تنها جزیره ایرانی خزر پس از سه دهه کشمکش و وعده، دوباره هفته گذشته با حضور معاون رئیس جمهور شاهد مراسم آغاز طرح گردشگری شد؛ پروژهای که یک بار در سال ۱۴۰۲ نیز کلنگ آن به زمین خورده بود اما این بار معاون رئیسجمهور در همان مراسم هشدار داد کلنگزنی بدون تجهیز کارگاه را آغاز پروژه نمیداند!
حالا قرار است طرحی با سرمایهگذاری ۶۰هزار میلیارد ریال و اشتغال بیش از هزار نفر اجرا شود؛ اما پرسش اصلی این است که چرا آشوراده در سه دهه گذشته بارها تا آستانه اجرا رفته و هر بار متوقف شده و آیا این بار قرار است واقعاً اتفاقی در جزیره رخ دهد؟
داستان از کجا شروع شد؟
آشوراده برای گلستان فقط یک جزیره نیست بلکه این قطعه کوچک در شرقیترین بخش شبهجزیره میانکاله، در مجاورت خلیج گرگان و دریای خزر، بخشی از یک مجموعه طبیعی کمنظیر است که ارزش آن فقط در چشمانداز و ساحل خلاصه نمیشود و قرار بود قطب گردشگری شمال شود.
برای نخستین بار در سالهای ابتدایی دهه۸۰ ایده تبدیل آشوراده به یک مقصد بزرگ گردشگری سر زبانها افتاد و حتی در سال ۱۳۸۴ حدود ۳۸۰ هکتار از اراضی جزیره در قالب طرح گردشگری به بخش خصوصی واگذار شد.
این واگذاری بعدها با ورود دستگاههای نظارتی و قضایی متوقف و سند مربوط نیز باطل شد و در همین راستا سازمان بازرسی در سال ۱۳۹۳ اعلام کرد نمونه مشابهی از واگذاری در سال ۱۳۸۴ رخ داده و با ورود دستگاههای نظارتی و قضایی متوقف شده است.
در همان سالها تصور برخی مدیران از آینده آشوراده بسیار بزرگ بود و از تبدیل جزیره به قطب گردشگری و حتی «کیش شمال» سخن میگفتند و برای ساخت هتل، رستوران، مراکز تفریحی و فعالیتهای گردشگری آبی برنامههایی مطرح میکردند و جالب اینجاست که مدیران و گزارشهای آنها در همان سالها نشان میدهد حتی برای پایان عملیات ساخت دهکده گردشگری نیز زمانبندی چندساله اعلام میکردند اما واقعیت این است که هیچ یک از این وعدهها محقق نشد و این پروژه در حد کلنگزنی باقی ماند.
تلاش مسئولان در سال ۱۳۹۳
ایجاد یک منطقه گردشگری از همان ابتدا یک پرسش اساسی درباره مالکیت زمین، نحوه واگذاری و حدود اختیارات دستگاهها در یک منطقه حفاظتشده به میان آورده بود چون آشوراده بخشی از پناهگاه حیاتوحش میانکاله بود و همین مسئله موجب میشد هر بار که طرح توسعه مطرح میشود، پای سازمان حفاظت محیط زیست، منابع طبیعی، میراث فرهنگی، دستگاه قضایی و نهادهای نظارتی نیز به میان بیاید.
به این ترتیب پروژهای که قرار بود موتور گردشگری گلستان باشد خیلی زود به پروندهای چندلایه تبدیل شد؛ پروندهای که در آن توسعه اقتصادی، مالکیت، قانون، حفاظت محیط زیست و منافع سرمایهگذار همزمان با یکدیگر درگیر بودند.
البته باید سال ۱۳۹۳ را یکی از مهمترین نقاط عطف داستان آشوراده عنوان کرد چون در آن سال تفاهمنامهای میان سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری امضا شد که مسیر تازهای برای اجرای طرح گردشگری باز کرد. بر اساس روایتهای رسمی در دولت یازدهم و سفر هیئت دولت به گلستان اجرای طرح گردشگری آشوراده مورد توجه قرار گرفت و در همین ارتباط اعلام شد حدود ۱۰درصد جزیره در قالب منطقه ویژه گردشگری مورد استفاده قرار خواهد گرفت اما این بار هم گزینه حدود و میزان مداخله در طبیعت موجب توقف این پروژه شد.
از یک سو مدیران استانی، آشوراده را فرصتی برای ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی میدانستند و از سوی دیگر کارشناسان محیط زیست درباره ظرفیت محدود اکولوژیک منطقه هشدار میدادند، بنابراین همین اختلاف موجب شد طرح به جای حرکت مستقیم به سمت اجرا، وارد چرخهای از جلسات، اصلاحات، مجوزها، اعتراضها و توقفها شود.
تمدید وعده در سال ۱۳۹۷
چهار سال پس از کش و قوسهای متعدد در نهایت در خرداد ۱۳۹۷ «سیدمنافهاشمی» استاندار وقت گلستان اعلام کرد طرح گردشگری آشوراده پس از طرح در شورای عالی شهرسازی و دریافت مجوز، تا یک ماه آینده اجرایی خواهد شد.
