جمعهها در فرهنگ اسلامی همیشه چیزی فراتر از یک تعطیلی آخر هفته بوده؛ روایتی از یک قرار هفتگی میان امت و حاکمیت. بنیان این سنت عبادی و سیاسی به همان نخستین روزهای هجرت پیامبر اعظم(ص) و طنین نخستین خطبهها در وادی «رانوناء» بازمیگردد؛ تریبونی که از همان آغاز، کانون تصمیمگیری، حکمرانی دینی و التیام دردهای جامعه بود. با این حال، گذر زمان و سلطه حکومتهای غیردینی، این فریضه شکوهمند را به حاشیه راند؛ تا جایی که در دوران پهلوی، نماز جمعه به مناسکی خنثی، تشریفاتی و محصور در اراده دربار بدل شد و پیوند خود را با نبض واقعی جامعه و تودههای مردم از دست داد. اما انقلاب اسلامی این آیین منزویشده را دوباره به متن زندگی آورد. پنجم مرداد ۱۳۵۸، وقتی طنین صدای آیتالله سیدمحمود طالقانی در دانشگاه تهران پیچید، سنگری احیا شد که با تدبیر معمار کبیر انقلاب بنا بود صدای رسا و پناهگاه بیواسطه مردم باشد.
امروز پس از گذشت بیش از چهار دهه از این احیای مبارک، دغدغهمندان انقلاب بیش از هر زمان دیگری به دنبال بالندگی و ارتقای هر چه بیشتر این نهاد مقدس هستند؛ اینکه چگونه میتوان این سنگر پویا را همپای تحولات زمانه، به پناهگاهی گرمتر برای انعکاس دغدغههای معیشتی مردم و کانون جذابتری برای حضور نسل جوان تبدیل کرد.
برای بازخوانی این رسالتهای والای اجتماعی و تبیین راهکارهای پویایی روزافزون تریبون جمعه، به سراغ آیتالله سید صمصامالدین قوامی، رئیس بنیاد فقهی مدیریت اسلامی و مدرس درس خارج فقهالاداره رفتیم. مشروح این گفتوگو در ادامه پیش روی شماست.
نماز جمعه؛ کانون معنوی جامعه و ابزار حکمرانی دینی
آیتالله قوامی در ابتدا با اشاره به اینکه نماز جمعه به مثابه لیلهالقدر انقلاب اسلامی است، توضیح میدهد: همان گونه که شب قدر در ماه مبارک رمضان سرنوشت معنوی انسانها را رقم میزند، نماز جمعه نیز در طول سال وظیفه شکلدهی به سرنوشت سیاسی، اجتماعی و معنوی امت اسلامی را بر عهده دارد. این تشبیه در کنار تعابیر توصیفی رهبر شهید انقلاب که نماز جمعه را قرارگاه اصلی ایمان، تقوا و بصیرت و همچنین قلب فرهنگی هر شهر نامیدهاند، نشاندهنده عظمت و کارکرد بیبدیل سنگر جمعه در قوامبخشی به نظام اسلامی است. پویایی نماز جمعه در جمهوری اسلامی حاصل استقلال فکری و جوشش درونی خطباست و در اندیشه دینی، خطبههای نماز جمعه نباید جنبه دیکتهشده یا رسمی به خود بگیرد، بلکه باید از زلال باطن و دانش عمیق امام جمعه بجوشد. ساختار نماز جمعه بر پایه دو خطبه استوار است که خطبه نخست بر اخلاق، تزکیه و سازندگی معنوی تأکید دارد و خطبه دوم به تحلیل مسائل روز و تبیین خط مشیهای سیاسی اختصاص مییابد. این جامعیت نگرش، امتداد همان سیره معصومین(ع) است، چنانکه در روایات مربوط به تقسیمبندی خطبهها از سوی حضرت امام رضا(ع) در کتاب عیون اخبارالرضا(ع) نیز بر همین دو بُعد عبادی و اجتماعی پافشاری شده است.
