در گاهشمار پربار تاریخ اسلام، بیستوششم ربیعالاول یادآور یکی از عمیقترین و سرنوشتسازترین تصمیمات پیشوایان معصوم(ع) است؛ صلحی مدبرانه که مسیر حفظ و بقای امت اسلامی را در سختترین شرایط رقم زد. واکاوی ابعاد این واقعه تاریخی و حکمتهای نهفته در آن، همواره پنجرهای تازه به سوی شناخت سیره اهلبیت(ع) میگشاید.
برای بررسی دقیق این رهاوردهای گرانبها، پای صحبتهای دکتر اصغر طهماسبی بلداجی، از صاحبنظران و پژوهشگران حوزه علوم قرآن و حدیث نشستهایم؛ اندیشمندی که مطالعات و تحقیقات تخصصی ارزشمندی در حوزه حدیثپژوهی سیره امام حسن(ع) دارد. در گفتوگوی پیش رو، حکمتهای این تصمیم بزرگ تاریخی را مرور میکنیم.
پایهگذاری صلح براساس قرآن و سنت پیامبر(ص)
دکتر طهماسبی در ابتدا با بیان اینکه صلح و جهاد دو مقولهای هستند که با توجه به شرایط و اقتضائات جامعه، هر کدام در جای خود به کار گرفته میشوند، میگوید: جایی که جهاد واجب است و مشکل جامعه با جهاد حل میشود، باید از جهاد استفاده کرد و جایی که جهاد جواب نمیدهد و نتیجهای ندارد، آنجا کارایی صلح بیشتر است و باید از صلح استفاده کرد. چنانکه پیامبر اکرم(ص) در جنگهای بدر، احد و خندق جهاد را مقدم دانستند، ولی در حدیبیه صلح را مقدم داشتند و آن صلح در جای خود در حدیبیه سبب فتح مکه شد. این یعنی هر کدام در جای خودش ثمرات خود را خواهد داشت؛ درواقع اگر به جای جهاد از صلح استفاده کنیم، قطعاً موفق نخواهیم شد و اگر به جای صلح هم از جهاد استفاده کنیم، موفق نخواهیم شد.
او اضافه میکند: شرایط امام حسن(ع) به گونهای بود که صلح در آن شرایط پاسخ میداد. امام حسن(ع) در آغاز مصمم به ریشهکن کردن فتنه بودند و سپاه را تشویق کردند و نبرد هم داشتند، اما با خیانت بعضی از یاران و فرماندهان و اینکه دیگر شرایط پیروزی وجود نداشت و از طرفی کشته شدن هم هیچ سودی نداشت، هیچ فتنهای را ریشهکن و هیچ دردی را دوا نمیکرد، حضرت با آن علم لدنی که داشتند، صلح را مورد رضایت خداوند دیدند و ثمرات صلح را از ادامه دادن جنگ، بیشتر تشخیص دادند. در قرآن کریم آیات متعددی وجود دارد که صراحتاً بر ضرورت گرایش به صلح در شرایط خاص تأکید شده؛ چنانکه خداوند متعال در آیه ۶۱ سوره انفال میفرماید: «وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ». این دستور حکیمانه نشان میدهد شاکله اصلی اسلام همیشه بر پایه آرامش و امنیت استوار بوده و توسل به جنگ و درگیری همواره امری تحمیلی و اضطراری به شمار میرفته است.
دکتر طهماسبی همچنین یادآور میشود: همانگونه که پیامبر اسلام(ص) در جریان صلح حدیبیه با آیندهنگری عمیق تصمیمی گرفتند که در نهایت به فتح بزرگ انجامید یا امیرالمؤمنین(ع) برای حفظ اصل اسلام و صیانت از یاران در برابر شرایط دشوار روزگار سکوت اختیار کردند، امام حسن(ع) نیز با در نظر گرفتن دقیق مصالح عالی امت اسلامی، انتخابی آگاهانه و دوراندیشانه انجام دادند که ریشه در شناخت عمیق ایشان از واقعیتهای تلخ زمانه داشت.
