مؤلفه‌های «قدرت ایران» از نگاه قرآنی

حجت‌الاسلام والمسلمین محسن الویری استاد و مدیر گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) و رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه، با اشاره به پیام اخیر مقام معظم رهبری به مناسبت هفته دفاع مقدس به تبیین فرازهایی از این پیام به ویژه بحث «ایران قدرت اول جهان براساس محاسبات الهی» پرداخت و گفت: محاسبات بشری به دلیل محدودیت شناخت، همواره با واقعیت منطبق نیست، این موضوع را می‌توان در دو سطح بررسی کرد. از نگاه قرآن، محاسبات بشری در بسیاری از موارد دقیق و منطبق با واقعیت نیست، زیرا انسان بر همه امور و پدیده‌های پیرامون خود احاطه ندارد و نمی‌تواند همه عوامل مؤثر در یک اتفاق را به‌درستی شناسایی و ارزیابی کند.

کوچک شمردن بازنشر شایعات، خطایی بزرگ در نگاه قرآن است

وی با اشاره به نمونه‌هایی از آیات قرآن کریم افزود: در قرآن، نمونه‌های متعددی از خطای محاسباتی انسان بیان شده است. برای مثال، در آیه‌ای از سوره نمل، کوه‌ها به‌گونه‌ای توصیف می‌شوند که انسان آنها را ایستا و بی‌حرکت می‌پندارد، در حالی که همچون ابرها در حرکت‌اند. این نمونه نشان می‌دهد آنچه انسان بر اساس مشاهدات ظاهری خود تصور می‌کند، لزوماً با واقعیت منطبق نیست.

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه ادامه داد: قرآن کریم در موارد دیگری نیز به این مسئله اشاره می‌کند؛ از جمله هنگامی که برخی تصور می‌کنند خداوند به وعده‌های خود درباره پیامبران عمل نمی‌کند، در حالی که چنین تصوری درست نیست و انسان نباید بر اساس برداشت محدود خود، درباره تحقق وعده‌های الهی قضاوت کند.

وی خاطرنشان کرد: این ضعف محاسباتی فقط به جبهه باطل اختصاص ندارد و حتی ممکن است مؤمنان نیز گرفتار آن شوند. برای نمونه، قرآن درباره کسانی که در راه خدا کشته شده‌اند، تصریح می‌کند که آنان را نباید مرده پنداشت، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگار خود روزی می‌گیرند. در اینجا نیز برداشت ظاهری انسان از مرگ، با حقیقتی که قرآن بیان می‌کند، تفاوت دارد.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری با اشاره به ماجرای «افک» و آیات سوره نور بیان کرد: خداوند در این ماجرا، مؤمنان را از بازگوکردن مطالبی که درباره آنها آگاهی کافی ندارند، برحذر می‌دارد. یکی از آسیب‌های نگران‌کننده در جامعه این است که افراد بدون علم و آگاهی کافی، سخنانی را نقل می‌کنند و با انتقال شایعات، به گسترش آنها دامن می‌زنند؛ در حالی که ممکن است این افراد تصور کنند کار مهمی انجام نداده‌اند و صرفاً خبری را که شنیده‌اند، بازگو کرده‌اند.

وی افزود: قرآن در برابر چنین نگرشی تصریح می‌کند که آنچه انسان ممکن است موضوعی ساده و کم‌اهمیت تلقی کند، نزد خداوند امری بزرگ باشد. بنابراین، انتقال مطالب بدون بررسی و آگاهی کافی، مسئله‌ای نیست که بتوان به‌سادگی از کنار آن گذشت.

این استاد دانشگاه با اشاره به آیه «تَحْسَبُهُمْ جَمِیعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّی» در سوره حشر گفت: در این آیه نیز به وضعیتی اشاره شده است که انسان ممکن است گروهی را متحد و یکپارچه تصور کند، در حالی که دل‌های آنان از یکدیگر پراکنده است. این نمونه نشان می‌دهد که حتی ظاهر یک مجموعه و قدرتی که از بیرون به نظر می‌رسد، نمی‌تواند معیار کاملی برای شناخت واقعیت درونی آن باشد.

