مرضیه برومند: نمی‌توانم معجزه کنم!

مرضیه برومند هنرمند سرشناس عرصه سینما و تئاتر کودک و نوجوان که طی چند ماه اخیر دبیر جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان را پذیرفته است، درباره این رویداد، دغدغه‌هایش برای کودکان، نوجوانان و ایران صحبت کرد و تاکید کرد که از بی‌عدالتی فرهنگی رنج می‌برد، او همچنین در بخشی از این مصاحبه گفت: «خدا را شکر می‌کنم که کمتر اشتباه کرده‌ام، اما باید بگویم کم‌کاری هم کرده‌ام؛ ما همه، کم‌کاری کرده‌ایم.»

این هنرمند که خاطره آثارش همچون «مدرسه موشها»، «قصه‌های تا به تا»، «مربای شیرین»، «الو الو من جوجوام»، «آرایشگاه زیبا» و... از یادمان نرفته است. تاکید دارد که به عنوان دبیر جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان؛ به هیچ‌وجه نمی‌تواند معجزه کند و ادامه می‌دهد: « این جشنواره مثل سال‌های گذشته برگزار می‌شود و قرار نیست یک‌باره اتفاق خارق‌العاده‌ای در آن رخ بدهد. تاکید می‌کنم من نمی‌توانم کار درخشانی انجام بدهم؛ البته برنامه‌هایی در ذهنم داشتم و برای خودم تخیلاتی می‌بافتم، اما به چند دلیل مجبور شدم آن‌ها را محدود کنم.»

در ادامه متن گفت‌وگو با مرضیه برومند می‌خوانید و می‌بینید:

مدت‌هاست از بی‌عدالتی فرهنگی رنج می‌برم

چه شد دبیری جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان را پذیرفتید چون پیش‌تر، وقتی دبیر جشنواره تئاتر عروسکی بودید، در اظهارنظری گفته بودید که دیگری دبیری را نمی‌پذیرید؟

در دوره خانم نادره رضایی (معاون سابق هنری وزارت فرهنگ و ارشاد)، لطف داشتند و دوست داشتند. من در جشنواره‌ها همراهشان باشم. من هم علاقه‌مند بودم که همکاری کنم، اما شرایطی به وجود آمد که بیشتر به مسائل مربوط به من و بچه‌های عروسکی و اختلاف نظر با برخی از آنها برمی‌گشت و در نهایت آن مسئولیت را نپذیرفتم.

اما وقتی آقای مهدی شفیعی (معاون هنری وزارت ارشاد) پیشنهاد دبیری جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان را مطرح کردند، دقیقاً نمی‌دانم آن روز چه حال و احوالی داشتم که پذیرفتم. با این حال، فکر می‌کنم دلیل اصلی‌اش این بود که مدت‌هاست از بی‌عدالتی فرهنگی رنج می‌برم و من با وجود سن‌وسالم، احساس می‌کنم هنوز کارهای زیادی هست که انجام نداده‌ام و می‌توانم در بعضی زمینه‌ها مؤثر باشم؛ چه در قالب جشنواره و چه در فعالیت‌های فرهنگی دیگر.

فکر کردم مدت‌هاست که از مردم و بچه‌ها دور افتاده‌ام. البته در سالیان گذشته از سوی موسسات خصوصی فعال در حوزه کودک و نوجوان از من دعوت شده اما من آنها را نپذیرفتم و برای نپذیرفتن ان هم دلایلی دارم که مفصل است. به هرحال دلم نمی‌خواهد از بچه ها دور باشم. احساس می‌کنم هنوز کارهای انجام نشده زیادی وجود دارد و باید تلاش کنم تا به بچه‌ها و دیگر افرادی که در این زمینه فعالیت می‌کنند، کمک کنم.

از طرف دیگر، بابت اتفاقات تلخی که در سال گذشته رخ داد، حالم خوب نبود و بسیار متأسف بودم؛ از جمله جنگ و ماجراهای دی‌ماه که در جریان آن‌ها تعداد زیادی از بچه‌های بی‌گناه را از دست دادیم و فکر می‌کنم یکی از دلایل اصلی وقوع اتفاقات دی ماه، سیاست‌های نادرست فرهنگی، نظام آموزشی، نظام فرهنگی و عملکرد رسانه‌هاست. البته خود من هم در این زمینه کم‌کاری کرده‌ام و احساس مسئولیت می‌کنم. خلاصه اینکه با خودم گفتم باید دوباره وارد میدان شوم و به بچه‌ها نزدیک‌تر شوم تا اگر کاری از دستم برمی‌آید، انجام بدهم. اول از همه به خاطر بچه‌ها و بعد به خاطر هنرمندان تئاتر کودک و نوجوان؛ هنرمندانی که می‌دانم با چه سختی‌های طاقت‌فرسایی روبه‌رو هستند و چه مشکلاتی دارند.

این مشکلات به‌ویژه در خارج از تهران و حتی خارج از مراکز استان‌ها جدی‌تر است. البته در خود مراکز استان‌ها هم مسائل و مشکلات زیادی وجود دارد، چه برسد به شهرهای دیگر. بچه‌های این شهرها به سالن سینمای مخصوص کودک و سالن مناسب برای دیدن تئاتر نیاز دارند.