آزمایش الهی و سنجش عیار ایمان جامعه
این پژوهشگر دینی در ادامه تصریح میکند: یکی از مهمترین و بنیادینترین دستاوردهای این صلح، تحقق یک امتحان الهی بزرگ و سرنوشتساز برای غربالگری مؤمنان واقعی از سایر افراد بود. در کلام نورانی امام حسن مجتبی(ع) بهصراحت تبیین شده این تصمیم مدبرانه، حجتی قاطع بر مردم بود تا میزان وفاداری و تسلیم بودن آنها در برابر امر امامت و ولایت سنجیده شود. در پاسخ به پرسشها و تردیدهای برخی اصحاب، امام به استناد آیات قرآن کریم یادآور شدند این فتنه و آزمایش برای مشخص شدن سره از ناسره و جداسازی پاک از ناپاک امری ضروری و اجتنابناپذیر بوده است. ایشان با یادآوری جایگاه بلند امامت خویش تأکید فرمودند این تصمیم بر حکمت بالغه الهی استوار بوده و شباهت تام و تمام به حکمت نهفته در کارهای حضرت خضر(ع) در داستان حضرت موسی(ع) دارد که در ظاهر برای برخی افراد سنگین و ناخوشایند به نظر میرسید، اما در باطن خیری بزرگ و حیاتی برای جامعه به همراه داشت.
دکتر طهماسبی اضافه میکند: این سنت جاری الهی در طول تاریخ اسلام همیشه تکرار شده و تحولات بزرگ اجتماعی و سیاسی بهانهای برای سنجش عیار واقعی ایمان افراد شده است. جامعه اسلامی آن روزگار بهشدت نیازمند بصیرتی نافذ بود تا پشت ظاهر فریبنده حکومت معاویه را بهخوبی ببیند و درک کند که صلح امام حسن(ع) به هیچ وجه به معنای تأیید حکومت باطل نبوده است، بلکه هوشمندانهترین و دقیقترین روش برای صیانت از ارکان دین در سختترین شرایط بحرانی به شمار میرفته است. این رویکرد به روشنی نشان میدهد پیشوایان معصوم(ع) در هیچ مقطعی از زندگی خود به دنبال منافع شخصی نبودهاند، بلکه تمام توان و همت خود را صرف صیانت از اصل مکتب و هدایت بشریت به سوی کمال کرده و در این راه بیشترین و سنگینترین هزینهها را برای آگاهیبخشی به جامعه تقبل کردهاند.
صیانت از جان شیعیان و پاسداری از کرامت خاندان رسالت
این استاد دانشگاه یادآور میشود: یکی دیگر از رهاوردهای حیاتبخش و بسیار مهم صلح با معاویه، حفظ جان ارزشمند شیعیان و پیروان راستین اهلبیت(ع) از خطرات مرگبار بود. اگر جنگ در آن شرایط پر از ناپایداری و خیانت ادامه پیدا میکرد، جریان تشیع در نطفه خفه میشد و هیچکس از یاران اهلبیت(ع) روی زمین باقی نمیماند. امام حسن(ع) به مدد علم الهی خود بهخوبی میدانستند معاویه با تمام قوا به دنبال ریشهکن کردن نام و یاد خاندان پیامبر(ص) است و صلحنامه ایشان درست همانند همان کشتی سوراخشده در داستان حضرت خضر(ع) بود که به استناد آیه شریفه «أَمَّا السَّفِینَةُ فَکَانَتْ لِمَسَاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهَا وَ کَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْبًا» مانع غرق شدن کشتی زندگی شیعیان به دست حاکم ستمگر و زورگو شد. ایشان با قاطعیت فرمودند این اقدام مدبرانه برای بقای شیعیان بسیار بهتر و سودمندتر از تمام آن چیزهایی است که خورشید بر آنها طلوع و غروب میکند.