وی ادامه داد: قرآن همچنین از کسانی سخن می‌گوید که تلاش‌هایشان در زندگی دنیا به بیراهه می‌رود، اما خود تصور می‌کنند کار خوبی انجام می‌دهند. این افراد به دلیل نداشتن شناخت کامل، ممکن است ارزیابی نادرستی از عملکرد خود داشته باشند؛ چنان‌که قرآن اعمال برخی افراد را به سرابی تشبیه می‌کند که تشنه آن را آب می‌پندارد.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری تصریح کرد: بر اساس این شواهد، تحلیل یک مؤمن، یک کافر یا یک انسان معمولی، به دلیل نداشتن احاطه بر همه پدیده‌ها، ممکن است درست و مطابق واقع نباشد. از این رو، محاسبات بشری را نمی‌توان در همه موارد دقیق دانست.

«قدرت ایران» چه نسبتی با دلبستگی به اهل‌بیت(ع) دارد؟

وی در ادامه با بیان اینکه محاسبات الهی با محاسبات ناقص انسانی تفاوت دارد، اظهار داشت: محاسبات الهی، محاسباتی درست و مطابق واقع است؛ با این حال، گاهی انسان نمی‌تواند سازوکار و معیارهای آن را کشف کند و گاهی نیز این معیارها به‌واسطه آموزه‌های دینی برای انسان قابل شناخت می‌شوند.

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه با اشاره به آیاتی درباره روزی‌رسانی خداوند افزود: در قرآن آمده است که خداوند هر کس را بخواهد، بدون حساب روزی می‌دهد. طبیعتاً این تعبیر به معنای فقدان هرگونه حساب و حکمت نزد خداوند نیست، بلکه انسان نمی‌تواند در همه موارد مشخص کند که خداوند در چه شرایطی، به چه میزان و به چه افرادی چنین روزی‌ای عطا می‌کند. کشف همه این معیارها از توان بشر خارج است، اما برخی از معیارها به دلیل بیان‌شدن در دین، برای انسان قابل شناخت است.

وی با اشاره به دیدگاه رهبر معظم انقلاب درباره جایگاه قدرت ایران گفت: در محاسبات دنیایی، ممکن است ایران پس از چند قدرت بزرگ جهانی، از قدرتمندترین کشورهای جهان ارزیابی شود؛ اما به تعبیر رهبر معظم انقلاب در پیامی که به مناسبت هفته دفاع مقدس صادر کردند: «امروز کسانی ما را ابرقدرت چهارم دنیا می‌دانند. البته آنان بر اساس محاسبات دنیایی چنین می‌گویند؛ ولی محاسبات الهی، کشوری که خود را متعلّق به عترت طاهره صلوات‌الله و سلامه علیهم‌اجمعین می‌داند و عمدة مردمانش دلبسته آن والامقامانند و برای اقامه حق هراسی ندارند را قدرت اوّل جهان می‌داند.»

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری با بیان اینکه در این نگاه، دو معیار اساسی برای قدرت اول دنیا بودن ایران مطرح شده است، اظهار داشت: نخست، خود را متعلق به عترت طاهره(ع) دانستن و دلبستگی به اهل‌بیت پیامبر(ص) و دوم، نهراسیدن از هیچ چیز در مسیر اقامه حق است. این دو معیار از آموزه‌های دینی سرچشمه می‌گیرند.

وی ادامه داد: در آیات قرآن، از جمله آیات ۱۷۲ تا ۱۷۴ سوره آل‌عمران درباره غزوه احد، به پیامدهای لبیک گفتن به دعوت خدا و پیامبر اشاره شده است. کسانی که پس از آن وضعیت دشوار، به دعوت خدا و رسول پاسخ دادند، با نعمت و فضل الهی بازگشتند و بدیِ دیگری به آنان نرسید. از این آیات می‌توان دریافت که دلبستگی به پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) و پاسخ‌ مثبت دادن به دعوت الهی می‌تواند زمینه برخورداری از نعمت و فضل خداوند را فراهم کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به آیه «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» افزود: قرآن به مؤمنان می‌گوید اگر ایمان داشته باشید، برتر خواهید بود و نباید سستی و اندوه به خود راه دهید. این معیارها در بررسی وضعیت ایران نیز قابل تطبیق‌اند و می‌توان بر اساس آموزه‌های دینی، جایگاه بالاتر ایران را از این منظر تبیین کرد.