به هرحال علی رغم بیمار بودنم در سه چهار ماه نخست سال و اتفاقات زیادی که برایم افتاده بود و از نظر جسمی شرایط مساعدی نداشتم، بلند شدم و بیرون آمدن از خانه و این فعال شدنم، حالم را بهتر کرد. علاوه بر اینکه تلاش می‌کنم حال بچه‌ها را بهتر کنم و به هنرمندان کمک کنم تا شرایط روحی بهتری داشته باشند، با حضور در این فضا حال خودم هم بهتر شده چون وقتی از نزدیک با بچه‌های تئاتر و افرادی که در این حرفه فعالیت می‌کنند روبه‌رو شدم، متوجه شدم این ارتباط به حال خود من هم کمک کرده است.

با توجه به دغدغه‌هایی که مطرح کردید و مسئولیتی که پذیرفته‌اید، چه رویکرد اصلی‌ای را برای جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان در نظر گرفته‌اید؟

به هیچ‌وجه نمی‌توانم معجزه کنم. این جشنواره مثل سال‌های گذشته برگزار می‌شود و قرار نیست یک‌باره اتفاق خارق‌العاده‌ای در آن رخ بدهد. تاکید می‌کنم من نمی‌توانم کار درخشانی انجام بدهم؛ البته برنامه‌هایی در ذهنم داشتم و برای خودم تخیلاتی می‌بافتم، اما به چند دلیل مجبور شدم آن‌ها را محدود کنم.

یکی از دلایل، فصل برگزاری جشنواره است. جشنواره در آذرماه برگزار می‌شود و احتمالاً همدان هوای سردی خواهد داشت. از همین حالا نمی‌توانیم پیش‌بینی کنیم که مثلاً در روز افتتاحیه چه اتفاقی می‌افتد و شرایط برای دوستانی که قرار است در فضای باز اجرا داشته باشند، چگونه خواهد بود؟ برای مثال، من درباره موسیقی جشنواره خیلی فکر کرده بودم.

چند ترانه به آقای دهقان‌یار سفارش دادم و با گروه‌های مختلف موسیقی هم صحبت کردم. اما بعد متوجه شدم که در آن ابعاد، اساساً امکان اجرای چنین برنامه‌هایی وجود ندارد؛ آن هم به دلایل مختلف، از جمله شرایط آب‌وهوایی و مشکلات همیشگی اقتصادی که متأسفانه معضلات بسیار زیادی ایجاد کرده‌اند. بنابراین، آن رؤیاها را کمی محدود کردم و تصمیم گرفتم در درجه اول تلاش کنم جشنواره‌ای مرتب، منظم و حرفه‌ای برگزار شود؛ جشنواره‌ای که دوستان و هنرمندانی که از سراسر ایران به همدان می‌آیند، بتوانند از برنامه‌های آن بهره‌مند شوند. در این راستا کارگاه های را برنامه‌ریزی کرده‌ایم و پیش‌بینی‌هایی داریم که امیدوارم از نظر محتوا و شیوه برگزاری، کمی متفاوت از دوره‌های گذشته باشند.

آقایان مسئول! من بعد از جشنواره با شما کار دارم

البته من می‌دانم دوره‌های گذشته هم بسیار خوب برگزار شده‌اند. من می‌دانم خانم آزاده انصاری در سال گذشته با چه مشکلاتی روبه‌رو بوده‌ است. همچنین امیر مشهدی‌عباس که سه دوره دبیر جشنواره بوده، اکنون در کنار من حضور دارد و همراهی‌ام می‌کند. او در بسیاری از زمینه‌هایی که من اطلاع یا آگاهی کافی درباره آن‌ها ندارم، به من اطلاعات می‌دهد، برنامه‌ریزی می‌کند و کمک می‌کند. خوشبختانه تیم خوبی هم در کنار من حضور دارد. آقای شفیعی نیز همراه هستند و آقای اتابک نادری (مدیر مرکز هنرهای نمایشی) هم تا جایی که امکانات و شرایط اجازه می‌دهد، همکاری می‌کنند بنابراین، هدف من این است که یک جشنواره مرتب، منظم و حرفه‌ای برگزار کنیم.

اما یک امای بزرگ دارم. آقایان مسئول، من بعد از جشنواره با شما کار دارم! می‌خواهم همین‌جا به شما هشدار بدهم که بعد از جشنواره باید درباره مسائل مهمی صحبت کنیم. فعلاً نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم؛ چون حرف‌های زیادی برای گفتن دارم و می‌ترسم لحنم خیلی تند شود.

عنوان یا سمت این آقایان مسول را نمی‌گوید؟

این مسئولین از وزارتخانه‌ها و نهادهای مختلف هستند که هر کدام در این زمینه وظایفی دارند. ما جشنواره تئاتر کودک داریم اما تئاتر کودک نداریم! اگر هم تئاتری وجود داشته باشد، بچه‌های سراسر ایران به آن دسترسی ندارند.

وقتی می‌گویم بی‌عدالتی فرهنگی وجود دارد، منظورم دقیقاً همین است. به این موضوع توجه کنید؛ در تهران که وضعیت تا حدودی مشخص است. در شهرهای بزرگ دیگری مثل مشهد، اصفهان و شیراز هم طبیعتاً امکانات فرهنگی بیشتری وجود دارد و دسترسی بچه‌ها به محتوای فرهنگی فراهم‌تر است. البته منظورم همه بچه‌ها نیست؛ بیشتر بچه‌هایی که از امکانات و شرایط اقتصادی بهتری برخوردار هستند. ممکن است بچه‌هایی باشند که خانواده‌هایشان از نظر مالی وضعیت مناسبی دارند یا خانواده‌هایی از طبقه متوسط که حتی از هزینه‌های ضروری زندگی و سبد غذایی خودشان کم می‌کنند تا فرزندشان را در کلاس‌های مختلف ثبت‌نام کنند یا محتوای فرهنگی مناسبی در اختیارش قرار دهند. این بچه‌ها به کلاس موسیقی، تئاتر، نقاشی و سایر فعالیت‌های فرهنگی دسترسی دارند اما مساله اصلی بچه‌هایی هستند که از چنین امکاناتی محروم‌ اند منظورم بچه های شهرهای کوچک و روستاهاست و حتی حاشیه شهرهای بزرگ.

