هنوز هم شاید افرادی پیدا شوند که وقتی صحبت از مقوله وقف میشود، فکر میکنند باید بخشی از درآمد و داراییهای خود مانند زمین، باغ، کارخانه، مزرعه، منزل و... را با رعایت شرایط وقف برای یک امر خداپسندانه رایج در میان مردم (مانند تلاوت قرآن کریم، اطعام ایتام و نیازمندان، ساخت درمانگاه و دارالشفا، برگزاری مراسم روضهخوانی و عزاداری اهل بیت(ع) ، ساخت مسجد و حسینیه و...) و یا در زمینه انجام امور مربوط به آستانهای مبارک حضرات معصومین(ع) و یا یک مکان و بقعهای متبرکه اختصاص دهند.
البته پرواضح است که در بررسی وقفنامههای متعلق به زمانها و ادوار گوناگون تاریخ، با این موضوع برخورد میکنیم که واقفان با توجه به مقتضیات آن عصر و دوره، بخشی از همین داراییهای خود شامل زمین، باغ و... را به مقوله وقف اختصاص میدادند، اما امروزه موارد و زمینههای متعدد دیگری با توجه به پیشرفت شرایط زندگی اجتماعی انسانها و نیازها و موضوعات جدید و پیشرفت علم و دانش در زمینه رفع نیازهای جوامع بشری مطرح هستند که توجه به وقف در زمینه «علم و فناوری» یکی از این موارد است.
همین موضوع دستمایه انتشار کتابی به قلم اعظم نجفقلینژاد با عنوان «ترویج فرهنگ وقف در علم و فناوری» شد که چندی پیش و در سال جاری، چاپ نخست آن در ۲۶۱صفحه، قطع وزیری و شمارگان ۱۰۰نسخه به همت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی راهی بازار نشر کتاب شد. به همین بهانه در ادامه و به اختصار با برخی از بخشهای این اثر تازه منتشر شده، آشنا میشویم.
به سوی «اعتلای علمی»
اگر بخواهیم در یک جمله ساده و جامع این کتاب را معرفی کنیم باید بگوییم گامی است به سوی «اعتلای علمی». نویسنده این اثر در بخش مقدمه این کتاب در این باره اظهار میکند: مروری بر تاریخ علم و توسعه نوآوریهای علمی نشان میدهد بنیان بسیاری از نهادها، مدارس، کتابخانهها، بیمارستانها و مراکز علمی مبتنی بر سنت وقف بوده، بهگونهای که این سنت اثرگذار، بستری پایدار برای پژوهش، آموزش و تولید علم در اعصار و ادوار مختلف فراهم آورده است.
اعظم نجفقلینژاد ادامه میدهد: در دهههای اخیر، تحولات گسترده در عرصههای علم و فناوری، نیاز جوامع به منابع مالی پایدار و انعطافپذیر برای حمایت از پژوهش، نوآوری و توسعه زیرساختهای علمی را بیش از پیش مطرح کرده است. بودجههای دولتی به تنهایی پاسخگوی این ابعاد گسترده نیستند و ضرورت جلب مشارکتهای اجتماعی و بهرهگیری از ظرفیتهای مردمی همچون وقف، موضوعی راهبردی شده است.
وی اضافه میکند: با این رویکرد، ترویج و نهادینهسازی فرهنگ وقف در حوزههای نوین علم و فناوری میتواند زمینه را برای جهش علمی، ارتقای قابلیتهای تحقیقاتی و افزایش سهم کشور در تولید دانش جهانی فراهم کند.
هدف و ساختار این کتاب چیست؟
نویسنده این اثر در بخش دیگری از مقدمه این کتاب به هدف و ساختار آن اشاره و خاطرنشان میکند: این کتاب با هدف ارائه تحلیلی جامع و مبتنی بر مطالعات و شواهد تجربی، به بررسی ابعاد مختلف وقف در حوزه دانش و فناوری میپردازد. ساختار مطالعه کتاب براساس رویکرد علمی و با اتکا به منابع روز، دیدگاههای نظری و تجربههای موفق ملی و بینالمللی تدوین شده است.