وی با اشاره به روایات مربوط به تمسک به اهل‌بیت(ع) مانند تعبیر «سفینه نجات» بودن آنها، خاطرنشان کرد: بر پایه آموزه‌های روایی ما هم دلبستگی به اهل بیت علیهم السلام به انسان توانایی و قدرتی می‌دهد که از طوفان‌ها و ناملایمات پیرامون خود عبور کند و دشواری‌ها نتوانند آسیب جدی به او وارد کنند.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری تصریح کرد: تحلیل رهبر معظم انقلاب در باره قدرت اول بودن ایران، با توجه به آن چه گذشت، صرفاً یک برداشت ذوقی یا احساسی برای روحیه‌دادن به مردم نیست، بلکه تحلیلی است که بر آیات صریح قرآن و مجموعه‌ای از روایات تکیه دارد. البته بیان چنین تحلیلی می‌تواند مردم را دلگرم کند و به آنان روحیه بدهد، اما این پیامد به معنای آن نیست که اصل تحلیل صرفاً برای تقویت روحیه مردم شکل گرفته باشد.

قدرت را نمی‌توان تنها با معیارهای مادی سنجید

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه در تبیین تفاوت قدرت در نگاه دنیایی و الهی اظهار داشت: در نگاه دنیایی، قدرت کشورها معمولاً بر اساس امکانات، تجهیزات و ظرفیت‌هایی مانند اقتصاد، علم، توان نظامی و نفوذ سیاسی سنجیده می‌شود. در محاسبات بشری نیز این مؤلفه‌ها مبنای ارزیابی قرار می‌گیرند، اما در نگاه الهی، افزون بر همه این عوامل، مسئله دیگری نیز اهمیت دارد و آن، همسو بودن امکانات و ظرفیت‌های یک فرد یا جامعه با جریان کلی آفرینش است که موجب می‌شود کارها برکت پیدا کند و به موفقیتهایی دست یابد که با محاسبات و معیارهای مادی قابل پیش‌بینی و سنجش نیست.

وی برای توضیح این موضوع، حرکت قایق در رودخانه را مثال زد و گفت: فرض کنید دو نفر با امکانات و تجهیزات یکسان می‌خواهند در یک رودخانه قایق‌سواری کنند. یکی از آنها در مسیر حرکت رودخانه پیش می‌رود، اما دیگری می‌خواهد عمود بر جریان آب در عرض رودخانه حرکت کند یا برخلاف مسیر رودخانه به سمت دیگری برود.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری افزود: فردی که در مسیر جریان رودخانه حرکت می‌کند، با همان امکانات می‌تواند سریع‌تر و آسان‌تر پیش برود؛ اما فردی که در جهت دیگری حرکت می‌کند، ممکن است تلاش بیشتری انجام دهد و بیشتر پارو بزند، با این حال مسیر را دشوارتر طی کند. حتی ممکن است کسی که می‌خواهد برخلاف جریان حرکت کند، با وجود تلاش فراوان، نتواند هیچ پیشروی داشته باشد.

وی ادامه داد: در محاسبات الهی نیز باید امکانات و تجهیزات را در نظر گرفت، اما برخی ویژگی‌ها موجب می‌شوند این امکانات در مسیر جریان کلی آفرینش قرار گیرند و مجموعه آفرینش به حرکت فرد یا جامعه کمک کند. در چنین وضعیتی، ممکن است فرد یا جامعه با امکاناتی برابر یا حتی کمتر از دیگران، مسیر خود را آسان‌تر و مؤثرتر طی کند.

این استاد دانشگاه، اخلاص، ایمان، تقوا، عمل صالح و قرارگرفتن در مسیر ولایت الهی را از جمله این ویژگی‌ها برشمرد و تصریح کرد: در قرآن و روایات اهل‌بیت(ع)، این عوامل به‌عنوان مؤلفه‌هایی معرفی شده‌اند که توانمندی انسان را افزایش می‌دهند و می‌توانند به برکت و پایداری و ماندگاری آثار اقدامات او کمک کنند.

وی با اشاره به آیه سیزدهم سوره احقاف، «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ»، اظهار داشت: بر اساس این آیه، کسانی که می‌گویند پروردگار ما خداست و سپس بر این باور استقامت می‌کنند، نه ترسی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌شوند. این آیه نمونه‌ای از پیوند میان اعتقاد و پایداری عملی بر آن است که منجر میشود که مؤمن به جایگاهی برسد که از هیچ قدرت بشری خوف و اندوهی به دل راه ندهد.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری خاطرنشان کرد: در جنگ بدر نیز شمار مسلمانان حدود یک‌سوم مشرکان بود و تجهیزات نظامی آنان نیز به‌مراتب کمتر از طرف مقابل بود، اما مسلمانان توانستند بر سپاه مشرکان پیروز شوند. در تحلیل این پیروزی باید افزون بر تعداد نیروها و تجهیزات، مؤلفه‌های دیگری را نیز که در آموزه‌های دینی مورد تأکید قرار گرفته‌اند، در نظر گرفت.