زمانی تلویزیون برای ما رسانه‌ای بود که امکان ارتباط با اقصی نقاط ایران را فراهم می‌کرد. اینگونه بود ناگهان برنامه‌ای مثل «کلاه‌قرمزی» در همه‌جا دیده می‌شد. برنامه‌هایی مثل «خانه مادربزرگه»، «مدرسه موش‌ها» «هادی و هدی» و کارهای دوستان دیگر من، در تلویزیون پخش می‌شدند و در دورترین نقاط کشور دیده می شدند. به این ترتیب، بچه‌هایی که امکان دسترسی به سالن تئاتر یا سایر امکانات فرهنگی را نداشتند، می‌توانستند از طریق تلویزیون با این آثار ارتباط برقرار کنند. اما وقتی این امکان از ما گرفته شده است، به هر دلیلی، دیگر نمی‌توانیم چنین ارتباطی را با بچه‌های سراسر ایران داشته باشیم.

تا زمانی که از من دلجویی نشود به تلویزیون برنمی‌گردم

ممکن است صداو سیما بگوید: «ما که مانع فعالیت شما نشدیم. حتی دعوت کردیم که بیایید، اما خودتان نپذیرفتید.» همین جا می‌گویم تا زمانی که از من دلجویی نشود، به تلویزیون برنمی‌گردم. چرا آخرین کاری که قرار بود برای تلویزیون انجام بدهم، فقط دو روز قبل از کلید زدن متوقف شد. من نمی‌توانم به‌سادگی از کنار این اتفاق بگذرم. انتظار دارم از من دلجویی شود و درباره آن اتفاق توضیح داده شود، تا زمانی که این دلجویی صورت نگیرد، حاضر نیستم برگردم.

من برخلاف بعضی‌ها که می‌گویند با این تلویزیون کار نمی‌کنیم، اصلاً چنین اعتقادی ندارم. تلویزیون خانه من است؛ مال من است و من باید در آن کار کنم. اما مسئولان هم باید بدانند که چه شرایطی باید فراهم شود تا ما بتوانیم دوباره به تلویزیون برگردیم. البته نمی‌خواهم فعلاً وارد مقوله تلویزیون شوم. مسئله اصلی من بی‌عدالتی فرهنگی است. بچه‌های ما کجا به محتوای فرهنگی و هنری دسترسی دارند؟ واقعیت این است که چنین دسترسی‌ای برای بسیاری از آن‌ها وجود ندارد.

به نظر من، آموزش‌وپرورش یکی از بزرگ‌ترین مقصران اتفاقات تلخ دی‌ماه است. بچه‌های ما تاریخ نمی‌دانند؛ تاریخ برایشان روایت نشده است. از جغرافیای سرزمینشان اطلاعی ندارند و اصلاً نمی‌دانند در چه سرزمین درخشان و ارزشمندی زندگی می‌کنند. نمی‌دانند موقعیت جغرافیایی کشور ما چقدر درخشان است. ایران یکی از مهم‌ترین کشورهای دنیاست. ما حدود ۱۴ یا ۱۵ کشور همسایه داریم، کدام کشور چنین تعداد همسایه‌ای دارد یا مثلاً طول سواحل ما در خلیج فارس چقدر است؟! این سرزمین از نظر فرهنگی و داشته‌های طبیعی و تاریخی و ثروت ملی، واقعاً بی‌نظیر است.

احساس تعلق خاطر و حس مالکیت نسبت به سرزمین‌ را، به فرزندانمان نیاموختیم

اما آیا کسی درباره ثروت ملی با بچه‌ها صحبت کرده است؟ آیا بچه‌های ما قدر داشته‌های ملی خودشان را می‌دانند؟ ثروت ملی ما فقط نفت و گاز نیست؛میراث ملموس و ناملوس آب، خاک، درختان، گونه‌های گیاهی و جانوری و همه داشته‌های طبیعی و فرهنگی ما هستند . بچه‌های ما چقدر از این ثروت‌ها آگاهی دارند؟

ما مدام می‌گوییم ایران را دوست داریم، اما نمی‌دانیم چرا؟! اگر یک روز از بچه‌ای بپرسید چرا ایران را دوست دارد؟ واقعاً نمی‌داند چه پاسخی بدهد! شاید بگوید پدرم گفته ایران را دوست داشته باشم. پدرش هم مثلاً سرود «ای ایران» را می‌خواند و تصور می‌کند وظیفه‌اش را انجام داده است! اما احساس تعلق خاطر و حس مالکیت نسبت به سرزمین‌ را، به فرزندش نیاموخته است.