هاشمی در آن زمان مدعی شد بیش از ۲۰نشست ملی و استانی درباره پروژه برگزار کرده و همه توافقها با سازمان حفاظت محیط زیست انجام شده است اما ظاهراً وعدههای استاندار وقت نیز نتوانست این جزیره را به توسعه نزدیک کند!
۱۴۰۰؛ سالی که طرح آشوراده کوچکتر شد
در سالهای بعد یکی از مهمترین تغییرات، کوچک شدن ابعاد طرح بود و بر اساس گزارشهای رسمی طرحی که در مقطعی در سطح ۳۸۰هکتار مطرح شده بود، در جریان اختلافات و ملاحظات محیط زیستی به ۳۸هکتار و سپس به ۲۲هکتار کاهش یافت.
هدف این بود که بخش مداخله مستقیم در جزیره محدود شده و فعالیت طبیعتگردی در محدودهای نزدیک به بافت قدیمی آشوراده انجام شود و البته این تغییر در واقع اعترافی ضمنی به یک واقعیت مهم بود که «آشوراده ظرفیت هر نوع گردشگری را ندارد».
در سال ۱۴۰۰ نیز شورای عالی شهرسازی و معماری درباره محدودههای مختلف آشوراده و میانکاله تصمیماتی گرفت که محدودیتهای جدی برای استقرار برخی کاربریهای اقامتی، تجاری و خدماتی در محدوده ۲۲هکتاری ایجاد میکرد و بخشی از فعالیتهای گردشگری به اراضی پشتیبان در محدوده بندرترکمن منتقل میشد یعنی طرحی که روزی قرار بود آشوراده را به یک مقصد بزرگ و پرساختوساز تبدیل کند بهتدریج مجبور شد از حجم ساختوساز فاصله بگیرد.
۱۴۰۲؛ سال فرود یک کلنگ دیگر بر جزیره
در ۳۰ آذر ۱۴۰۲ رئیسجمهور وقت در سفر به گلستان در آشوراده حضور یافت و عملیات اجرایی طرح طبیعتگردی را آغاز کرد و البته به یاد دارم که در آن زمان از پایان حدود ۲۵سال بلاتکلیفی سخن گفته شد و پس از آن روایت رسمی این بود که موانع حقوقی و اجرایی کنار رفته و طرح آماده ورود به مرحله اجراست، اما امروز در نخستین هفته شهریور ۱۴۰۵ شاهد مراسم کلنگزنی دوباره در این جزیره هستیم و یک پرسش ساده اما مهم در اذهان شکل میگیرد که اگر عملیات اجرایی در سال ۱۴۰۲ آغاز شده بود چرا در سال ۱۴۰۵ دوباره باید برای آغاز عملیات کلنگ به زمین زده شود؟
جزیره در میان تضاد نگاه
آشوراده نمونه روشنی از تضاد میان دو نگاه است چون یک نگاه میگوید گلستان یکی از کمبرخوردارترین استانها از نظر درآمدهای گردشگری است و از آنجا که ظرفیتهای طبیعی فراوانی دارد نمیتواند برای همیشه از این ظرفیتها صرفاً به دلیل محدودیتهای محیط زیستی چشمپوشی کند و نگاه دیگر میگوید آشوراده بخشی از یک اکوسیستم بسیار حساس است و توسعه گردشگری اگر از ظرفیت منطقه فراتر برود، ممکن است همان چیزی را از بین ببرد که گردشگر برای دیدنش به جزیره میآید.
باید اذعان کرد هر دو نگاه بخشی از واقعیت را در خود دارند اما مشکل اصلی در سه دهه گذشته این بوده که پاسخ روشنی برای جمع کردن این دو نگاه در یک طرح واحد وجود نداشته است.
گره کور مالکیت اراضی
نخستین گره در توسعه آشوراده موضوع مالکیت اراضی بوده که از مهمترین دلایل توقف این طرح و اختلاف حقوقی درباره زمینهای جزیره است، البته در سالهای گذشته واگذاری بخشی از اراضی آشوراده مطرح و حتی سند مالکیت برای بخشهایی صادر شد اما بعداً با ورود دستگاههای نظارتی و قضایی این روند متوقف و اسناد باطل شد.
در سالهای اخیر یکی از موانع اجرای طرح، اختلاف میان بنیاد مسکن و منابع طبیعی درباره مالکیت حدود ۱۹هکتار از اراضی روستای قدیمی آشوراده بود که در نهایت با ورود دستگاه قضایی، این مسئله تعیین تکلیف و راه برای اجرای طرح باز شد. گزارشهای رسمی در سال ۱۴۰۲ تأکید کردند حل این اختلاف حقوقی یکی از شروط مهم برای امکان اقامت گردشگران در بافت قدیمی روستا بوده است بنابراین بخشی از تأخیر آشوراده را باید در حل نشدن اختلافات حقوقی و مالکیتی جستوجو کرد.
از طرفی دومین گره و جدیترین مناقشه آشوراده همواره محیط زیست بوده است که مرکز پژوهشهای مجلس در سال ۱۳۹۹ درباره طرح گردشگری آشوراده هشدارهای جدی مطرح کرد.