تشخیص مسیر درست و استقامت، دو پایه «ایران قوی» است

وی با بیان اینکه قدرت برخاسته از این مؤلفه‌ها می‌تواند کارآمدی امکانات مادی را افزایش دهد، اظهار داشت: در بررسی ویژگی‌های ایران قوی نیز می‌توان مؤلفه‌های متعددی را برشمرد، اما دو ویژگی که از آیه سیزدهم سوره احقاف قابل برداشت است، بنیادی‌تر از دیگر ویژگی‌هاست.

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه افزود: اگر بخواهیم این دو ویژگی برگرفته از آیه سیزدهم سوره مبارکه احقاف را به صورت مصداقی بر موقعیت کنونی کشور عزیزمان ایران تطبیق دهیم و عوامل مؤثر بر قدرت کنونی ایران را برشمریم، می‌توانیم به این عوامل اشاره کنیم:

نخستین عامل، تشخیص درست موقعیت، هدف و مسیری است که پیش روی جامعه قرار دارد و نیز شناخت عواملی که در موفقیت این مسیر مؤثرند. تعبیر «قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ» در این چارچوب، بیانگر اعتقاد و تشخیص درست مسیر است.

وی ادامه داد: به اعتقاد من، ایرانیان اکنون به تشخیص درستی درباره هدف و مسیر پیش روی خود و عوامل تقویت‌کننده آن رسیده‌اند و این مسئله ارزش فوق‌العاده‌ای دارد. تشخیص درست موقعیت و مسیر، بنیان بسیاری از اقدامات دیگر است و اگر این شناخت وجود نداشته باشد، امکانات و تلاش‌ها نیز ممکن است در مسیر مناسبی قرار نگیرند.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری، ویژگی دوم را استقامت بر این تشخیص دانست و گفت: پس از شناخت درست، مرحله تصمیم‌گیری برای پایبندی به آن فرا می‌رسد. جامعه باید هزینه این انتخاب را بپذیرد و به بهانه ترس، تنبلی یا عافیت‌طلبی از مسیر خود دست نکشد.

وی با تأکید بر ضرورت اقدام عملی اظهار داشت: تشخیص درست به‌تنهایی کافی نیست و نمی‌توان به این بهانه که خداوند کمک خواهد کرد، از انجام وظیفه و برداشتن گام‌های عملی خودداری کرد. اقتضای رفتار مؤمنانه این است که انسان تلاش خود را انجام دهد و امکانات و ظرفیت‌های لازم را فراهم کند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: هنگامی که تلاش عملی با ایمان، اخلاص، تقوا و عمل صالح همراه می‌شود، به دلیل همسویی با نظام آفرینش، می‌تواند کارآمدی بیشتری پیدا کند. در نتیجه، جمع‌آوری امکانات مادی و انجام اقدامات لازم، در کنار این ویژگی‌های معنوی، قدرتی فراتر از ظرفیت ظاهری آنها ایجاد می‌کند.

وی تصریح کرد: به اعتقاد من، ایرانیان در شرایط فعلی، در ارزیابی موقعیت و تشخیص مسیر به شناختی مهم دست یافته‌اند. آنچه اهمیت دارد، حفظ این تشخیص و ادامه حرکت در مسیر آن است؛ به‌گونه‌ای که امید به خدا با گام‌های عملی همراه باشد و هیچ‌یک جایگزین دیگری نشود.

شناخت هویت تمدنی ایران در جامعه تثبیت شده است

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری در پاسخ به این پرسش که چه تحولاتی موجب شده است ایران به گذشته بازنگردد، اظهار داشت: امام راحل و امام شهید، در مسیر تبدیل ایران ضعیف به ایرانی قدرتمند نقش راهبری داشتند و کشور در این مسیر از مرحله‌ای که در آن بود به یک مرحله بالاتر حرکت کرده است.