نجفقلینژاد بیان میکند: فصلهای مختلف کتاب ضمن واکاوی مبانی فکری و تاریخی وقف، به تبیین ظرفیتها و موانع کنونی ترویج وقف در دانشگاهها و مراکز علمی، نقشآفرینی نهادهای سیاستگذار، الگوهای موفق در سطح جهان و راهکارهای فرهنگی، حقوقی و اجتماعی تقویت این فرهنگ در ایران امروز معطوف است.
این کتاب چه مزیتی دارد؟
نگارنده این اثر همچنین معتقد است مزیت اصلی این کتاب، نگرش بینرشتهای و همچنین بهرهگیری از تجربههای جهانی برای بومیسازی الگوهای موفق است و تلاش شده طیف وسیعی از ذینفعان- واقفان، دانشگاهها، سیاستگذاران، دانشجویان، فناوران و فعالان اجتماعی- به عنوان بازیگران اصلی توسعه فرهنگ وقف علمی، شناسایی شده و ظرفیتهای مشارکت آنان بازنمایی شود.
وی تصریح میکند: همچنین این کتاب، با استمرار بر تحلیلهای علمی و دادهمحور بر آن است از ارائه رویکردهای صرفاً فرهنگی یا تبلیغی فاصله بگیرد و با ارجاع به ادبیات پژوهشی و مطالعات تخصصی، پیشنهادهای اجرایی، سیاستی و عملیاتی قابل استفاده به سیاستگذاران و علاقهمندان ارائه دهد.
آشنایی با برخی از مطالب این کتاب
این کتاب از هشت فصل و با مباحث و مطالب متنوعی در زمینه موضوعات مرتبط با عنوان اصلی این اثر یعنی «ترویج فرهنگ وقف در علم و فناوری» تشکیل شده است. خوانندگان با مطالعه این اثر با موضوعات و مباحثی همچون «ماهیت مفهومی و حقوقی وقف»، «پیشینه و سیر تاریخی وقف در تمدن ایران و اسلام»، «منابع وقف در خدمت اقتصاد دانشبنیان»، «ضرورت احیای وقف در علم و فناوری»، «وقف علمی، ابزار تمدنساز و عامل استقلال پژوهش»، «ابعاد وقف علمی»، «انواع وقف علم و فناوری»، «بورسیه وقفی»، «موقوفههای ملی در حوزه علم و فناوری»، «وقف علم و فناوری در اسناد بالادستی ایران»، «الگوهای موفق وقف در حوزه علم و فناوری در سایر کشورها»، «فرصتها و چالشهای وقف علم و فناوری»، «راهبردهای نهادینهسازی فرهنگ وقف در علم و فناوری»، «پیشگیری از موازیکاری در پروژههای وقفی» و... آشنا میشوند.
مفهومی به نام «وقف زمان و وقت»
در اینجا و به عنوان نمونه به یکی از موضوعات مطرح شده در این کتاب با عنوان «وقف زمان و وقت» میپردازیم. پرسش این است که «آیا وقت و زمان خود را هم میتوانیم وقف کنیم؟». نگارنده این اثر در بخشی از مطالب این کتاب در این باره این گونه آورده است:
«... وقف زمان به عنوان یک مفهوم نوین در عرصه خیرخواهی و توسعه علمی میتواند به یکی از ابزارهای مهم برای تحقق اهداف اجتماعی و فرهنگی در جوامع اسلامی تبدیل شود. در این راستا، شناسایی و بهرهبرداری از ظرفیتهای انسانی به ویژه نیروهای جوان، از اهمیت ویژهای برخوردار است. رابطه جوانان با نهادهای وقف غالباً یکسویه بوده و جوانان به عنوان مصرفکنندگان اصلی خدمات وقف از این نهادها بهرهمند میشوند، اما در عوض، خودشان کمتر در این فرایند دخیل هستند...».
وی در ادامه بیان میکند:
«... وقف زمان یا وقف منافع، به معنای اختصاص زمان و مهارتهای فردی به منظور خدمت به جامعه است. این نوع وقف میتواند به جوانان این امکان را بدهد که با استفاده از تخصصها و تواناییهای خود در زمینههای اجتماعی، فرهنگی، علمی و... نقش مؤثری ایفا کنند...».
نظر شما