فرهنگ ما ترکیبی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ ملی و فرهنگ شیعی است. این دو، در طول سالیان متمادی با هم عجین شده‌اند و به یک مجموعه درخشان و ارزشمند تبدیل شده‌اند. اما آنچه امروز درباره‌اش صحبت می‌کنیم، نه به‌درستی ملی است و نه به‌درستی شیعی. ما حتی نمی‌دانیم ارزش‌های تشیع چیست و به چه دلیل خودمان را شیعه می‌دانیم و از این هویت دفاع می‌کنیم. کدام‌یک از ارزش‌های مذهبی‌مان برای ما در اولویت قرار دارد؟ ما فقط به پوسته سخت دین توجه کرده‌ایم و با همین پوسته، پدر بچه‌ها و جوان‌ها را درآورده‌ایم؛ اما به پوسته نرم و محتوای اصلی آن توجه نکرده‌ایم. به ارزش‌هایی مثل عدالت، محبت، شفقت، مهربانی، رفاقت و.....

این ارزش‌ها هم در شعارها و روح ملی ما و هم در تاریخ و گذشته‌مان وجود دارند و هم در فرهنگ و مذهب شیعی ما ریشه دارند. همین ترکیب است که فرهنگ ما را تا این اندازه جذاب، دوست‌داشتنی و ماندگار کرده است. به اعتقاد من، به هیچ‌وجه نمی‌توان این دو را از یکدیگر تفکیک کرد.

بنابراین، در این زمینه اشتباهات زیادی صورت گرفته است. به‌ویژه در سال‌های اخیر، تولید محتوای فرهنگی برای کودکان و نوجوانان با بی‌سلیقگی‌های زیادی همراه بوده است. ما در تولید محتوا از زیبایی‌شناسی غافل شده‌ایم؛ در حالی که هر چیزی باید زیبا باشد.

به مساجد قدیمی‌مان نگاه کنید؛ آن‌هایی که در گذشته ساخته شده‌اند، چقدر زیبا هستند! انسان وقتی وارد آن‌ها می‌شود، دلش می‌خواهد بماند و نماز بخواند. اما امروز در بسیاری از تولیدات فرهنگی، شعارها و حتی مراسم‌مان با نوعی آشفتگی و بی‌سلیقگی روبه‌رو هستیم.

بچه‌های امروز از صبح تا شب با ابزارهای ارتباطی خود به دنیا دسترسی دارند. تصاویر و محتواهای مختلفی می‌بینند و با جلوه‌های بصری متنوعی مواجه می‌شوند. فعلاً کاری به محتوای آن تصاویر ندارم؛ اما به هر حال، با زیبایی‌های بصری روبه‌رو هستند. ما هم باید بتوانیم محتوای فرهنگی خودمان را به شکلی زیبا و جذاب ارائه کنیم. به همین دلیل است که من بر تک تک اجزای جشنواره‌ی تئاتر کودک و نوجوان و زیبایی آن‌ها تاکید دارم، از پوستر و تبلیغات گرفته تا فضایی که در آن نشست‌ها و برنامه‌ها را برگزار می‌کنیم. به نظرم همه‌چیز باید زیبا باشد.

از پوستر جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان صحبت کردید؛ از ایده شکل‌گیری آن بگوید؟

به نظر من کار درخشانی است. مرضیه سرمشقی و رفعت هاشمی دو هنرمند گرافیست هستند که سال‌هاست با من کار می‌کنند. من در پروژه‌های مختلف، زحمت طراحی را به این دو هنرمند می‌سپارم. باور کنید این بار اصلاً به آن‌ها نگفتم که محتوای پوستر چه چیزی باشد و کاملا انتخاب را به خودشان واگذار کردم. وقتی طرح های اولیه را آوردند، واقعاً اشکمان درآمد.

ببخشید، بُغض و اشک مرا به حساب ریا نگذارید. دلیلش این بود که وقتی یک هنرمند، هنرمندی واقعی باشد، نمی‌تواند اتفاق تلخی را که برای بچه‌های ما افتاده، از جمله اتفاقات تلخ مدرسه میناب را نادیده بگیرد. در واقع، در تمام اجزای این طرح، به‌نوعی بازتابی از آن حادثه تلخ دیده می‌شود.

پوستر جشنواره تاثیر عجیبی روی ما گذاشت

به همین دلیل، این پوستر تأثیر عجیبی روی ما گذاشت و آن را انتخاب کردیم. حتی مسئولان همدان هم متوجه تأثیرگذاری آن شدند و معتقد بودند این پوستر یکی از زیباترین پوسترهای سی‌ویک دوره جشنواره است. به نظرم پوستر هم زیباست و هم حرفی برای گفتن دارد.

البته من اصلاً قصد ندارم جشنواره تئاتر کودک و نوجوان تحت‌ شعاع این مصیبت بزرگ قرار بگیرد؛ ابدا. فکر می‌کنم جشنواره باید فضایی شاد داشته باشد و فرصتی برای کنار هم بودن و با هم بودن فراهم کند. بچه‌های همدان باید بتوانند این تجربه را داشته باشند و در فضای جشنواره شادی و همراهی را تجربه کنند.

شما در نشست‌های مختلف جشنواره اشاره کردید که جشنواره وظیفه دارد حال بچه‌ها را خوب کند. چه تمهیداتی برای تحقق این هدف اندیشیده‌اید؟

خب، طبیعی است که جشنواره در همدان برگزار می‌شود و بچه‌های همدانی می‌توانند برای تماشای آثار به جشنواره بیایند. اما من تأکید زیادی دارم که همه شهرهای استان همدان هم بتوانند به آثار جشنواره دسترسی داشته باشند. بچه‌های روستاها و شهرهای کم‌برخوردار استان همدان هم باید فرصت تماشای این اجراها را داشته باشند.