وی با اشاره به وضعیت اقتصادی و نظامی ایران در گذشته افزود: ایران در دوره‌ای از نظر اقتصادی وابستگی شدیدی داشت و در دوران جنگ حتی سیم خاردار مورد نیاز خود را نیز در اختیار نداشت و باید آن را وارد می‌کرد. امروز، ایران بسیاری از کالاهای مورد نیاز خود را در داخل کشور تولید می‌کند و در عرصه نظامی هم پهپادها، موشک‌ها و سلاح‌هایی تولید می‌کند که توجه جهانیان را به خود جلب کرده است.

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه ادامه داد: این تحول فقط به حوزه نظامی و اقتصادی محدود نیست، بلکه در عرصه نرم‌افزاری نیز اتفاق مهمی رخ داده است. امام راحل و امام شهید به مردم اعتمادبه‌نفس دادند و زمینه تقویت هوشیاری آنان در برابر توطئه‌های فراوان و پیچیده دشمن را فراهم کردند. نترسیدن از دشمن نیز از سرمایه‌های مهمی است که در این مسیر شکل گرفته است.

وی خاطرنشان کرد: البته این سخنان به معنای آن نیست که جامعه هیچ مشکلی ندارد یا همه اقدامات با موفقیت همراه بوده است. در داخل جامعه، کاستی‌های فراوانی وجود دارد و نباید چشم بر آنها بست؛ اما در یک نگاه کلی، مسیر ایران از وضعیت پیشین به سوی اعتلا، قدرت‌یافتگی و حرکت تمدنی تغییر کرده است.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری با استفاده از تشبیه کشتی گفت: ایران را می‌توان به کشتی‌ای تشبیه کرد که از نظر دستاوردهای تمدنی به گل نشسته بود، اما با راهبری این دو رهبر از آن وضعیت خارج شده و اکنون به سوی ساحل مورد نظر حرکت می‌کند. این حرکت به معنای رفع همه کاستی‌های درونی کشتی نیست، بلکه نشان‌دهنده تغییر مسیر کلی و حرکت به سوی مقصد است.

وی با اشاره به علت تأکید رهبر انقلاب بر بازنگشتن ایران به گذشته بیان کرد: به اعتقاد من، ایرانیان اکنون به نوعی خودآگاهی هویتی و تمدنی دست یافته‌اند که از مهم‌ترین دستاوردهای تحولات و جنگ‌های تحمیلی اخیر است. خون شهیدانی که در این مسیر ریخته شد و در رأس آنان رهبر شهید، این خودآگاهی را در میان ایرانیان بیدار کرد و اکنون این شناخت تثبیت شده است.

این استاد دانشگاه توضیح داد: منظور من از خودآگاهی هویتی این است که ایرانیان با تمام وجود احساس می‌کنند چه پیشینه عظیم و قدرتمندی داشته‌اند و به خوبی می‌دانند اکنون به کدام سمت حرکت می‌کنند. آنان به این پرسش که «ما کیستیم؟» پاسخ روشن‌تری یافته‌اند و به ارزش هویت تمدن‌ساز خود در تاریخ پی برده‌اند.

وی با اشاره به پیشینه تمدنی ایران گفت: آثار و نشانه‌های تاریخی در نقاط مختلف کشور، روایتگر تمدنی دیرپا هستند که دست کم هفت‌هزارسال قدمت دارد. ایرانیان همچنین به این شناخت رسیده‌اند که در مقاطع مختلف تاریخی، با وجود مواجهه با شرایط متفاوت، توانسته‌اند تصمیم‌های مهمی بگیرند و اکنون می‌خواهند از تجربه‌های گذشته خود استفاده کنند.

ایرانیان دستاوردهای مثبت تمدن‌های دیگر را جذب کردند

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری با اشاره به تجربه تاریخی ایرانیان در برابر مهاجمان بیرونی اظهار داشت: ایرانیان در طول تاریخ با پنج مهاجم بیرونی روبه‌رو بوده‌اند که به ترتیب عبارتند از مواجهه با تورانیان، یونانیان، اعراب مسلمان، مغولان و اروپاییان. بررسی این تجربه‌ها نشان می‌دهد که ایرانیان همواره در کنار مقاومت و حفظ هویت خود، توانسته‌اند از برخی دستاوردهای مهاجمان نیز بهره بگیرند.

وی درباره مواجهه ایرانیان با تورانیان گفت: آن‌گونه که از ادبیات حماسی، به‌ویژه شاهنامه، برداشت می‌شود، ایرانیان در این مواجهه با اتکا به اقتدار، خردمندی، تدبیر، اخلاق، عاطفه و مقاومت عمل کردند. آنان اجازه ندادند هویت و چیستی‌شان از میان برود و در عین حال، تجربه‌هایی از این مواجهه را نیز اندوختند.

