خانه اسقف، حالا میزبان موزه ملی هنرهای اصفهان است/ یک جهان و شش گذر

شگفت‌آور؛ این عبارتی است که به جرئت می‌توان در وصف موزه تازه تأسیس اصفهان به کار برد؛ تأسیس موزه ملی هنرهای اصفهان اتفاق دیرهنگام اما بی‌نظیر برای اصفهان و اصفهان دوستان است. موزه در ساختمانی مربوط به اواخر دوره قاجار در خیابان عباس آباد اصفهان قرار دارد. اگر اصفهانی هستید و یا به اصفهان آمدید و خواستید از این موزه بازدید کنید، به خیابان زیبای عباس آباد که به درختان قدیمی و سر به هم آورده دو طرفش معروف است و به‌خصوص در بهار و پاییز هوش از سر آدم می‌برد بیایید، حدفاصل خیابان آذر و خیابان آیت الله شمس آبادی، نبش کوچه مسرور، چشم شما به موزه ملی هنرهای اصفهان روشن می‌شود. ساختمان موزه، پیش از انقلاب، خانه اسقف بود، تا مدت‌ها تابلو «عمارت دایره اسقفی» را بر خود داشت و بعد از انقلاب در اختیار بنیاد مستضعفان قرار گرفت. ساختمان در واقع بخشی از مجموعه بیمارستان، کلیسا و مدرسه کناری بوده و آخرین کاربری آن تا اواخر دهه ۸۰ به یکی از ادارات بنیاد مستضعفان مربوط می‌شود. این ساختمان زیبا چندسالی بدون استفاده بود و سرانجام در بهمن ۱۴۰۰ پس از یک فرایند زمانی چندماهه برای مرمت بنا، جا به جایی و انتخاب آثار و... تغییر کاربری داد و گویی آنچه باید، برایش اتفاق افتاد.

مشق هنر در چهارباغ

موزه شامل ۶ گذر است. به ترتیب، در گذر «تاریخ» آثاری چون تیغه‌های سنگی از دوره پارینه‌سنگی و نوسنگی متعلق به ۵۰ هزار سال قبل به نمایش درآمده است. زیورآلات، سفال‌ها، شیشه‌ها و سکه‌های تاریخی از دیگر آثار شاخص این گذر هستند. در گذر «رزم» آثار برجسته‌ای همچون شمشیرهای شاه عباس کبیر ساخته دست استادان اصفهانی، گرزها، تبرزین‌ها و نخستین تفنگ‌های ساخت اصفهان در معرض دید عموم قرار گرفته است. در گذر «مشق و نقش» نقاشی‌های لاکی قاجاری و مجموعه نفیسی از قلمدان‌های ساخت اصفهان در کنار آثار خوشنویسی استادان نام‌آوری همچون میرعماد و گلستانه به چشم می‌خورد. در گذر «رَسام» آثار هنرمندان معاصر اصفهان ‌چون میرزا آقا امامی، حاج مصورالملکی و حسین خطایی پیش چشم مخاطب قرار گرفته است. در گذر «تار و پود» می‌توانید نمونه‌های نفیسی از هنر چیت‌سازی، فرش‌بافی و لباس‌های تاریخی دوره قاجاریه را ببینید. در گذر «چهارباغ»جلوه بی‌نظیری از آثار فلزکاری، میناکاری، خاتم‌کاری و همچنین نقاشی هنرمندان برجسته‌ای همچون فرشچیان، خاچاطوریان و سُمبات چشم نوازی می‌کند. گذر تاریخ شامل سه اتاق برای سه دوره پارینه‌سنگی، مس‌سنگی و تاریخی، گذر رزم شامل دو اتاق زین ابزار و رزم‌افزار، گذر مشق و نقش شامل 6 اتاق به نام‌های کِلک، میرزاجان، نقش و جلا، ارسی، گلستان مشق، ‌نگار، گذر رسام شامل دو اتاق یکی به نام میرزا آقاامامی و دومی به نام حسین خطایی و استاد مصورالملکی، گذر تاروپود شامل دو اتاق قلمکار و ترمه و در نهایت گذر چهارباغ شامل چهار اتاق نقاشی، فلزکاری، خاتم و میناکاری است.