من تمام تلاشم را می‌کنم که با توجه به بضاعت و امکاناتی که داریم. در مدت برگزاری جشنواره، حتی‌الامکان در شهرهای دیگر استان و روستاها هم اجرا داشته باشیم.این کار البته در دوره‌های گذشته هم انجام شده است. و برخی از نمایش ها در خارج از شهر همدان هم اجرا شدند. تریل های کانون هم هر ساله به مناطق مختلف می‌رود و برنامه‌هایی را اجرا می‌کنند.

برنامه دیگری هم در ذهن دارم که امیدوارم بتوانیم آن را عملی کنیم. به نظرم در کنار اینکه تئاتر را به میان بچه‌ها ببریم، که البته کار بسیار خوبی است، باید کاری کنیم که خود بچه‌ها هم از فضای زندگی روزمره‌شان بیرون بیایند و تئاتر را در مکان خودش تجربه کنند. باید فرصت تجربه حضور در سالن تئاتر را داشته باشند. بنابراین قصد دارم در صورت امکان، شرایطی فراهم بیاورم که بچه های روستاهای اطراف همدان را به جشنواره بیاوریم تا از نزدیک در فضای جشنواره قرار بگیرند و به همراه بچه های دیگر تئاتر تماشا کنند.

بچه‌ها دوست دارند، گروه اجتماعی خودشان را داشته باشند

اصلاً همین مراسم و مناسک فرهنگی، مثل فیلم دیدن، سینما رفتن، تئاتر دیدن و شرکت در کنسرت، به رشد شخصیت اجتماعی بچه‌ها کمک می‌کند. بچه‌ها دوست دارند گروه اجتماعی خودشان را داشته باشند و به یک جمع تعلق خاطر پیدا کنند. دوست دارند در کنار عده‌ای دیگر، در یک سالن صدنفره یا دویست‌نفره بنشینند و تجربه‌ای مشترک داشته باشند؛ با هم بخندند، حرف بزنند، دست بزنند، هیجان‌زده شوند، بترسند و از یک اثر تأثیر بگیرند. در واقع، آن‌ها به یک گروه اجتماعی نیاز دارند که خودشان را بخشی از آن بدانند.

این کمبود را در سراسر ایران می‌بینیم. بچه‌های ما گروه‌های اجتماعی خودشان را ندارند. به همین دلیل است که گاهی ناگهان طرفدار افراد عجیب‌وغریبی می‌شوند. چند ماه پیش اتفاقی افتاده بود و فردی با نامی عجیب‌وغریب در ایران مال مورد توجه قرار گرفت. من اصلاً نمی‌دانم چرا چنین اتفاقی در ایران افتاد. یا مثلاً مدتی موسیقی کره‌ای و گروه‌های مرتبط با آن مورد توجه بچه‌ها قرار گرفته بود و رفتارهای خاصی از خودشان نشان می‌دادند. به نظرم دلیل بخشی از این اتفاقات، نیاز بچه‌ها به داشتن یک گروه اجتماعی و احساس تعلق به یک جمع است.

حتی علاقه به فوتبال و طرفداری از یک تیم هم از همین‌جا سرچشمه می‌گیرد؛ یعنی احساس تعلق به یک گروه اجتماعی. در انگلستان، که مهد فوتبال و این رقابت‌هاست، بخشی از شکل‌گیری این گروه‌ها به طبقات کارگر و افرادی برمی‌گشت که گروه اجتماعی مشخصی برای خودشان نداشتند و از طریق علاقه به یک تیم، هویت و گروه اجتماعی خودشان را تعریف می‌کردند. بنابراین ما باید این نیاز را جدی بگیریم. در حالیکه متاسفانه بچه‌های ما به حال خودشان رها شده‌اند و گروه‌های اجتماعی مناسبی در اختیار ندارند.

باید بتوانیم بدون محدودیت‌ها و سخت‌گیری‌های بی‌مورد، بدون اینکه بخواهیم همه‌چیز را کنترل کنیم و جهت و شکل فعالیت بچه‌ها را از پیش تعیین کنیم، زمینه‌ای فراهم کنیم که خودشان بتوانند گروه اجتماعی مورد علاقه‌شان را انتخاب کنند. طبیعتاً پدر و مادرها و مربیان هم می‌توانند به طور نامحسوس به آن‌ها کمک کنند، اما باید اجازه بدهیم بچه‌ها آزادانه به سمت علاقه‌هایشان بروند و گروه اجتماعی خودشان را پیدا کنند. این گروه می‌تواند در حوزه ورزش، هنر یا هر زمینه دیگری شکل بگیرد.

من خودم دیده‌ام بچه‌هایی که به کلاس‌های ورزشی مثل کاراته، فوتبال یا بسکتبال می‌روند، در آنجا گروه اجتماعی خودشان را پیدا می‌کنند و به یک جمع تعلق خاطر پیدا می‌کنند. اما نکته اینجاست که حتی بچه‌ای که فوتبال یا بسکتبال بازی می‌کند هم باید تئاتر ببیند، فیلم تماشا کند و به سینما بروند. شخصیت اجتماعی و فرهنگی بچه‌ها فقط با حضور در یک فعالیت شکل نمی‌گیرد. آن‌ها به تجربه‌های فرهنگی متنوع نیاز دارند و متأسفانه ما در این زمینه کمبودهای زیادی داریم.