ایشان با مرور جایگاه حاکمیتی نماز جمعه در صدر اسلام و اهتمام ویژه پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین علی(ع) به این آیین عبادی سیاسی، یادآور میشود: نماز جمعه در صدر اسلام پیش از آنکه صرفاً یک آیین عبادی باشد، ابزار اصلی حکمرانی و مدیریت جامعه به شمار میرفت و خلفای صالح خود شخصاً اقامه جمعه را بر عهده داشتند و از این طریق، هدایت جامعه را پیش میبردند. اساساً امام جمعه در هر شهر و استان، رهبری معنوی و اجتماعی آن منطقه را بر عهده دارد و هدایت جامعه به سوی صلاح و فلاح از مسیر این رسالت عظیم میگذرد. اهتمام مداوم رهبران برجسته انقلاب به حضور در سنگر نماز جمعه تهران در طول دهههای متمادی، گواهی روشن بر اهمیت حیاتی این تریبون در هدایت نظام است. بر همین مبنا، تریبون نماز جمعه باید انعکاس دقیق دغدغههای امت باشد و خطیب جمعه نباید خود را از مسائل عینی جامعه جدا بداند، بلکه باید در قامت یک رهبر محلی، ملجأ و پناهگاه عموم مردم باشد.
تریبون جمعه و مسئولیت خطیر هدایت جامعه
مدرس درس خارج فقهالاداره در پاسخ به پرسشی درباره نحوه ورود خطبای جمعه به مسائل معیشتی و مرز میان مطالبهگری و امیدآفرینی خاطرنشان میکند: امام جمعه در حقیقت وکیل و مدافع حقوق مردم است و وظیفه دارد با شجاعت و حکمت، سختیهای معیشتی جامعه را مطالبه کند. این مطالبهگری نه تنها منافاتی با امیدآفرینی ندارد، بلکه علت اصلی ایجاد امید در دل مردم است، زیرا وقتی جامعه ببیند خطیب جمعه دغدغهمند سفره و رفاه آنهاست، احساس پشتیبانی میکند. حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه ۳۴نهجالبلاغه، یکی از وظایف اصلی حاکم اسلامی را افزایش رفاه و رونق اقتصادی مردم برمیشمارند و میفرمایند: «وَ تَوْفِیرُ فَیْئِکُمْ عَلَیْکُمْ» یعنی فراهم آوردن رفاه و توسعه اقتصادی برای شما بر عهده من است. بنابراین، امام جمعه باید از مسئولان اجرایی و نهادهای تقنینی و قضایی بطلبد که با تدبیر و عمل، گرههای معیشتی را بگشایند و اجازه ندهند ضعفهای مدیریتی به حساب چالشهای بیرونی گذاشته شود.
آیتالله قوامی با تأکید بر ضرورت برخورداری خطبا از رأفت و سوز درونی نسبت به مشکلات مردم میافزاید: در قرآن کریم و در سوره مبارکه توبه آیه ۱۲۸ درباره ویژگیهای پیامبر گرامی اسلام(ص) آمده است: «عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ» یعنی رنج و سختی شما بر او دشوار است و بر هدایت و سعادت شما حرص میورزد. این آیه شریفه الگوی رفتاری امام جمعه است که باید در برابر رنج و گرسنگی مردم بیقرار باشد. خطبههای نماز جمعه نباید به بیان کلیات محدود شود، بلکه باید راهحلهای عملی برای برونرفت از مشکلات معیشتی ارائه دهد. مسئولان ارشد اجرایی نیز باید بدانند تریبون نماز جمعه محل نقد منصفانه و مطالبه واقعی جامعه است و پاسخگویی به این مطالبات، پایههای مشروعیت و مقبولیت نظام را تقویت میکند.
