دهه آخر ماه صفر برای مردم ایران و بهویژه اهالی خراسان و مشهد، پس از مراسم اربعین حسینی در موسم آیینی چهل و هشتم تجدید عهد با امامی است که سفر تاریخی و تمدنساز ایشان، هویت دینی و فرهنگی این سرزمین را دگرگون کرد. حضور امام رضا(ع) در خراسان، منشأ شکلگیری شبکهای از محبت، معرفت، زیارت، خدمت و آیینهای مردمی شد که تا امروز در زندگی دینی مردم جاری است. جامعه ما در دوران جنگ تحمیلی در شرایطی به استقبال این ایام میرود که فضای معنوی کشور، عطرآگین از حماسه حضور میلیونی مردم در تشییع باشکوه رهبر شهید انقلاب؛ حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلیخامنهای و خاکسپاری پیکر مطهر ایشان در حرم مطهر رضوی است.
شناخت دقیق ظرفیتهای معنوی این دوران برای کودکان و تبدیل آن به برنامههای عملی در محیط خانواده و جامعه، ضرورتی تربیتی است که در گفتوگو با حجتالاسلاموالمسلمین محمدباقر مشکاتی، کارشناس خانواده و پژوهشگر حوزه دین، ابعاد و راهکارهای مختلف آن را در محورهای مختلف بررسی کردیم. در ادامه مشروح این گفتوگو را بخوانید.
۳ رکن ماندگار در قلب ایران
اتفاقات اخیر در کشور و جنگی که بر کشور ایران و مردم مسلمان ما تحمیل شده است، تنها بزرگسالان را درگیر خود نکرده و بسیاری از کودکان با تجربههای پیشبینی نشدهای روبهرو شدهاند. والدین در کنار همه تلاشهای مادی برای فرزندان باید به امنیت روانی و اتکای معنوی آنان نیز توجه کنند. در این راستا ظرفیت آیینهای دهه پایانی صفر و حتی آیین مخصوص اهالی خراسانی یعنی چهلوهشتم برای امت اسلامی قابل استفاده است. زیرا تمامی موارد ذکر شده؛ مشهد الرضا(ع) را به نقطه پرگار پایداری، عهد جاوید و تجلی پیوند «شهادت، ولایت و خدمت» تبدیل کرده است. لذا زنده نگهداشتن آیینهای مرتبط با ایام شهادت آن حضرت، تنها حفظ یک سنت عاطفی و زیارتی مخصوص به خراسان نیست، بلکه پاسداشت بخشی از حافظه تاریخی، هویت مذهبی و فرهنگ اجتماعی ایرانیهاست.
قدمهای کوچک در مسیر؛ سرمایهای تربیتی
در فرصت ایام پایانی ماه صفر، کودک میتواند مفاهیمی مانند زیارت چه به عنوان زائر و چه به عنوان مجاور، خدمت و میهماننوازی را در فضایی عینی و کنار خانواده تجربه کند، چراکه در این روزها، مفاهیمی چون محبت اهلبیت(ع)، زیارت، همدلی، خدمت، میهماننوازی، احترام به عزادار و تکریم زائر، از حالت مفاهیم ذهنی خارج میشود و در قالب رفتارهای عینی و جمعی قابل مشاهده است. کودک در این فضا میآموزد دینداری فقط در گفتن و شنیدن خلاصه نمیشود، بلکه در خدمتکردن، کمکدادن، همراهیکردن و سهیمشدن در غم و محبت اهلبیت(ع) نیز معنا پیدا میکند.
شهر مشهد در آستانه شهادت امام رضا(ع) حال و هوای خاصی به خود میگیرد؛ از مسیرهای منتهی به حرم مطهر و حضور زائران پیاده تا برپایی موکبها، ایستگاههای صلواتی، نذریها، مجالس خانگی و آیینهای محلی. این قرار گرفتن و طی کردن حتی چند قدم با کودک در این مسیر، خود یک سرمایه تربیتی است که باید توسط کودکان تجربه شود.
تغییر نقش کودک؛ از تماشاگری به مشارکت
یکی از مهمترین نکات در تربیت و آشنایی کودکان با آیینها، تبدیل آنان از تماشاگر به مشارکتکننده است. اگر کودک فقط در مجلس عزاداری حاضر شود، اما نقشی در فرایند نداشته باشد، ارتباط او با این مناسبت، سطحی باقی میماند. در مقابل، وقتی خود او در آمادهسازی نذری، چیدن ظرفها، بستهبندی خوراکی، توزیع آب، خوشامدگویی به زائران یا پاکیزهسازی محل برگزاری مراسم نقش دارد، احساس تعلق، مسئولیت و محبت او نسبت به این آیینها عمیقتر میشود. بنابراین تغییر نقش کودک از تماشاگر به دستاندرکار در ایستگاهها و مجالس، حس مسئولیتپذیری و تعلق خاطر او را به سنتهای مذهبی عمیقتر میکند. اصل مهم آن است که هر کودک احساس کند در بزرگداشت بزرگان دین اسلام مشارکت دارد.