با توجه به این نکته درباره بچه‌هایی که در شهرهای دیگر زندگی می‌کنند و امکان دسترسی به تئاتر ندارند، چه برنامه‌ای دارید؟ آیا قرار است این اجراها فقط در طول جشنواره برگزار شوند یا برای بعد از جشنواره هم برنامه‌ای در نظر گرفته‌اید؟

اتفاقاً کار اصلی من و همکارانم، به‌ویژه کسانی که با من همراه هستند و این دغدغه‌ها را درک می‌کنند، تازه بعد از جشنواره شروع می‌شود. امیدوارم مسئولانی هم که باید در این زمینه همکاری کنند، اهمیت موضوع را درک کنند. البته می‌دانم دوستان ما در معاونت هنری و بخش‌های مرتبط، مسائل و مشکلات زیادی دارند و کارهای فراوانی بر عهده‌شان است. خوشبختانه در این زمینه درک متقابلی وجود دارد، اما امیدوارم فرصتی پیدا کنند تا به این مسئله مهم هم بپردازند.

وزیر ارشاد هنوز پاسخی به طرح من نداده است

من طرحی را به آقای صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ارائه کرده‌ام. در این طرح، فضایی را هم برای اجرای برنامه‌ها پیش‌بینی کرده‌ام و مشخص کرده‌ام که آن فضا کجا باشد. اما ایشان هنوز پاسخی به من نداده‌اند.

می‌دانم که ایشان هم با مسائل و مشکلات زیادی روبه‌رو هستند، اما به خدا این موضوع از مهم‌ترین مسائل مربوط به آینده ایران است. بچه‌های ما آینده ایران هستند. شعار جشنواره این است: «حال خوب بچه‌های امروز، حال خوب ایران فرداست.» البته این شعار را از آقای محمد درویش (فعال محیط زیست) وام گرفته‌ام و به نظرم شعار بسیار زیبا و درستی است و این جمله واقعاً معنای عمیقی دارد.

اگر بچه‌های ما به سرزمینشان علاقه‌مند شوند و بدانند چرا ایران را دوست دارند، چه ویژگی‌ها و ارزش‌هایی در فرهنگشان وجود دارد و چه داشته‌ها و ثروت‌هایی در اختیارشان است، خودشان برای حفظ و پاسداری از این سرزمین تلاش خواهند کرد. باید نسبت به سرزمین و فرهنگشان احساس مالکیت داشته باشند؛ متأسفانه مردم ما معمولاً مالکیت را مالیکت شش دانگ می دانند.

سرزمین ما، ملک مشاعی ماست و تک‌تک ما در آن سهم داریم و خودمان باید این مالکیت را به رسمیت بشناسیم. بچه‌های ما هم باید بدانند که صاحبان این سرزمین هستند. اگر این باور، عمیقاً در وجودشان شکل بگیرد، به‌سادگی از آن دل نمی‌کنند. وقتی بزرگ شدند،کشورشان را به راحتی ترک نمی کنند.

درباره طرحی که به آقای صالحی (وزیر ارشاد) ارائه کرده‌اید، نمی‌خواهید کمی بیشتر توضیح بدهید؟

نه فعلا، اگر پاسخی نگیرم، حتماً درباره جزئیات آن صحبت خواهم کرد!

درباره تعداد آثار رسیده به جشنواره تئاتر کودک هم توضیح می‌دهید؟

حدود ۴۵۰ تا ۴۶۰ اثر به دبیرخانه رسیده که برای من واقعاً حیرت‌انگیز است. با وجود تمام گرفتاری‌ها و مشکلاتی که در سال گذشته وجود داشت؛ از جنگ و بی‌پولی گرفته تا سایر دشواری‌ها، باز هم حدود ۴۵۰ گروه نمایشی در سراسر ایران فعال بوده‌اند و اثر تولید کرده‌اند. البته بخش نمایشنامه‌نویسی جداست. در این بخش هم حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد آثار با موضوع آب شرکت کرده است.

بنابراین، ما در سراسر ایران حدود ۴۵۰ گروه نمایشی فعال داریم. حالا سؤال من این است: آیا اگر شرایط و زیرساخت‌های لازم فراهم باشد، نمی‌توان سالانه ۴۵۰ اثر نمایشی را در شهرهای مختلف ایران اجرا کرد؟ اگر امکانات و زیرساخت‌ها در همه شهرهای کشور فراهم شود، این گروه‌ها می‌توانند در شهرها و استان‌های مختلف اجرا داشته باشند. این اتفاق علاوه بر اینکه دسترسی بچه‌ها به تئاتر را افزایش می‌دهد، به ایجاد اشتغال هم کمک می‌کند و هنرمندان ما می‌توانند از فعالیت حرفه‌ای خود درآمد داشته باشند.

اما همه این‌ها به یک شرط بستگی دارد، باید حداقل به تعداد نصف این گروه ها سالن مناسب برای اجرای تئاتر وجود داشته باشد که ندارد. خود استان همدان با اینکه قطب تئاتر کودک و نوجوان است و سی دوره جشنواره تئاتر کودک و نوجوان در این استان برگزار شده است حتی یک سالن تئاتر تخصصی برای تئاتر کودک و نوجوان ندارد.

وقتی ادعا می‌کنیم همدان قطب تئاتر کودک و نوجوان است، باید سالن‌های مجهز و آماده داشته باشد

طبق مشاهداتمان، هفت سالن در شهر همدان وجود دارد که فقط دوتای آن‌ها به امکاناتی مثل پروژکتور و تجهیزات فنی مجهز است. اما پنج سالن دیگر حتی ابتدایی‌ترین امکانات لازم برای اجرای تئاتر را هم ندارند. البته مسئله فقط تجهیزات نیست، بعضی از این سالن ها فاقد پشت صحنه و اتاق گریم هستند و وضعیت ظاهری سالن، نظافت و امکانات بهداشتی آن هم شرایط مطلوبی ندارد.

