بازگشت جریان نفت، تداوم بحران؛ هرمز باز هم گران تمام می‌شود/ چرا قیمت سوخت پایین نمی‌آید؟

بازگشت صادرات نفت خام به سطح پیش از جنگ نتوانسته قیمت سوخت را مهار کند. پالایشگاه‌های آسیب‌دیده، ذخایر تخلیه‌شده و هزینه سنگین عبور از تنگه هرمز نشان می‌دهند که پایان اختلال در جریان نفت، الزاماً به معنای پایان بحران انرژی نیست.

نفت بیشتر، سوخت گران‌تر

بازار جهانی انرژی با تناقضی روبه‌روست؛ نفت خام دوباره در حجم بالا از خلیج فارس صادر می‌شود، اما مصرف‌کنندگان همچنان هزینه سنگین جنگ را می‌پردازند. گزارش مدعی هستند صادرات نفت خام تولیدکنندگان خلیج فارس، به‌استثنای ایران، در سپتامبر به دست‌کم ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز بازگشت؛ رقمی برابر با سطح پیش از جنگ. بااین‌حال، قیمت سوخت نه‌تنها متناسب با این بازیابی کاهش نیافت، بلکه در برخی بخش‌ها افزایش بیشتری را تجربه کرد.

قیمت برنت از ۷۲.۴۸ دلار در ۲۷ فوریه به ۱۰۴.۷۲ دلار در ۹ اکتبر رسید؛ افزایشی حدود ۴۴.۵ درصدی. در همین دوره، میانگین قیمت گازوئیل در جایگاه‌های سوخت آمریکا از ۳.۸۱ دلار به ۶.۲۰ دلار برای هر گالن افزایش یافت؛ رشدی نزدیک به ۶۳ درصد. این فاصله نشان می‌دهد که بحران دیگر فقط به قیمت نفت خام مربوط نیست؛ اختلال در پالایش، حمل‌ونقل و توزیع، هزینه‌ای مضاعف بر بازار تحمیل کرده است.

پالایشگاه‌ها؛ حلقه آسیب‌دیده زنجیره

نفت خام به‌تنهایی نیاز مصرف‌کنندگان را برطرف نمی‌کند. این ماده باید در پالایشگاه‌ها به بنزین، گازوئیل و سوخت جت تبدیل شود؛ سپس از طریق شبکه‌ای از مخازن، خطوط لوله، پایانه‌ها و کشتی‌ها به مقصد برسد. آسیب به هر حلقه، حتی در صورت دسترسی به نفت خام، می‌تواند بازار فرآورده‌ها را با کمبود مواجه کند.

گزارش سپتامبر آژانس بین‌المللی انرژی نشان داد صادرات فرآورده‌های پالایشی و گاز نفتی مایع از خلیج فارس همچنان روزانه ۳.۷ میلیون بشکه، نزدیک به ۶۰ درصد، کمتر از سطح فوریه بود. خالص صادرات گازوئیل و گازوئیل صنعتی خلیج فارس در اوت نیز به ۳۹۰ هزار بشکه در روز سقوط کرد؛ اندکی بیش از یک‌چهارم سطح پیش از جنگ. اختلال در پالایشگاه‌های روسیه هم کمبود را تشدید کرد و صادرات روزانه گازوئیل و گازوئیل صنعتی از خلیج فارس و روسیه را در مجموع ۱.۶ میلیون بشکه پایین‌تر از فوریه قرار داد.

هرمز؛ گلوگاه هزینه‌های جنگ

تنگه هرمز فقط مسیر عبور نفت نیست؛ هزینه عبور از آن نیز به یکی از عوامل تعیین‌کننده قیمت انرژی تبدیل شده است. در اوایل اکتبر، برخی ناخداهای نفتکش‌ها ماهانه تا ۱۰۰ هزار دلار درآمد داشتند و برای هر سفر تا ۵۰ هزار دلار پاداش می‌گرفتند. حق‌بیمه خطر جنگ برای یک ابرنفتکش نیز می‌توانست به ۲۰ میلیون دلار برسد.