سیر تحولی سکه‌ها در گذر تاریخ

در گذر اول که گذر تاریخ است، قدیمی‌ترین شی موزه قرار دارد. یک ابزار سنگی مربوط به ۵۰ هزار سال قبل؛ تنوع آثار این گذر بسیار زیاد است. از سنگ‌ها و نقشه‌های اصفهان، زیورآلات قدیمی تا سفال‌ها و سیر تحولی سفال‌ها که پیش چشم شما قرار می‌گیرد و البته در این گذر می‌توانید در چند ویترین، یک سیر کامل تاریخی از سکه‌ها را از دوره هخامنشی تا دوره قاجار مشاهده کنید. یک بخش کامل از گذر تاریخ به سیر تاریخی سکه‌های ضرب اصفهان از هخامنشی تا قاجار اختصاص دارد. قدیمی‌ترین سکه مربوط به دوره هخامنشی است. در چند سکه‌ای که مربوط به دوره ساسانی تا عرب ساسانی است، نام قدیم اصفهان که جی بوده به خط پهلوی روی سکه‌ها ضرب شده است. با ورود اسلام، تصاویر پادشاهان از سکه‌ها می‌رود و جای خود را به عبارات عربی و کلمه اصفهان می‌دهد. در این گذر همچنین می‌توانید سکه‌هایی از جنس مس به نام «فلوس» سکه رایجی که برای مبادلات استفاده می‌شده است را مشاهده کنید. نگارگری‌های تیموری، صفوی، کاشی‌های زرین‌فام مربوط به دوره ایلخانان مغول که نمونه‌های آن در موزه‌های خارج از کشور زیاد اما در ایران بسیار کمیاب است و کاشی‌هایی بسیار هنرمندانه مربوط به دوره قاجار، تیموری و سلجوقی از جمله دیگر آثاری است که می‌توانید در گذر تاریخ، تماشا کنید.

از شمشیر شاه عباس تا تفنگ حسن موسی

شاید شاخص‌ترین اثر در گذر دوم یعنی گذر رزم، تفنگی است در زمره نخستین تفنگ‌های ساخته شده در دوره صفوی؛ اسلحه‌ای بزرگ با کالیبر ۲۰ که ترکیبی از چوب و فلز است. زمانی که شاه اسماعیل در جنگ چالدران به دلیل نداشتن سلاح گرم، از لشکر عثمانی‌ها شکست می‌خورد دستور راه‌اندازی کارخانه‌های اسلحه‌سازی را می‌دهد و این تفنگ یعنی تفنگ حسن موسی از اولین اسلحه‌های ساخته شده در اصفهان در آن دوران است. در گذر رزم، ابزارهای جنگی و اسلحه‌هایی را می‌بینید که تعدادی از آن‌ها کاربردی بوده و برای جنگ استفاده می‌شده و تعدادی کاربرد تشریفاتی داشته است. شمشیرهایی متعلق به شاه عباس، کلاه خود، زره، ساعدبند، شمشیر هلالی ایرانی، سپر کرگی از پوست کرگدن با تزئینات خاص روی آن که خود یک اثر زیبای هنری است و نشان می‌دهد این سپر مربوط به فرد خاصی بوده است، از دیگر آثاری است که شما را در این گذر میخکوب می‌کند. در گذر رزم همچنین شمشیرهای اسدالله و کلب‌علی که از شمشیرسازهای مهم عصر صفوی بودند با مهر خودشان، دیده می‌شود.

مشق و نقش در گذر سوم

گذر مشق و نقش شامل آثار مهم خوشنویسی اساتیدی چون میرعماد و یکی از کامل‌ترین و شاخص‌ترین مجموعه‌های زیرلاکی و قلمدان است. روی یکی از دیوارها، قطعه نستعلیق دعای منظوم حضرت‌امیر مربوط به دوره صفویه اثر استاد عماد الملک میرعماد حسنی به قلم نستعلیق عالی، خودنمایی می‌کند؛ هنری که از دوره تیموری آغاز شد اما در دوره قاجار و توسط میرعماد به اوج خود رسید. همچنین آثار خوشنویسی شکسته نستعلیق هم در این گذر به چشم می‌خورد. همچنین آثار شکسته نستعلیق شاخص دوره قاجار را خواهید دید. از هنرمندان به نام این دوره درویش عبدالمجید طالقانی است که آثار شاگردان او همچون سید علی اکبر گلستانه در این بخش موزه دیده می‌شود. در این گذر، اُرُسی بزرگ زیبایی نیز توجه مخاطب را به خود جلب می‌کند. ارسی سه دری قاجاری که به روش گره چینی هندسی و نقاشی پشت شیشه ساخته شده و به بنایی در اصفهان مربوط بوده است. ارسی‌ها پنجره‌های بزرگ خانه‌های قدیمی هستند که به جای چرخیدن روی پاشنه، به پایین و بالا حرکت می‌کنند، معمولاً در قسمت شاه نشین خانه نصب می‌شده و علاوه بر زیبایی، برای جداکردن فضاهای خانه به خصوص فضاهای زنانه و مردانه کاربرد داشته‌اند. شیشه‌های رنگی آن نیز علاوه بر تعدیل نور و زیبایی، از ورود حشرات به داخل خانه جلوگیری می‌کرده است.