نماز جمعه؛ پایگاه اصلی دفاع از سفره و معیشت مردم
امام جمعه سابق پردیسان با تبیین مفهوم واقعی قرارگاه بودن نماز جمعه و ضرورت گسترش کارکردهای آن به تمامی ابعاد زندگی مردم، بیان میکند: مفهوم قرارگاه در نهاد نماز جمعه نباید تنها به ابعاد فرهنگی محدود شود، هر چند فرهنگ، زیرساخت اقتصاد و سیاست است، اما سنگر جمعه باید یک قرارگاه جامع برای حل مشکلات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی شهر باشد. در الگوی اصیل مدیریت اسلامی، امام جامعه و امام جمعه باید هر هفته نسبت به اقدامهای انجام شده برای بهبود معیشت و رفع مشکلات مردم گزارش دهد. مطالبه از مسئولان محلی و نظارت بر عملکرد آنان جزو اختیارات و وظایف ذاتی امامت جمعه است تا از بروز ناکارآمدیها و فساد پیشگیری شود. اگر مردم احساس کنند نماز جمعه کانون واقعی حل گرههای روزمره آنان است، حضورشان در این آیین عبادی سیاسی چند برابر خواهد شد.
ایشان با آسیبشناسی ساختار فعلی اداره نمازهای جمعه و تحذیر از آفات دیوانسالاری شدن نهاد امامت اظهار میکند: مردمی بودن و ثبات حضور امام جمعه در یک منطقه، عامل اصلی نفوذ اجتماعی و مقدس شناخته شدن او نزد مردم است. رویه جابهجاییهای کوتاهمدت ائمه جمعه که بدون توجه به بومشناسی و علایق منطقهای صورت میگیرد، پیوند عمیق میان امام و مردم را تضعیف میکند. اگر ائمه جمعه از میان شخصیتهای برجسته، شناختهشده و محلی همان مناطق انتخاب شوند و از اختیارات کافی برای نظارت و مؤاخذه مدیران متخلف برخوردار باشند، نماز جمعه به معنای واقعی کلمه به ملجأ مردم و کانون حل مشکلات تبدیل خواهد شد. نباید اجازه داد نگاه کارمندی و اداری به نهاد نماز جمعه رخنه کند، زیرا امامت جمعه یک رسالت الهی و اجتماعی است، نه یک شغل اداری.
ضرورت تحول ساختاری و پیوند بومی امام با مردم
آیتالله قوامی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر ضرورت بازنگری در روشهای جذب نسل جوان و پویایی بخشیدن به تریبونهای نماز جمعه تصریح میکند: برای جلب مشارکت فعال نسل جدید که در فضای پرشتاب رسانهای و ارتباطی امروز حضور دارند، نیازمند نوسازی ادبیات، ارتقای کیفیت محتوای خطبهها و بهرهگیری از زبان روز هستیم. رهبر شهید انقلاب حضرت آیتالله العظمی خامنهای، همواره بر این نکته حیاتی تأکید داشتند که نماز جمعه باید با کلام پرنشاط، شنیدن صبورانه دغدغههای جوانان و ایجاد محیطی جذاب، دلهای نسل جدید را به خود جلب کند. ائمه جمعه باید با ایجاد فضای گفتوگوی بیواسطه و صمیمی پیش و پس از اقامه نماز، شنیدن نظرات نخبگان جوان و حضور مؤثر در عرصه فضای مجازی، پیوند خود را با این قشر تعمیق ببخشند. همچنین مناسبسازی فضاهای مصلا با فراهم کردن امکانات جانبی نظیر مهدکودک، مراکز مشاوره و کانونهای فرهنگی، در کنار زیست مردمی خطبا، میتواند بار دیگر نماز جمعه را به پرشورترین مرکز تجمع مؤمنان تبدیل کند. امروزه در سالروز اقامه نخستین نماز جمعه انقلاب، عمل به رهنمودهای رهبر شهید انقلاب و بازگشت به روح جهادی و مستقل خطبهها، تنها راه حفظ صلابت، کارآمدی و پویایی این نهاد مقدس در مواجهه با چالشهای عصر جدید است.
نظر شما