متأسفانه هر سال که جشنواره برگزار می‌شود، مجبورند از تهران پروژکتور و تجهیزات موردنیاز را به همدان بیاورند... اما به‌محض اینکه جشنواره تمام می‌شود، آن‌ها را جمع می‌کنند و می‌برند. وقتی ادعا می‌کنیم همدان قطب تئاتر کودک و نوجوان است، باید سالن های مجهز و آماده داشته باشد و در طول سال لااقل یک سالن بطور مستمر در اختیار تئاتر کودک و نوجوان قرار بگیرد.

البته می دانم مشکل اصلی نبودن امکانات مالی است که روز به روز هم تشدید می‌شود. البته درباره سالن‌های همدان یک نکته را فراموش کردم بگویم، حوزه هنری سالن بسیار خوبی آماده کرده و آن را در اختیار جشنواره گذاشته است. من واقعاً از آن‌ها ممنونم.

در همه جای دنیا شهرداری ها با همکاری بنیادهای اقتصادی و افراد ثروتمند از فعالیت‌های فرهنگی و هنری حمایت می‌کنند. البته در آن کشورها هزینه‌های این حمایت‌ها از مالیاتشان کسر می‌شود، اما اینجا نه چنین امتیازی وجود دارد و نه سازوکار مشخصی برای آن. اگر نمایندگان ما در مجلس و همچنین دولت، برای این موضوع طرحی ارائه کنند، شاید بتوان راهی پیدا کرد. من دقیقاً نمی‌دانم روند اجرایی آن چگونه است، اما تا وقتی نتوانیم با حضور افراد ثروتمند، تولیدکنندگان، صاحبان کارخانه‌ها و سرمایه‌داران، این مسئله را به یک معادله بُرد-بُرد تبدیل کنیم، همیشه در حوزه فرهنگ با کمبود منابع مالی روبه‌رو خواهیم بود. درست مثل وضعیت امروز من که بیش از دو ماه از زمانی که مسئولیت دبیری این جشنواره را قبول کرده‌ام گذشته و من تمام این مدت دنبال پول بوده‌ام. واقعاً خسته شده‌ام. مدام باید دنبال تأمین بودجه باشم.

من نمی‌فهمم؛ مگر من دبیر جشنواره نیستم؟ دبیر هنری و فرهنگی جشنواره‌ام، اما در عمل باید نقش دبیر مالی را هم بر عهده بگیرم! اگر بلد بودم دنبال پول بروم، برای خودم پول درمی‌آوردم. وضعیت زندگی خودم نشان می‌دهد که در این زمینه استعداد چندانی ندارم. پس چه کاری از دستم برمی‌آید؟ فقط می‌توانم تندی کنم، بلند حرف بزنم و داد و بیداد راه بیندازم.

البته همین امروز که اینجا، در خدمت شما هستم، قرار است با دو نفر از کسانی که منابع مالی در اختیارشان است، دیدار داشته باشم. امیدوارم اتفاقات خوبی بی افتد.

اولین کاری که پس از پذیرش دبیری جشنواره انجام دادم، درخواست آمار بود؛ چون تا آمار نداشته باشیم، نمی‌توانیم با اطمینان درباره وضعیت تئاتر کودک و نوجوان در سراسر ایران صحبت کنیم. بالاخره بعد از دو ماه، آماری به دستم رسید که پراکندگی سالن‌های تئاتر را در سراسر کشور نشان می‌داد. واقعاً فاجعه است؛ در بعضی استان‌ها حتی مرکز استان هم سالن مناسبی برای تئاتر ندارد. بعضی استان‌ها فقط یک سالن دارند و انهم بیشتر بدرد سخنرانی می خورد تا اجرای تئاتر البته برخی استان‌ها مانند اصفهان و خراسان و همین‌طور تهران وضعیت متفاوتی دارند.

البته تهران هم، فقط دو سالن ویژه تئاتر کودک و نوجوان یکی سالن‌های کانون و دیگری تالار هنر که آنهم به لحاظ تجهیزات فنی مشکل دارد...

جشنواره زمانی معنا پیدا می‌کند که در یک هنر، رونق و مخاطب وجود داشته باشد؛ وقتی همه‌جا پر از اجراهای خوب تئاتر باشد و گروه‌ها بتوانند با هم رقابت کنند، تجربه‌هایشان را به اشتراک بگذارند، از یکدیگر یاد بگیرند و مردم هم بیایند و بهترین آثار را ببینند.وقتی سالن وجود ندارد که گروه های تئاتری بتوانند در ان اجرا داشته باشند، جشنواره چه معنایی دارد؟

طبق اماری که بدستم رسیده در بسیاری از استانها هیچ سالنی ویژه تئاتر کودک وجود ندارد اما به عنوان مثال در استانی که هیچ سالنی وجود ندارد، ۱۴ گروه فعال تئاتر کودک و نوجوان دارد،این چهارده گروه چه کار می‌کنند؟ کجا اجرا می‌روند؟

آیا قرار است هنرمندان تئاتر کودک و نوجوان تمام سال منتظر بمانند تا سالی یک‌بار جشنواره برگزار شود و آن‌ها هم به عشق حضور در جشنواره، کاری آماده کنند؟ کمک هزینه‌ی ناچیزی بگیرند ، دکور و لباس تهیه کنند و نمایشی را به جشنواره برسانند اما باقی روزهای سال چه می‌شود؟این هنرمندان با چه درآمدی زندگی می کنند؟

ما باید کاری کنیم که بچه‌ها در همه‌جای کشور به تئاتر دسترسی داشته باشند. بچه‌ها نباید به دلیل نداشتن دسترسی به سالن‌های تئاتر، از نظر فرهنگی و اجتماعی در معرض آسیب قرار بگیرند. آن‌ها به گوشی‌های تلفن همراه دسترسی دارند، اما به جاهایی که قرار است حرف خوب بشنوند، آگاه شوند و نگاهشان روشن‌تر شود، دسترسی ندارند. در عوض، به محتوای دیگری دسترسی دارند که اکثرا مطلوب نیست.