گذر چهارم، رسام

گذر رسام در دو اتاق شما را به دیدن آثار میرزا آقا امامی و شاگردانش حسین خطایی و استاد مصورالملکی دعوت می‌کند. این گذر شامل آثار مربوط به تصویرگری است و از این رو نام رسام به معنای تصویرگر، نگارگر و صورتگر برای آن انتخاب شده است. در اتاق میرزا آقا امامی هنرمند برجسته و احیاگر رشته سوخت معرق چرم آثار او قابل مشاهده است. همچنین آثاری از شاگردان کارگاه او همچون حسین خطایی دیده می‌شود. از دیگر شاگردان او حسین بهزاد و فرزندش زینت السادات امامی است که هنوز در قید حیات است. اثری از حسین طاهرزاده بهزاد هنرمند دوره پهلوی با قابی هنر دست میرزا آقا امامی نیز در این گذر جلوه‌گری می‌کند.

هنرهایی نشسته بر تار و پود

گذر بعدی گذر تار و پود شامل دو اتاق قلمکار و ترمه است و به منسوجات اختصاص دارد، آثار پارچه‌ای مانند قلمکار و ترمه‌های مزین به پولک، مروارید و سرمه دوزی، فرشی که از خاندان صیرفیان به موزه آمده است، ادوات چوبی مخصوص پارچه قلمکاری، لباس‌های قدیمی مربوط به آقایان و خانم‌ها با سکمه دوزی؛ یکی از دوخت‌های مختص ایرانیان که در جامه نگهبانان و نجیب زادگان دیده می‌شد و از دیرباز اصفهان پایگاه و مرکز آن بود و کفش‌های ساغری، کفش‌های چرمی با تزئینات فلزی که متعلق به افراد متمول بوده است، از آثار جالب این گذر است که درباره هر یک اطلاعات کامل و دقیقی بر دیوارها وجود دارد.

چهارباغ، تلاقی چهار هنر

گذر چهارباغ از تلاقی چهار هنر رایج و شاخص اصفهان یعنی نقاشی، فلزکاری، خاتم کاری و میناکاری تشکیل شده و به هر یک اتاقی اختصاص داده شده است. «نگاره ساقیا»، «وحشت» و «اعانه ملی» سه اثر از استاد محمود فرشچیان هنرمند شهیر معاصر است که در گذر چهارباغ پیش روی مخاطب قرار می‌گیرد. آثار نقاشی هنرمندان ارامنه دوره پهلوی از جمله «یرواند نهاپتیان»، «سمبات درکیورغیان» و «سرکیس خاچاطوریان»، کوزه قلیان‌های بسیار زیبا که نگارگری‌ها و نقاشی‌های خاصی روی آن‌ها کار شده است، نامه‌دان و جعبه‌های خاتم مربوط به دوره قاجار که از آن برای جای زیورآلات استفاده می‌شده، آثار بسیار خاص هنر مینا روی فلز، اثری مربوط به دوره پهلوی از استاد حسین علاقمندان پیشکسوت هنر قلمزنی که خلق آن ۱۵ سال زمان برده و جزئیات بسیار زیادی در نقوش آن دیده می‌شود، همه و همه لذت دیدن موزه را در شما مضاعف می‌کند. از نگهبان موزه خداحافظی می‌کنیم. او می‌توانست حالا نگهبان یک مجتمع مسکونی یا تجاری لوکس در محله عباس آباد اصفهان باشد؛ اگر این ساختمان هم بدون استفاده می‌ماند، فراموش و فرسوده و بعد تخریب و در نهایت به یک مجتمع مسکونی دیگر تبدیل می‌شد؛ اما حالا موزه‌ای بی‌نظیر است. موزه‌ای در محله عباس آباد، نبش کوچه مسرور.

خبرنگار: نفیسه قانیان
عکاس: زهرا باغبان/ ایرنا