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه با اشاره به مواجهه با یونانیان افزود: یونانیان ویرانی‌های زیادی به بار آوردند و تخت‌جمشید را از بین بردند و سوزاندند، اما هویت ایرانی در این مواجهه از بین نرفت. ایرانیان توانستند در عین عبور از این آسیب‌ها، برخی تجربه‌ها و دستاوردهای مثبت را از یونانیان نیز دریافت کنند.

وی ادامه داد: هنگامی که اعراب مسلمان به ایران آمدند، ایرانیان با هوشمندی اسلام را پذیرفتند و انتخاب کردند و به آن خدمت کردند، اما فرهنگ و زبان عربی را به‌طور کامل جایگزین فرهنگ و زبان خود نکردند. زبان، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های فرهنگ ایرانی بود و ایرانیان با وجود پذیرش اسلام، زبان و هویت فرهنگی خود را حفظ کردند.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری خاطرنشان کرد: ایران در میان کشورهای اسلامی خدمات فراوانی به اسلام ارائه کرده است، اما این خدمت به معنای کنارگذاشتن هویت فرهنگی ایرانی نبود. ایرانیان در عین پذیرش دین اسلام، ویژگی‌های اصلی فرهنگ خود را حفظ کردند.

وی با اشاره به مواجهه ایرانیان با هجوم مغولان اظهار داشت: مغولان نیز ویرانی‌های بسیاری به بار آوردند، اما پس از مدتی، در فاصله‌ای حدود ۲۰ تا ۳۰ سال، در قدرت تمدنی ایرانی و اسلامی جذب شدند و خود به خدمتگزاران فرهنگ ایرانی و اسلامی تبدیل شدند. در این تجربه نیز، با وجود آسیب‌های اولیه، فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی توانست بر مهاجمان اثر بگذارد.

این استاد دانشگاه در ادامه به مواجهه کشورهای منطقه با اروپاییان و تمدن استعمارگر غرب پرداخت و گفت: از قرن هفدهم میلادی به بعد، اروپاییان به کشورهای اسلامی و دیگر کشورهای آسیایی وارد شدند و در بسیاری از مناطق، سلطه فیزیکی و نظامی برقرار کردند. انگلیسی‌ها هند و بعدها عراق را در اختیار گرفتند، فرانسوی‌ها الجزایر را تصرف کردند و ایتالیایی‌ها به لیبی رفتند و آن را گرفتند.

وی افزود: به اعتقاد من، ایران در این دوره به دلیل قدرت تمدنی خود، تنها کشوری بود که اروپاییان نتوانستند مانند برخی دیگر از کشورها سلطه مستقیم نظامی بر آن داشته باشند. در مواجهه با غرب استعمارگر نیز ایران در مقایسه با بسیاری از حرکت‌های اصلاحی دیگر، تجربه موفق‌تری داشت.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری با اشاره به جنبش‌های اصلاحی در مصر و اندونزی بیان کرد: حرکت‌های اصلاحی در کشورهای مختلف وجود داشتند، اما جنبش اصلاح فکر دینی ایرانیان به رهبری حضرت امام خمینی(ره) توانست از سطح اندیشه فراتر برود، به نهاد تبدیل شود و حکومت تشکیل دهد.

وی ادامه داد: ایرانیان در مواجهه با مهاجمان، صرفاً به مقاومت و رد همه دستاوردهای آنان بسنده نکردند، بلکه هرجا دستاورد مثبتی وجود داشت، از آن بهره گرفتند. برای نمونه، برخی مهارت‌های نظامی را از تورانیان، برخی شیوه‌ها و جاذبه‌های هنری را از یونانیان و دین اسلام را که از سوی خدا بر اعراب نازل شده بود، از مسلمان دریافت کردند. همچنین در حوزه‌هایی مانند نقاشی مینیاتور، از طریق مغولان با برخی دستاوردهای چینی آشنا شدند.

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه تصریح کرد: ایرانیان از جنبه‌های مثبت تمدن غربی و تجربه‌های بشری نیز چشم نپوشیدند و آنها را پذیرفتند، اما در برابر جنبه‌هایی مانند وحشیگری، غارتگری، بی‌اعتنایی به ارزش‌ها و پایمال‌کردن اخلاق و معنویت ایستادگی کردند.

