شمار میرفت. این ممنوعیت که تا دوران عمر بن عبدالعزیز ادامه داشت، در زمان امام محمدباقر(ع) برداشته شد. حضرت به خاطر اقدامهایی که عمر بن عبدالعزیز در خصوص رفع ممنوعیت نوشتن حدیث، برداشتن سب امام علی(ع) از روی منبرها و بازگرداندن فدک به ایشان انجام داد، او را نجیب بنیامیه خواندند. امام(ع) از این فرصت بدست آمده استفاده کردند و دستور دادند هر فردی حدیثی را شنیده یا در ذهن دارد، بنویسد. این توصیه به شاگردان نیز داده شد که نتیجه آن، شکلگیری کتابهای دست اول حدیثی بود که امروز در اختیار ما قرار دارد و بخش عظیمی از میراث روایی شیعه را تشکیل میدهد.
میراث علمی امام باقر(ع)؛ چراغ راهی برای همیشه تاریخ
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به مناظرات امام محمدباقر(ع) اظهار میکند: در دوران امامت حضرت باقر(ع) فرقههای مذهبی و گروههای سیاسی و مذهبی متعددی چون معتزله، خوارج و مرجئه فعالیت میکردند. حضرت همواره با عقاید باطل آنان مبارزه میکردند و با مناظرات علمی و فکری که با سران آنان انجام میدادند، همانند سدی استوار مانع نفوذ افکار انحرافیشان به جامعه اسلامی میشدند. این مناظرات، نه تنها به روشن شدن حقایق کمک میکرد، بلکه پایگاههای فکری و عقیدتی آنان را در هم میکوبید و بیاساس بودن عقایدشان را با دلایل عقلی و علمی آشکار میکرد. برای مثال، در مناظره حضرت با نافع بن ازرق که از سران خوارج بود، ایشان با استدلال قرآنی و روایی بدعت و بهتان مارقین را در ماجرای حکمیت اثبات کردند. این رویکرد امام(ع) در مقابله با انحرافات فکری و اعتقادی، برای امروز ما نیز درسآموز است. در شرایط کنونی که شبهههای گوناگون بنیانهای فکری جامعه را نشانه رفته، جهاد تبیین و روشنگری فکری، وظیفهای خطیر بر دوش همگان است. این جهاد، نه تنها در قالب مناظرات علمی، بلکه در تمامی عرصههای فرهنگی و اجتماعی باید نمود یابد تا مانع نفوذ افکار باطل و سستکننده به جامعه شود.
حجتالاسلام دکتر غلامحسن محرمی در پایان این گفتوگو تصریح میکند: آنچه از سیره تابناک امام محمدباقر(ع) و نهضت علمی ایشان برجای مانده؛ میراثی گرانبهاست که فراتر از زمان و مکان، مسیر تعالی فکری و معنوی امت اسلامی را روشن میکند. ایشان با شکافتن علوم و تربیت شاگردانی برجسته، بنیانگذار حرکتی شدند که تا به امروز، منبع الهامبخش جویندگان حقیقت و دانش است. این میراث، همواره یادآور آن است که رشد و بالندگی جامعه در گرو تعمق در معارف الهی و استخراج گنجینههای علم از سرچشمههای اصیل دینی است؛ رویکردی که در هر عصری میتواند راهگشای حل چالشها و دستیابی به بصیرت عمیق باشد و چراغ هدایت را در مسیر کمال انسانی فروزان نگاه دارد. در همین راستا و برای تکمیل این نگاه جامع، در امالی طوسی روایتی از امام باقر(ع) به جابر جعفی نقل شده که حضرت فرمودند: «یا جابرُ بَلِّغْ شِیعَتی عَنّی السَّلامَ، و أعْلِمهُم أنَّهُ لا قَرابَةَ بَیْنَنا و بَینَ الله عزّ و جلّ، و لایُتَقرَّبُ إلَیهِ إلاّ بالطَّاعةِ لَهُ. یا جابرُ، مَن أطاعَ الله و أحَبَّنا فهُو ولیُّنا، و مَن عَصی الله لَم یَنْفَعْهُ حُبُّنا» [الأمالی للطوسی: ۲۹۶/۵۸۲]. امام باقر(ع) به جابر جعفی فرمودند: ای جابر! سلام مرا به شیعیانم برسان و به آنها بگو که میان ما و خداوند عز و جل هیچ خویشاوندی نیست و کسی مقرب خدا نشود جز با فرمانبرداری از او. ای جابر! هر کس خدا را فرمان ببرد و ما را دوست بدارد، همو دوست ماست و هر کس خدا را نافرمانی کند محبت ما سودش نرساند. این سخن حکیمانه امام باقر(ع) نه تنها برای دیروز، بلکه برای امروز و فردای امت اسلامی نیز چراغ راهی است که میتواند سبک زندگی فردی، اجتماعی و حتی رویکردهای جمعی ما را در مسیر اطاعت الهی و ولایت حقیقی اهل بیت(ع) جهت بخشد و تأکید میکند همراهی با ائمه(ع)، مستلزم عمل صالح و التزام به فرامین الهی است.
نظر شما