مدرسه تاریخی میرزا جعفر، از بناهای ارزشمند برجایمانده از دوره صفویه در مشهد، سالهاست در همسایگی حرم مطهر رضوی علاوه بر کارکرد علمی و آموزشی، بخشی از هویت تاریخی این محدوده را روایت میکند؛ بنایی که کاشیکاریهای معرق و هفترنگ، کتیبههای ایوانها، گچبریها و حجرههای پیرامون صحن، تصویری از معماری مدارس علمیه در دوره صفوی را پیش چشم زائران و علاقهمندان به میراث تاریخی قرار میدهد.
ساخت این مدرسه به سال ۱۰۵۹ هجری قمری بازمیگردد و نام آن با واقفش، میرزا جعفر گره خورده است. مدرسه در طول سدههای گذشته محل تحصیل و حضور شماری از عالمان دینی بوده و امروز نیز با حفظ کاربری علمی خود، بخشی از مجموعه دانشگاه علوم اسلامی رضوی به شمار میرود. صحن مدرسه با حجرههایی در دو طبقه احاطه و نمای داخلی آن با کاشیهای معرق آراسته شده است؛ در کنار آن، کتیبههای روایی درباره علم و عالم و تزئینات متنوع ایوانها، از دیگر ویژگیهای معماری این بناست.
در گذر زمان، این بنای تاریخی نیز مانند بسیاری از بناهای کهن، با فرسودگی و مداخلات مرمتی در دورههای مختلف مواجه شده است. از همین رو، شناخت دقیق وضعیت موجود پیش از هرگونه اقدام گسترده، اهمیت ویژهای دارد؛ موضوعی که اکنون در قالب عملیات پایش و آسیبشناسی نمای تاریخی مدرسه میرزا جعفر دنبال میشود.
بررسی وضعیت نمای تاریخی مدرسه
عملیات پایش و آسیبشناسی نمای تاریخی مدرسه میرزا جعفر در حرم مطهر رضوی با هدف بررسی وضعیت کاشیها، جدارهها و دیگر اجزای معماری این بنای تاریخی، به همت سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی آغاز شد. به گزارش روابط عمومی سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، در این مرحله از اقدامات حفاظتی، با نصب داربست در اضلاع داخلی حیاط مدرسه میرزا جعفر، امکان بررسی دقیقتر وضعیت نما و اجزای آن فراهم شده است تا میزان و نوع آسیبهای موجود، شناسایی و برای هر بخش، شیوه مناسب مداخله تعیین شود.
در جریان این پایش، وضعیت کاشیهای نما و جدارهها به صورت دقیق بررسی و ضمن شناسایی بخشهای قدیمی و اصیل، مرمتهای متأخر انجامشده در ادوار گذشته نیز ارزیابی میشود تا میزان موفقیت و کیفیت این مداخلات مشخص شود.
از شناسایی آسیبها تا تعیین شیوه مرمت
همچنین در این بررسیها مشخص خواهد شد کدام بخشها نیازمند مرمت اساسی هستند و در چه قسمتهایی میتوان با حداقل مداخله، وضعیت موجود را تثبیت و از ادامه روند آسیب جلوگیری کرد. نمای این بنای تاریخی ازجمله عناصر ارزشمند معماری آن محسوب میشود و کاشیهای بهکاررفته در آن عمدتاً از نوع معرق و در بخشهایی نیز هفترنگ است؛ از همین رو بررسی دقیق وضعیت کاشیها و نحوه اتصال و پایداری آنها از اهمیت ویژهای برخوردار است.
در جریان عملیات پایش، چنانچه کاشی یا بخشی از نما دارای شرایط اضطراری ازجمله لقشدگی و احتمال ریزش باشد، اقدامات حفاظتی و مرمتی ضروری به صورت فوری انجام خواهد شد. همچنین در بخشهای مورد نیاز، سونداژهای لازم برای شناخت وضعیت لایهها و بررسی دقیقتر ساختار و مصالح انجام میشود.
مدرسهای به قدمت دوره صفوی
مدرسه میرزا جعفر، از بناهای تاریخی دوره صفویه، امروزه در شمال صحن انقلاب اسلامی و غرب بست شیخ طبرسی قرار گرفته و بخشی از مجموعه دانشگاه علوم اسلامی رضوی است. این مدرسه در طول تاریخ، محل حضور و تحصیل شماری از عالمان و چهرههای دینی بوده و ازجمله بزرگانی که نام آنان با این مجموعه علمی گره خورده است، میتوان به آیتالله صدرالدین جزایری، آیتالله غلامحسین محامی و حاج شیخ محمدباقر قاینی اشاره کرد.
از ویژگیهای معماری این بنا، کتیبههای موجود در ایوانهاست که در آنها روایاتی درباره علم و عالم نگاشته شده است. کاشیکاریهای معرق و هفترنگ، گچبریهای نفیس، طاقها و مقرنسهای ایوانها نیز در کنار یکدیگر مجموعهای از هنرهای معماری دورههای گذشته را در این مدرسه شکل دادهاند.
مساحت مدرسه حدود ۳هزار مترمربع است و حجرههای آن در دو طبقه، پیرامون صحن قرار گرفتهاند. هر حجره دارای ایوان بوده و نمای داخلی مدرسه با کاشیهای معرق تزئین شده است. در ایوان شمالی و ورودی مدرسه نیز گچبریها و تزئینات ارزشمندی دیده میشود و در بخش درونی ایوان، آیاتی از قرآن با خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی نقش بسته است.
روایتهایی از کتابخانه و سرداب مدرسه
مدرسه میرزا جعفر علاوه بر ارزشهای معماری، بخشهایی همچون کتابخانه و سرداب را نیز در خود جای داده است. دو کتابخانه در ضلع غربی و طبقه دوم مدرسه قرار داشته که تزئینات گچبری و نقاشیهای آبطلا از ویژگیهای آنها بوده است. این کتابخانهها در گذر زمان آسیب دیدند و بخشی از کتابهای آنها به مدرسه نواب منتقل و پس از بازسازی، کتابها به محل اصلی بازگردانده شدند. گفته شده منابع کتابخانه بیش از ۳هزار نسخه بوده و نسخ خطی آن نیز توسط کاظم مدیر شانهچی فهرست شده است. سرداب مدرسه نیز از دیگر بخشهای تاریخی این مجموعه به شمار میرود؛ فضایی که در گذشته محل حضور و رفتوآمد برخی از عالمان دینی بوده است.
۳ هفته برای شناخت دقیقتر بنا
این مرحله از عملیات حدود سه هفته طول خواهد کشید و پس از تکمیل بررسیها، نتایج برای طرح و دریافت تأیید در کارگروه مرمت ارائه خواهد شد. در صورت تأیید، عملیات مرمت بخشهایی از نما و کاشیهای آسیبدیده، متناسب با نتایج آسیبشناسی و میزان نیاز هر قسمت آغاز میشود. هدف از این فرایند، پیش از هرگونه مداخله گسترده، شناخت دقیق وضعیت موجود و تعیین میزان مداخله مورد نیاز است تا اقدامات مرمتی با رعایت اصول حفاظت از میراث معماری و حفظ اصالت تاریخی این بنای ارزشمند انجام شود.
نظر شما