وی با اشاره به دو مرحله مهم مواجهه ایران با غرب اظهار داشت: ایرانیان در موج نخست، در جنبش مشروطه و در موج دوم، در جریان پیروزی انقلاب اسلامی، با این مسئله مواجه شدند و در حماسه بزرگ دو سال اخیر نیز به اعتقاد من، گام دیگری به جلو برداشتند. البته از نظر من، عظمت آنچه رخ داده، آن‌گونه که باید، درک نشده و به اندازه کافی درباره آن سخن گفته نشده است.

شناخت هویتی و تجربه حکمرانی، مسیر ایران را تغییر داده است

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری با بیان اینکه شرایط امروز ایران با وضعیت سال ۱۳۵۷ تفاوت دارد، خاطرنشان کرد: در سال ۱۳۵۷، مردم به یک تجربه حکومتی نوپا رأی دادند که هنوز شناخت کاملی از آن نداشتند و نمی‌دانستند این تجربه در عمل به چه شکل پیش خواهد رفت. اما اکنون پس از گذشت بیش از ۴7 سال، ایرانیان با شناخت بیشتری از نقاط قوت، ضعف و کاستی‌های این تجربه حکومتی، تصمیم گرفته‌اند از آن دفاع کنند.

وی افزود: امروز مردم با آگاهی از آرمان‌ها، اهداف و جهت‌گیری‌های حکومت مبتنی بر ولایت فقیه، در صحنه حاضر شده‌اند و از آن دفاع کرده‌اند. حتی کسانی که همدلی کامل و کافی با نظام نداشته‌اند، به این درک رسیده‌اند که حفظ ایران در شرایط فعلی به حفظ این ساختار وابسته است. این شناخت، از نظر من، دستاوردی ارزشمند و گامی بلند در تجربه تاریخی ایرانیان است.

این استاد دانشگاه ادامه داد: ایرانیان در سال ۱۳۵۷ با انتخاب خود، نظامی دینی را در کشور محقق کردند؛ اما در تحولات سال‌های اخیر، پیام ملی این انتخاب به پیامی فراملی تبدیل شده و توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. این پرسش برای دیگران مطرح شده که ایرانیان چه کسانی هستند، در چند دهه اخیر چه مسیری را طی کرده‌اند و چگونه در برابر ارتش‌های قدرتمند ایستادگی کرده و با وجود تقدیم شهیدان، مقاومت خود را ادامه داده‌اند.

وی تصریح کرد: به اعتقاد من، علت تأکید رهبر معظم انقلاب بر بازنگشتن ایران به گذشته، همین تحول و ارتقایی است که در جامعه رخ داده است. ایران اسلامی وارد مرحله‌ای بالاتر از گذشته شده و انقلاب اسلامی، در ابعادی وسیع‌تر و با قدرت و حمایت مردمی بیشتر، نسبت به سال ۱۳۵۷ بازتولید شده است.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری با اشاره به مشاهدات میدانی شخصی خود اظهار داشت: بر اساس مشاهداتم، میزان همراهی مردم در رخداد اخیر را بیشتر از حضور مردمی در سال‌ ۱۳۵۷ارزیابی می‌کنم؛ البته این ادعا نیازمند بررسی آماری است و برای داوری دقیق‌تر باید داده‌های آماری آن بررسی شود.

وی برای توضیح این تغییر افزود: برای فهم بهتر این جمله از پیام رهبر معظم انقلاب که فرمودند: « آن روزهای سابق که دشمن ما آرزوی بازگشت به آن را دارد، گذشت و دیگر هیچگاه تکرار نخواهد شد »، وضعیت امروز ایران را می‌توان به انسانی تشبیه کرد که دوران کودکی را پشت سر گذاشته و وارد مرحله نوجوانی شده است. بازگشت چنین فردی به دوره کودکی معنایی ندارد؛ به همین ترتیب، هنگامی که یک جامعه وارد مرحله بالاتر و تازه‌ای از تجربه تاریخی و شناخت هویتی خود می‌شود، نمی‌توان به‌سادگی آن را به وضعیت پیشین بازگرداند.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: تصور دشمنان مبنی بر اینکه می‌توانند ایران را دوباره به شرایطی بازگردانند که سلطه بر آن امکان‌پذیر باشد، از نظر من ادعایی بی‌اساس است. آنچه تغییر کرده، فقط شرایط ظاهری نیست، بلکه شناخت مردم از هویت خود، تجربه آنان از حکمرانی و ارزیابی‌شان از مسیر پیش روی کشور نیز دگرگون شده است.