نبود ثبات در طرح توسعه
در طول این سالها آشوراده یک روز دهکده گردشگری معرفی میشود، روز دیگر منطقه ویژه گردشگری و یک بار طرح طبیعتگردی نام میگیرد و این تغییرات نشان میدهد مدل نهایی توسعه آشوراده طی سالهای گذشته تثبیت نشده و به ثبات نرسیده است.
تا زمانی که طرح نهایی، مالکیت، حدود مداخله، مجوز محیط زیست، نحوه تأمین زیرساخت و مدل سرمایهگذاری مشخص نباشد، کلنگزنی بیشتر یک رویداد سیاسی و رسانهای است تا آغاز یک پروژه و شاید به همین دلیل باشد که «عبدالکریم حسینزاده» معاون رئیسجمهور در مراسم اخیر آشوراده تأکید کرد کلنگزنی بدون تجهیز کارگاه، استقرار نیرو و ورود مصالح را آغاز پروژه نمیداند و خواستار تجهیز کارگاه شده است.
در مراسم اخیر اعلام شده طرح با سرمایهگذاری ۶۰هزار میلیارد ریال اجرا میشود و برای بیش از هزار نفر شغل ایجاد خواهد کرد. همچنین اعلام شده فاز نخست باید از هفته آینده وارد مرحله اجرایی شده و امید است سال آینده در همین زمان افتتاح شود.
این وعده در شرایطی مطرح شده که در سال ۱۳۹۷ نیز استاندار وقت وعده داد طرح در مدت یک ماه اجرا میشود و در سال ۱۴۰۲ نیز عملیات اجرایی رسماً آغاز شده بود.
بنابراین شاید مهمترین مطالبه از مدیران امروز این نباشد که بگویند «آشوراده را اجرا میکنیم» چون مردم بارها این جملهها را شنیدهاند، به همین منظور مطالبه امروز باید این باشد: «دقیقاً چه چیزی، در چه تاریخی، با چه سرمایهای، توسط چه پیمانکاری و با چه میزان پیشرفت اجرا خواهد شد؟».
گردشگری؛ فرصت یا تهدید
حسین گلستانه یکی از فعالان حوزه محیط زیست در این استان به ما میگوید: اگر اجرای طرح با رعایت ظرفیتهای محیط زیستی انجام شود، آشوراده میتواند یکی از مهمترین موتورهای گردشگری گلستان باشد اما باید در نظر داشت که ورود گردشگر فقط به معنای فروش بلیت قایق نیست از همین رو اگر زنجیره اقتصادی درست طراحی شود، یک گردشگر میتواند برای حملونقل، اقامت، غذا، صنایع دستی، راهنمای محلی، خرید محصولات بومی و خدمات تفریحی هزینه کند.
وی با تأکید بر اینکه در این پروژه نباید تمام فشار گردشگری روی جزیره تخلیه شود، معتقد است: باید بخش بزرگی از خدمات گردشگری در سرزمین اصلی مستقر شود.
وی به عنوان یکی از مخالفان این طرح اذعان میکند: آشوراده در یک منطقه حفاظت شده قرار دارد و هر افزایش در تعداد گردشگران به معنی افزایش رفتوآمد، تولید زباله، مصرف آب، تولید فاضلاب، آلودگی صوتی، رفتوآمد قایقها و فشار انسانی بر حیاتوحش است، ازاینرو اگر این مسائل کنترل نشود، پروژهای که با شعار «طبیعتگردی» آغاز شده میتواند به عامل فرسایش طبیعت تبدیل شود.
وی از مسئله فاضلاب به عنوان یکی از جدیترین نگرانیها یاد میکند و ادامه میدهد: در منطقهای حساس مانند میانکاله، ورود پساب تصفیهنشده میتواند تبعاتی بسیار فراتر از محدوده یک هتل یا اقامتگاه داشته باشد بنابراین پیش از افزایش تعداد گردشگر باید ظرفیت آب، سامانه جمعآوری و تصفیه فاضلاب، مدیریت پسماند، برق، حملونقل و امدادرسانی مشخص باشد.
گلستانه یادآور میشود: این منطقه یکی از زیستگاههای مهم پرندگان مهاجر و از مناطق بااهمیت برای فک خزری در سواحل ایران است بنابراین حضور گسترده انسان و فعالیتهای تفریحی بر زیستگاه این گونهها پیامدهای جبرانناپذیری خواهد داشت.
وی با اشاره به این موضوع که شاید درآمد از یک گردشگر در کوتاهمدت قابل محاسبه باشد، اما ارزش اقتصادی یک اکوسیستم سالم در بلندمدت بسیار ارزشمندتر است به ما میگوید: اگر قرار باشد برای جذب گردشگر، زیستگاه را تغییر دهیم، دیگر چیزی برای گردشگر آینده باقی نمیماند.
وی یادآور میشود: آشوراده را نباید به جایی تبدیل کرد که گردشگر برای دیدن طبیعت وارد شود و حضور خودش موجب نابودی همان طبیعت شود.
نظر شما