او خاطرنشان میکند: مصونیت بخشیدن به عزت و کرامت اهلبیت(ع) و رسوا شدن چهره واقعی و منافقانه بنیامیه از دیگر دستاوردهای اساسی و ماندگار این صلح تاریخی به شمار میرود. امام با تدبیر بینظیر خود اجازه ندادند عزت و حرمت خاندان رسالت با اسارت یا کشته شدن در یک جنگ از پیشباخته و نابرابر خدشهدار شود و در متن صلحنامه، شروط محکم و قاطعی را گنجاندند که دست معاویه را برای توهینهای آشکار بست. این نرمش قهرمانانه با افشای ماهیت واقعی حکومت معاویه در طول زمان، بستر لازم را برای تحولات بعدی و آگاهی افکار عمومی فراهم کرد. چنین رویکردی نشان میدهد صلح امام حسن(ع) تداومبخش مسیر حق و آگاهیبخشی است تا چراغ هدایت اسلام ناب محمدی تا ابد فروزان بماند و راهنمای حقیقتجویان جهان در تمام دورهها باشد.
درسهای جاودانه از تصمیم مدبرانه امام مجتبی(ع)
این پژوهشگر دینی تأکید میکند: مطالعه عمیق و علمی اسناد و روایات مربوط به صلح امام حسن(ع) نشان میدهد این تصمیم هیچگاه نشانهای از ضعف یا ناتوانی نبوده، بلکه مظهر کامل عقلانیت دینی، دوراندیشی سیاسی و مسئولیتشناسی در قبال مصالح عالی اسلام است. هنگامی که انسان به تحلیل محتوای خطبهها و نامههای مبارک آن حضرت میپردازد، متوجه میشود ایشان با آگاهی کامل از فرجام کار و با هدف حفظ اصل دین و پیشگیری از فتنه بنیامیه دست به این انتخاب بزرگ زدند. برخلاف برخی روایتهای نادرست و مغرضانه که تلاش دارند این اقدام را ناشی از اجبار صرف جلوه دهند، متون اصیل حدیثی گواه آن است امام با بصیرتی الهی، گامها را بهگونهای تنظیم کردند که در بلندمدت پایههای مشروعیت حکومت اموی به چالش کشیده شده و حقیقت حقانیت اهلبیت(ع) بیش از پیش بر تاریخ آشکار شود.
او همچنین در ادامه با اشاره به تفاوت شرایط میافزاید: برعکسِ زمان امام حسن(ع) که صلح سبب شد چهره نفاق و چهره پلید بنیامیه مشخص شود، در زمان امام حسین(ع) شرایط بهگونهای دیگر رقم خورد؛ بهطوریکه اگر صلح اتفاق میافتاد، مشی یزید و بنیامیه به عنوان راه حق نشان داده میشد. از این رو جهاد امام حسین(ع) سبب شد چهره باطل نشان داده شده و راه حق تثبیت شود.
دکتر طهماسبی در پایان میگوید: بزرگداشت سالروز صلح امام حسن مجتبی(ع) فرصتی مغتنم و ارزشمند برای بازخوانی درسهای بزرگ این رویداد تاریخی است تا جامعه اسلامی بیاموزد در مواجهه با چالشهای پیچیده زمانه، چگونه باید مصالح کلان امت را بر احساسات آنی ترجیح داد. این چرخش مدبرانه در تغییر تاکتیکی مبارزه به ما میآموزد صیانت از اصول اساسی دین گاه نیازمند تصمیماتی سخت و غیرمعمول است که در کوتاهمدت شاید مورد درک همگان قرار نگیرد، اما در بلندمدت ثمرات پربار خود را آشکار میکند. شناخت دقیق این سیره نورانی و انس با آثار علمی پژوهشگران حوزه دین، بهترین راه برای پیوند زدن نسل امروز با معارف زلال اهلبیت(ع) و درک عمیق حکمتهای نهفته در زندگی پیشوایان معصوم(ع) است تا چراغ هدایت آنها همیشه روشنبخش مسیر زندگی فردی و اجتماعی ما باشد.
نظر شما