همبستگی ملی از عوامل تقویت مسیر کنونی ایران است

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری در پاسخ به این پرسش که چه عواملی می‌تواند مسیر کنونی ایران را تقویت یا تهدید کند، اظهار داشت: این موضوع بحث گسترده‌ای می‌طلبد، اما می‌خواهم بر یک نکته اساسی برگرفته از پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس تأکید کنم و آن اهمیت همبستگی ملی و وفاداری به مکتب و مرام اسلام انقلابی است.

وی با اشاره به پیام اخیر رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس افزود: در این پیام، هنگام سخن‌گفتن از دوران هشت‌ساله دفاع مقدس، بر این موضوع تأکید شده است که «در آن روزها تابش گرم خورشید انقلاب در پهنة سرزمین ایران، حسّ مطبوعی از همبستگی ملّی و وفاداری به مکتب و مرام اسلام انقلابی می‌پراکند که از اثر آن یخ‌های سلطه‌گری و استعمار کهن و نوین در حال ذوب شدن بود»

رئیس انجمن علمی مطالعات تمدنی حوزه‌های علمیه ادامه داد: این تأکید نشان می‌دهد که از دیدگاه رهبر معظم انقلاب رمز موفقیت ما در جنگ تحمیلی هشت‌ساله، همبستگی ملی و وفاداری به اسلام و تشیع بوده است. عزت و سربلندی ما در جنگ تحمیلی نخست، در این نگاه، جلوه‌ای از این همبستگی و وفاداری به شمار می‌رفت؛ بنابراین، نمی‌توان نقش این مؤلفه‌ها را در حال حاضر نیز برای حفظ مسیر انتخاب‌شده از سوی جامعه نادیده گرفت.

وی با اشاره به مجموعه عوامل تقویت‌کننده و تهدیدکننده مسیر کنونی ایران تصریح کرد: مسیر مورد نظر، مسیر اعتلا و به حاشیه‌راندن هرچه بیشتر دشمنان انسانیت، از جمله آمریکا و اسرائیل است و همبستگی ملی در طی این مسیر اهمیت ویژه‌ای دارد. همبستگی ملی در مدیریت و مهار حوادث داخلی نیز نقش مهمی داشته است و اگر این همبستگی وجود نداشت، دستیابی به نتیجه مطلوب در مواجهه با حوادث دی‌ماه دشوار می‌شد. رهبر شهید نیز بارها بر این موضوع تأکید کرده‌اند.

وی ادامه داد: این همبستگی بر پایه شناخت و خودآگاهی هویتی شکل گرفته است و تداوم آن هم وابسته به این مؤلفه‌هاست؛ به این معنا که همه کسانی که به هویت ایرانی، ظرفیت تمدن‌سازی و جایگاه تمدن ایرانی در تاریخ باور پیدا کرده‌اند، باید بتوانند در حفظ آن مشارکت کنند. لازمه چنین شناختی، فراهم آوردن و تقویت زمینه‌های همکاری و همراهی گسترده‌تر میان گروه‌های مختلف جامعه است.

این استاد دانشگاه با تأکید بر مسئولیت حوزه‌های علمیه در این زمینه اظهار داشت: حوزه و اصحاب حوزه نیز به نوبه خود وظیفه دارند درباره راه‌های تقویت همبستگی ملی بیندیشند و برای آن برنامه داشته باشند. برگزاری نشست‌ها، جلسات، گفت‌وگوها و میزگردهایی که این موضوع را زنده نگه دارد و مانع به حاشیه‌رفتن آن شود، از جمله اقدامات کم‌هزینه و پربازدهی است که می‌توان در این زمینه انجام داد.

حجت‌الاسلام والمسلمین الویری در پایان خاطرنشان کرد: احساس من این است که در حوزه‌های علمیه آن‌گونه که باید و شاید، موضوع همبستگی ملی و اهمیت آن مورد توجه قرار نگرفته است؛ در حالی که این موضوع در کنار خودآگاهی هویتی و تمدنی، از جمله مسائل مهمی است که نیازمند تبیین و فرهنگ‌سازی از سوی حوزه در درون حوزه و در سطح جامعه است.