دستی کوچک در کمک؛ سهمی بزرگ از محبت امام (ع)
یکی از ملموسترین محورهای مشارکت کودکان، حضور در فرایند آمادهسازی نذری است. کودکان میتوانند در شستن مواد اولیه، چیدن لیوان، آمادهکردن بستههای خرما، تقسیم نان، چسباندن برچسب، مرتبکردن سفره یا تحویلدادن بستههای کوچک نذری مشارکت کنند. نوجوانان نیز میتوانند در بستهبندی، نظمبخشی، جابهجایی وسایل سبک و توزیع با نظارت بزرگترها کمک کنند.
مشارکت کودکان در بستهبندی، چیدن سفره و توزیع اطعام و نذورات مراسم چهلوهشتم، تمرینی ساده اما ماندگار در راه اهلبیت(ع) است. این مشارکت، اگر با توضیح درست همراه باشد، تنها یک کار خدماتی نیست؛ بلکه تمرینی برای ادب، همکاری، نظم، احترام به نعمت، نیت خالص و خدمت است. کودک باید بفهمد نذری فقط غذا نیست؛ نذری یعنی سهمی از محبت امام که با دستهای مهربان و نیت پاک به دیگران میرسد.
میزبان یا میهمان؛ همه خادمالرضاییم
یکی از برجستهترین جلوههای دهه آخر صفر در خراسان، حضور زائران پیادهای است که با عشق و ارادت، مسیرهای طولانی را برای رسیدن به حرم مطهر طی میکنند. این صحنهها برای کودکان و نوجوانان اگر درست تبیین شود، میتواند درسی زنده از شوق زیارت، وفاداری، استقامت و محبت باشد. خانوادهها میتوانند فرزندان خود را در حد توان، در کارهایی مانند آمادهکردن موکبها و جای استراحت، توزیع آب و غذا، اهدای دمپایی یا جوراب، یا حتی خوشامدگویی و بدرقه محترمانه شریک کنند.
این مشارکتها صرفاً خدماتی نیست؛ بلکه کودک در عمل میآموزد زائر امام رضا(ع)، میهمان کرامت رضوی است و میزبانی از او، نوعی افتخار و عبادت به شمار میآید. اینجاست که هویت محلی و دینی، از یک عنوان جغرافیایی فراتر میرود و به یک مسئولیت معنوی و اجتماعی تبدیل میشود. خدمت در اینجا معنای خاصی دارد؛ زیرا آنان خود را در جایگاه میزبانان و خادمان زائران امام میبینند. بنابراین برپایی موکبهای کودکانه در چهلوهشتم به بچهها فرصت میدهد با پذیرایی و خوشامدگویی به زائران، مفهوم این شعار که همه خادمالرضاییم را لمس کنند.
معرفی آیینها و خردهآیینهای محلی؛ از چهلوهشتم تا مجالس خانگی
برای آنکه کودکان و نوجوانان با این ایام آشنا شوند، لازم است آیینها و خردهآیینهای محلی برایشان روایت و تبیین شود. مجالس، نذورات، گردهماییهای خانوادگی یا محلی و افزون بر آن، مراسم روضههای خانگی، سیاهپوشکردن خانه یا محل، پخش خوراکیهای ساده نذری، روشنکردن فضای عزا در محله، قرائت زیارت و صلوات دستهجمعی، همه از خردهآیینهایی هستند که باید برای نسل جدید معنا شوند.
تبیین فلسفه سنت «چهل و هشتم گرفتن» و روضههای خانگی برای نسل نو، رفتارهای مذهبی را از تکرار سطحی خارج کرده و پیوندی آگاهانه با امام مهربانیها میسازد. وقتی برای کودک توضیح داده شود که هر یک از این سنتها نشانهای از محبت، یاد، وفاداری و پیوند مردم با امام رئوف(ع) است، آنگاه کودک با آنها رابطهای آگاهانهتر و عمیقتر برقرار خواهد کرد.
کارهای ساده اما ماندگار برای کودکان و نوجوانان
در جمعبندی گفتنی است، در سال جاری که آرام گرفتن پیکر مطهر رهبر شهید در حرم مطهر رضوی دلهای آحاد جامعه را بیش از هر زمان به حریم رضوی گره زده است، اگر خانوادهها بتوانند آیینهای چهلوهشتم را با نقشآفرینی فعالانه فرزندان خود احیا کنند، علاوه بر حفظ میراث معنوی، نسلی پرورش خواهد یافت که پیوندش با امام رضا(ع) پیوندی زنده، عاطفی، مسئولانه و خادمانه است. مشارکت کودکان شاید در ظاهر کوچک باشد، اما در ساختن پیوند قلبی کودک با مفاهیم دینی مؤثر است. چند پیشنهاد در ادامه آمده است.
نوشتن نامه به امام رضا(ع)
نقاشی از تجربه زیارت یا خدمت
آمادهکردن بستههای فرهنگی پذیرایی
حفظ یک حدیث
کمک در نظافت فضای مراسم
همراهی در صلواتفرستادن
قرائت زیارت
حفظ اشعار ساده
جمعآوری کمک برای میزبانی از زائران
نظر شما