در ژوئیه، مارش اعلام کرد حق‌بیمه اضافی کشتی‌های عبوری از هرمز به حدود ۷.۵ تا ۱۰ درصد ارزش بدنه کشتی رسیده است؛ درحالی‌که این نرخ چند هفته قبل یک تا سه درصد بود. افزایش هزینه بیمه و کرایه حمل، حتی با بازگشت بخشی از تردد دریایی، همچنان قیمت تمام‌شده سوخت را بالا نگه می‌دارد.

این وضعیت محدودیت راهبرد امنیت دریایی آمریکا را نیز آشکار می‌کند: ناوهای جنگی ممکن است عبور برخی کشتی‌ها را تسهیل کنند، اما نمی‌توانند هزینه بیمه را تعیین کنند یا به‌سرعت اعتماد مالکان کشتی را بازگردانند. توان ایران برای اثرگذاری بر ارزیابی خطر در اطراف هرمز نیز می‌تواند بدون انسداد دائمی تنگه، مسیرهای تجاری و هزینه‌های بازار را تغییر دهد.

مسیرهای جایگزین، هزینه‌های تازه

صادرکنندگان برای کاهش وابستگی به هرمز به مسیرهای جایگزین، انتقال محموله میان کشتی‌ها و سفرهای طولانی‌تر روی آورده‌اند. اما دور زدن یک گلوگاه، هزینه را حذف نمی‌کند؛ گاهی فقط آن را به بخش دیگری از زنجیره انتقال می‌دهد.

«یاکوب بالسل مِلدگارد»، مدیرعامل شرکت نفتکش‌رانی تورم، در اوت گفت: «بشکه‌های کمتری جابه‌جا می‌شد، اما مسافت بسیار بیشتری را طی می‌کردند.» او هشدار داد که طولانی شدن بیش از ۳۰ روز یک سفر، عملاً کشتی را برای یک ماه دیگر از بازار خارج می‌کند. در نتیجه، ظرفیت ناوگان محدودتر می‌شود و هزینه حمل افزایش می‌یابد.

خط لوله شرق به غرب عربستان، که نفت را از مناطق تولیدی شرق کشور به بندر ینبع در دریای سرخ می‌رساند، نمونه‌ای از اهمیت این مسیرهاست؛ اما حمله به ایستگاه‌های پمپاژ آن در سپتامبر نشان داد که مسیر جایگزین نیز از آسیب‌پذیری مصون نیست.

ذخایر اضطراری، درمانی موقت

دولت‌ها با آزادسازی ذخایر اضطراری کوشیده‌اند فشار بازار را کاهش دهند، اما این اقدام‌ها جایگزین ظرفیت پالایشی ازدست‌رفته نمی‌شوند. نفت خام ذخیره‌شده باید پالایش شود؛ درحالی‌که ذخایر فرآورده‌های نهایی را می‌توان مستقیم‌تر به بازار رساند. هم‌زمان، آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرد ذخایر جهانی نفت مشاهده‌شده از فوریه تا اوت ۲۰۲۶، در مجموع ۵۰۷ میلیون بشکه کاهش یافته است.

«امین ناصر»، مدیرعامل آرامکو، هشدار داده است که بازسازی ذخایر جهانی، هم‌زمان با تأمین تقاضای جاری، ممکن است پس از بازگشایی کامل هرمز تا دو سال طول بکشد. از سوی دیگر، تعمیر تجهیزات پالایشگاهی و کاهش حق‌بیمه‌های جنگی به زمان و اطمینان پایدار نیاز دارد.

پیام بازار روشن است؛ حتی اگر صادرات نفت خام به مسیر عادی بازگردد، کاهش پایدار قیمت سوخت بدون احیای پالایشگاه‌ها، جبران ذخایر و بازگشت امنیت به کشتیرانی تضمین‌شده نیست. جنگ زمانی از اقتصاد جهانی عقب می‌نشیند که نه‌فقط نفت، بلکه کل زنجیره تولید و رساندن سوخت دوباره کار کند.