این‌ که حال و روز سیاره آبی تعریفی ندارد را طی ۲۰ سال گذشته بارها و بارها شنیده‌ایم. هشدارها درباره آلودگی و تخریب محیط زیست سال‌های سال است اعلام می‌شود و دانشمندان و فعالان محیط زیست تلاش می‌کنند آب ‌رفته کره خاکی را به جوی برگردانند. با این همه گویا همه تلاش‌ها و هشدارها و... اثر چندانی نداشته و با وجود راه افتادن سازمان‌ها و مؤسسات خاص برای نجات زمین، حال و روز سیاره‌مان بدتر از بد شده است.

مثل رفتن به کُما

گروه «نگهبانان سیاره‌ای» ائتلافی از دانشمندان، رهبران تجاری و فعالان عرصه محیط‌ زیست، یکی از تشکیلاتی است که تلاش دارد جلو ایجاد فاجعه زیست‌محیطی را بگیرد. به‌تازگی «هیندو اومارو» رئیس این گروه به «گاردین» گفته است: «وضعیت اضطراری که از آن حرف می‌زنیم مختص به یکی دو نقطه و قاره نیستند، سیاره زمین در هر منطقه‌ای به ما می‌گوید از تعادل خارج شده است».
تمدن بشری در ۱۰ هزار سال گذشته به این دلیل توانسته توسعه یابد و رشد کند که زمین همواره با وجود آب و هوا، منابع طبیعی، مواد غذایی پایدار و وجود سرپناه، به محیطی امن برای زندگی ما تبدیل شده است.
اما تحقیقات جدید حقایق تلخی را آشکار کرده‌اند و دانشمندان می‌گویند سازوکار و نظام طبیعی که وجود «حیات» در کره خاکی را ممکن کرده و همچنین تمدن بشری دوام و بقایش را مدیون آن است، به دلیل آلودگی مداوم و تخریب زیستگاه‌ها و... در بدترین وضعیت ممکن به سر می‌برد. یعنی کار زمین از بد بودن حال گذشته و اوضاع دارد وخیم می‌شود. یک‌جورهایی مثل اینکه بیمار پس از یک دوره بیماری طولانی‌مدت، به کما رفته باشد.
دانشمندان از حدود ۱۷ سال پیش و در یک پروژه ویژه، شاخص‌ها و عوامل نه‌گانه‌ای که امکان شکوفایی یا پایداری حیات روی زمین را فراهم می‌کنند، زیر نظر گرفته‌ و برای آن‌ها حد و مرز و خط قرمزی هم تعیین کرده‌اند و حالا گزارش تازه آن‌ها نشان می‌دهد در هفت مورد از این ۹ مورد، اوضاع اصلاً خوب نیست و خط قرمزها زیرپا گذاشته شده‌اند.
یعنی هفت شاخص کلیدی شامل تغییرات اقلیمی، تغییر در یکپارچگی زیست‌کره، تغییر در سیستم خشکی، تغییر در وضعیت ذخایر آب شیرین، اصلاح جریان‌های بیوژئوشیمیایی، معرفی موجودات جدید و به‌تازگی اسیدی شدن اقیانوس‌ها اوضاعشان به‌قدری ناجور است که کار از هشدار هم گذشته است.

لبه پرتگاه ایستاده‌ایم

شاید کلمه «فاجعه» برای وضعیتی که گفتیم مناسب‌تر باشد چون «یوهان راک‌استروم» دانشمند اقلیم‌شناس و یکی از نویسندگان گزارش می‌گوید: «اگرچه زمان کمی برای معکوس کردن این وضعیت خطرناک وجود دارد، اما بشریت هنوز دانش و ظرفیت انجام این کار را دارد... تسریع در اقدام برای بهبود اوضاع واقعاً ضروری است اگر که برای جان، معیشت و تحقق رفاه انسان‌ها در آینده اهمیت قائلیم».
دانشمندان می‌کوشند هر طور هست شرایط زیست امن برای آینده انسان را فراهم کنند، اما متأسفانه شرایط به دلیل انتشار مداوم مقادیر عظیمی از آلودگی ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی و دفع انبوه سایر آلودگی‌ها مانند پلاستیک، به‌شدت در حال تغییر است.
زیستگاه‌هایی مانند جنگل‌ها و تالاب‌ها به خاطر جاده‌کشی و دسترسی به محصولات کشاورزی در حال تکه‌تکه شدن هستند و گونه‌های جانوری و سیستم‌های طبیعی را که ما به آن‌ها وابسته هستیم، به خطر می‌اندازند.
دانشمندان می‌گویند حتی این احتمال وجود دارد که جنگل‌های بارانی آمازون به نقطه‌ بحرانی برسند و به یک دشت تبدیل شوند و خدا می‌داند این ماجرا چه پیامدهای وحشتناکی برای آب‌وهوا، امنیت غذایی و آبی و سلامت انسان در سراسر جهان خواهد داشت.
این روزها در «هفته اقلیم» و آب‌وهوا به سر می‌بریم و حدود ۱۰۰ هزار نفر شامل دانشمندان، سیاستمداران، فعالان اقتصادی و طرفداران محیط زیست در گردهمایی‌های مختلف این هفته که مهم‌ترینش در نیویورک برگزار شد، شرکت کرده‌ و می‌کنند اما همه مدیران و رئیسان گروه‌های زیست‌محیطی متفق‌القول‌اند که انگار جهان در مواجهه با فاجعه پیش رو، سکوت کرده است.
«هلن کلارکسون» مدیر اجرایی یک گروه اقلیمی به گاردین می‌گوید: «پس از تابستانی مانند تابستان امسال که شاهد این همه فاجعه ناشی از تغییرات اقلیمی بودیم، اکنون زمان آن رسیده که صدایمان را بلند کنیم... جهان در لبه پرتگاه ایستاده است و مردم به دنبال تغییر هستند».