به‌نظر می‌رسد انسداد مرز از سوی پاکستان دلایل سیاسی دارد، نه اداری مالی/ اسلام‌آباد و حکایت گندم رِی!

این روزها اخبار ناخوشایندی در مورد توقف تجارت میان ایران و پاکستان در امتداد مرزهای دو کشور انتشار پیدا کرده است. بر این اساس، ابتدا برخی منابع رسانه‌ای و تاجران ایرانی از توقف صادرات ایران به پاکستان در دو مرز گمرکی و تجاری ریمدان و تفتان خبر دادند. در مرحله بعد مشخص شد این ممنوعیت، واردات از پاکستان را نیز شامل شده و در واقع کل مبادلات تجاری میان دو کشور را در برگرفته است.
بقایی، سخنگوی وزارت خارجه نیز ضمن تأیید اختلال در فعالیت گذرگاه‌های مرزی میان دو کشور، بر موقتی بودن این شرایط تأکید می‌کند. اما در طرف مقابل، روزنامه پاکستانی معتبر و پرتیراژ داون گزارش داد وزارت بازرگانی این کشور با صدور دستورالعملی فوری در روز جمعه هفته گذشته، از لغو دستورات پیشین این وزارتخانه درباره تجارت با ایران خبر داده است. از سوی دیگر اتاق بازرگانی و صنایع شهر کویته پاکستان نیز از شرکت‌ها و بازرگانانی که با ایران دادوستد دارند خواسته تا اطلاع ثانوی از ثبت سفارش جدید واردات و صادرات از ایران خودداری کنند.
اما در مورد دلایل اقدام اسلام‌آباد در انسداد یک‌طرفه مرزهای تجاری میان دو کشور روایت‌های ضد و نقیضی مطرح شده است. بر این اساس طرف‌های پاکستانی اصرار دارند این اقدام به‌دلیل مشکلات اداری و مالی و به دور از انگیزه‌های سیاسی انجام شده است. «شاهد ریند» مشاور رسانه‌ای و امور سیاسی سروزیر ایالت بلوچستان پاکستان، هدف از این تصمیم را رسیدگی به نگرانی‌های امنیتی، جلوگیری از قاچاق و بهبود امنیت مرزها اعلام کرده است.
برخی منابع دیگر در ایران و پاکستان هم آشفتگی در مرزهای گمرکی به دلیل افزایش یک‌باره حجم مبادلات مرزی، اختلافات میان تجار پاکستانی و دولت اسلام‌آباد و همچنین چالش‌های مالی و بانکی ناشی از تحریم‌های ایالات متحده را دلیل این انسداد اعلام کرده‌اند.
با این حال یک شائبه سیاسی قوی نیز در مورد دلیل این انسداد مطرح شده است که همان تبعیت دولت پاکستان از سیاست‌های تحریمی آمریکا و ترامپ علیه ایران است. در شرایطی که مقامات ارشد پاکستانی در اسلام‌آباد تاکنون از هر گونه اظهار نظر صریح در این مورد خودداری کرده‌اند، اما دلایلی در راستای تقویت این گمانه‌زنی‌ها وجود دارد؛ اینکه تحریم‌های مالی و بانکی پیش از این هم وجود داشته‌اند، اما هیچ گاه عاملی برای توقف کامل تجارت دو کشور نبوده‌اند. از سوی دیگر بعضی اخبار غیررسمی نیز از برخی فعالیت‌های نیروی دریایی ایالات متحده در آب‌های ساحلی پاکستان به عنوان بخشی از اجرای طرح محاصره دریایی ایران خبر داده‌اند.
باید امیدوار بود که این احتمالات و گمانه‌زنی‌های سیاسی در مورد همراهی دولت اسلام‌آباد با تحریم‌های ضدایرانی ترامپ درست نباشد، اما اگر این موضوع حتی درصدی از انگیزه‌های پاکستان در توقف تجارت با ایران را در برگرفته باشد، یادآوری چند نکته مهم، ضروری به نظر می‌رسد؛
۱. روابط ایران و پاکستان طی چند دهه‌ای که از استقلال پاکستان می‌گذرد، به‌ویژه از زمان پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، مبتنی بر حُسن همجواری و حفظ توازن در ارتباطات دوجانبه منطقه‌ای و بین‌المللی بوده است. در همین چارچوب بدترین شرایط سیاسی و اختلاف نظرها در سطوح منطقه‌ای و بین‎‌المللی نتوانسته خلل چندانی در روابط و مراودات دو کشور به‌وجود آورد. حمایت آشکار پاکستان از طالبان در دوره حاکمیت اول طالبان که با قتل دیپلمات‌ها و خبرنگار ایران در مزار شریف توأم شد و یا تقابل‌های متعدد میان تهران و واشنگتن، با وجود مناسبات حسنه پاکستان و آمریکا، بخشی از این شرایط محسوب می‌شوند.
در تجاوز اخیر آمریکا و رژیم‌ صهیونیستی به ایران و در شرایط انسداد تنگه هرمز نیز ایران با اجازه عبور به چندین سوپرتانکر گاز قطر به مقصد پاکستان، حُسن‌نیت خود را در قبال مردم و دولت این کشور نشان داد. بنابراین چنین روابط پایدار و مبتنی بر حُسن همجواری نباید بازیچه سیاست‌ها و دسیسه‌چینی‌های فردی دمدمی مزاج قرار گیرد که حتی هیچ تضمینی برای دوستی و دشمنی‌اش در آینده وجود ندارد.
۲. اوضاع سیاسی داخلی پاکستان در این روزها در شرایط آشفتگی مطلق قرار دارد. اقدام‌های تروریستی در گوشه و کنار این کشور به نقطه اوج خود رسیده است و مخالفان سیاسی نیز در برابر دولت نظامی‌گرای این کشور قد علم کرده‌اند. این شرایط پیامدهایی هم برای ایران به همراه داشته که افزایش ناامنی‌ها در سیستان و بلوچستان تنها بخشی از آن بوده است.
در مقابل رویکرد جمهوری ‌اسلامی ایران در عدم هر گونه مداخله در حوزه تحولات داخلی پاکستان و صبر راهبردی در چالش‌های امنیتی ناشی از اوضاع امنیتی پاکستان درخور توجه و تأمل بوده است.
۳. سرانجام اینکه اسلام‌آباد در محیط پیرامونی خود وضعیت پرچالشی را سپری می‌کند. تنش با هند و طالبان موجب شده ایران به تنها کشور مطمئن به لحاظ سیاسی و اقتصادی در محیط پیرامونی پاکستان تبدیل شود. بر این اساس در زمانی که تجارت پاکستان با افغانستان به مرز صفر رسیده و مسیر هند نیز از چند دهه پیش تاکنون عملاً مسدود بوده است، ایران در حال حاضر مهم‌ترین و حتی تنها گذرگاه عبور و در عین حال مهم‌ترین مقصد کالاهای پاکستانی به خارج از این کشور است.در نهایت همه این‌ دلایل و شواهد را می‌توان هشداری برای پاکستان تلقی کرد مبنی بر آنکه روابط دیرینه و پایدار قربانی مطامع و سیاست‌هایی نشود که نه تنها هیچ اعتباری برای ثبات و تضمین آن‌ها وجود ندارد، بلکه در منافع سیاسی و اقتصادی میان‌مدت و درازمدت آن‌ها برای پاکستان نیز شک و تردید جدی وجود دارد. به واقع دور از ذهن نیست که حکایت روابط پاکستان و ترامپ، تکرار حکایت عمر بن سعد و گندم رِی باشد.