اصلاً این شکاف‌هایی که در جامعه ما به وجود آمده، چیست؟ این شکاف‌ها میان همه گروه‌ها وجود دارد، اما دردناک‌تر از همه، شکافی است که میان بچه‌ها ایجاد شده است. رنگارنگی بچه‌ها زیباست؛ اینکه هرکدام لباس، لهجه و سبک زندگی متفاوتی داشته باشند. اگر ما درست رفتار کنیم، بچه‌ها خودشان مرزها و حریم‌هایشان را تعیین می‌کنند و جامعه به تعادل می‌رسد.

و باز هم می‌گویم لازمه آن برقراری عدالت در دسترسی بچه‌ها به مکان های فرهنگی مناسب در سراسر ایران مثل سینما و تئاتر است.

خوشبختانه سال گذشته در شورای عالی سینما مصوب شد که هر شهری با جمعیت بیش از صد هزار نفر باید یک سالن سینما داشته باشد. من با اینکه آن جلسه درباره سینما بود، موضوع تئاتر را هم مطرح کردم. یکی از آقایان گفت: «می‌تواند دو منظوره باشد.» گفتم: «نه، تئاتر با سینما فرق دارد.» صحنه تئاتر، عمق و ارتفاع آن، پشت‌صحنه، اتاق گریم و اتاق لباس، همه ویژگی‌های خاص خودشان را دارند. سالن تئاتر و سینما را نمی‌توان به‌سادگی جایگزین یکدیگر کرد.

حالا شورای عالی هنر هم تشکیل شده است. من دقیق نمی‌دانم اعضای آن چه کسانی هستند، اما امیدوارم همان کاری را که شورای عالی سینما برای سینما انجام داده برای سالن های تئاتر هم انجام شود.

ـ یک دستبند خاصی هم دستتان است!

اخیرا بواسطه محمد درویش (فعال محیط زیست) با تشکل مردمی «صلح و دوستی سرو» آشنا شدم که زنان سرپرست خانواده، این زیورآلات دست‌ساز را درست می‌کنند، این دست‌بند که پرچم ایران، دستبند صلح و دوستی است برای دعوت انسان‌ها به شادی و در صلح زیستن طراحی شده است چون پرچم ایران آن را خیلی دوست دارم.

در واقع، آدم خیلی شعاری‌ای نیستم؛ شاید هم باشم! اما دوست دارم هرکسی مرا می‌بیند، به این موضوع توجه کند. این دستبند را دستم می‌کنم تا دیده شود؛ چون دوست دارم نشان بدهم که ایران را دوست دارم، با همه خصوصیاتش و با هر آنچه که هست. تلاشم این است که تا هر اندازه از عمر مفیدم باقی مانده، همچنان به مردم خدمت کنم.

خدا را شکر می‌کنم که کمتر اشتباه کرده‌ام، اما باید بگویم کم‌کاری هم کرده‌ام

و سخن آخر:

مردم باید خودشان خیلی مراقب باشند؛ به‌خصوص مراقب بچه‌هایشان. اصلاً نباید بچه‌ها را وارد مسائل سیاسی کرد؛ نباید از بچه‌ها در مسائل سیاسی و جناحی سوءاستفاده کرد؛ حتی استفاده درست و به‌اصطلاح حُسن‌استفاده هم نباید از آن‌ها بشود. بچه را باید به حال خودش گذاشت تا کودکی کند و در بستر همین کودکی رشد کند.

اگر به اهمیت تربیت، آموزش و همه موضوعاتی که به بچه‌ها مربوط می‌شود آگاه‌تر شویم و کمی بیشتر به آن‌ها توجه کنیم. حتماً آینده بهتری خواهیم داشت. اگر من به آینده امیدوار نبودم که الان اینجا نبودم و در خانه‌ام می‌ماندم؟ من حضور در این جشنواره را پذیرفته‌ام و احتمالاً هنوز هم می‌خواهم کار کنم، به این دلیل است که امیدوارم.

من امیدوارم! با وجود تمام انتقادهایی که مطرح کردم، می‌دانم مردم بسیار خوبی داریم. خانواده‌های بسیار خوبی داریم؛ خانواده‌هایی با سبک‌های زندگی متفاوت. من واقعاً از برخورد آدم‌های مختلف با خودم لذت می‌برم. همیشه از همه آن‌ها محبت می‌بینم. همان‌قدر که یک خانواده سنتی و مذهبی، با پوشش مذهبی، حاج‌آقا و حاج‌خانم و بچه‌هایشان، به من ابراز محبت می‌کنند، همان‌قدر هم از خانواده‌ای با ظاهر و سبک زندگی متفاوت محبت دریافت می‌کنم.

با خودم می‌گویم پس این‌ها، همان تأثیراتی است که در دوران کودکی روی آن‌ها گذاشته‌ام. خدا را شکر می‌کنم که کمتر اشتباه کرده‌ام، اما باید بگویم کم‌کاری هم کرده‌ام؛ ما همه کم‌کاری کرده‌ایم.