تصویر خانه ای را درنظربگیریم که زمانی محل رفت وآمد فرزندان، دورهمی‌های خانوادگی و صدای بازی نوه‌ها بوده است؛ اما حالا در آن فقط یک نفر زندگی می‌کند؛فردی که شاید صبح‌ها خودش برای خرید از خانه بیرون برود، داروهایش را مصرف کند، غذا بپزد و شب‌ها در سکوت تلویزیون تماشا کند. این تصویر ممکن است درسال‌های آینده برای شمار بیشتری از زنان و مردان سالمند ایرانی به واقعیتی روزمره تبدیل شود.
تنها زیستی سالمندان درایران دیگر صرفاً یک مسئله خانوادگی یا انتخاب شخصی نیست؛ بلکه به یکی از موضوعات مهم اجتماعی، جمعیتی و رفاهی آینده کشور تبدیل شده است. مسئله اصلی فقط این نیست که سالمندان در خانه ای بدون همسر یا فرزند زندگی می‌کنند، بلکه این است که آیا جامعه، خانواده و نظام خدمات اجتماعی برای حمایت از آن‌ها آمادگی دارند؟
باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد: «تنهازیستی» به معنای زندگی‌کردن یک فرد در خانه بدون هم‌خانه است، اما «احساس تنهایی» تجربه ذهنی فقدان ارتباط عاطفی و اجتماعی رضایت بخش است. ممکن است سالمندی تنها زندگی کند، اما از روابط اجتماعی فعال و رضایت بخشی برخوردار باشد؛ در مقابل، فردی که در کنار فرزندان و اعضای خانواده زندگی می‌کند، ممکن است احساس تنهایی عمیقی داشته باشد؛ بنابراین، هر نوع زندگی مستقل را نباید به معنای انزوای اجتماعی دانست.
چرا سالمندان ایرانی تنها می‌شوند؟
افزایش تنهازیستی سالمندان درکشور نتیجه مجموعه ای از تحولات جمعیتی و اجتماعی است؛ نخستین عامل، کاهش فرزند آوری و کوچک شدن خانواده‌هاست. در گذشته، خانواده‌های پرجمعیت و زندگی در نزدیکی فرزندان، امکان بیشتری برای مراقبت از والدین در دوران سالمندی فراهم می‌کردند، اما امروز با کاهش تعداد فرزندان، افزایش فاصله جغرافیایی اعضای خانواده، مهاجرت برای اشتغال و تحصیل و تغییر سبک زندگی، احتمال اینکه سالمندان سال‌های پایانی عمر را بدون هم‌خانه سپری کنند، بیشتر شده است.
عامل دیگر، افزایش امید به زندگی و تفاوت طول عمر زنان و مردان است؛ زنان در ایران به طور متوسط بیشتر از مردان عمر می‌کنند و درنتیجه احتمال بیشتری دارد که سال‌های طولانی‌تری را پس از فوت همسر تجربه کنند. از طرف دیگر، ازدواج مجدد مردان سالمند پس از فوت همسر در مقایسه با زنان رایج‌تر است. همین تفاوت باعث می‌شود زنان بیشتر در معرض بیوه شدن و زندگی مستقل قرار بگیرند.
طلاق در دوران سالمندی، تجرد قطعی، نداشتن فرزند و فاصله گرفتن روابط خویشاوندی نیز از عوامل مؤثر هستند. در واقع، تنهازیستی همیشه محصول فوت همسر نیست؛گاهی فرد هرگز ازدواج نکرده، گاهی از همسر خود جدا شده و گاهی با وجود داشتن فرزند، به دلیل مهاجرت یا شرایط اقتصادی فرزندان، امکان زندگی مشترک با آن‌ها را ندارد.
در یک پژوهش منتشر شده بررسی داده‌های پنج سرشماری متوالی کشور نشان می‌دهد نسبت سالمندان تنهازیست از ۹.۱ درصد در سال ۱۳۶۵ به ۱۴.۹ درصد در سال ۱۳۹۵ رسیده است. این پژوهش کاهش باروری، تغییر ساختار خانواده و تحولات فرهنگی را از عوامل تداوم این روند معرفی می‌کند. همچنین احتمال تنهازیستی در سالمندان روستایی بیشتر از سالمندان شهری گزارش شده است.
زنان؛ سهم بیشتری از تنهایی سالمندی
پاسخ به این سؤال که زنان بیشتر تنها زندگی می‌کنند یا مردان، در آمارهای موجود روشن است: زنان سالمند در ایران به مراتب بیشتر از مردان تنهازیستی را تجربه می‌کنند.
پژوهش ها نشان می دهد حدود ۲۴.۱ درصد زنان سالمند در کشور تنها زندگی می‌کردند؛ درحالی که این رقم برای مردان سالمند ۵.۵ درصد بود. به بیان دیگر، نسبت تنهازیستی زنان سالمند بیش از چهار برابر مردان گزارش شده است. این اختلاف در مناطق روستایی نیز مشاهده می‌شود.
مژگان رضازاده، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور،با اشاره به زنانه شدن سالمندی در ایران، افزایش تعداد زنان سالمند تنها را یکی از چالش‌های مهم آینده دانسته است. او تأکید کرده که زنان سالمند تنها ممکن است با آسیب پذیری‌های متعددی مواجه شوند و تاکنون پژوهش جامع و کافی برای شناخت وضعیت و میزان آسیب پذیری این گروه درکشور انجام نشده است.
اما چرا زنان بیشتر در معرض این وضعیت قرار دارند؟ نخست اینکه طول عمربیشتر زنان، احتمال تجربه بیوگی را در آن‌ها افزایش می‌دهد. دوم اینکه بخشی از زنان سالمند، به ویژه نسل‌های قدیمی تر، به دلیل خانه داری و اشتغال کمتر در بازار کار، از مستمری مستقل و درآمد کافی برخوردار نیستند. سوم اینکه ازدواج مجدد درمردان سالمند، به دلایل فرهنگی و اجتماعی، پذیرفته شده تر و رایج تر از زنان است.
در مقابل، مردان سالمند نیز با شکل متفاوتی از آسیب پذیری روبه رو هستند؛ برخی از آن‌ها پس از فوت همسر، درانجام امور روزمره مانند آشپزی، نظافت منزل، مراقبت از سلامت و مدیریت امور خانه با دشواری مواجه می‌شوند؛ به خصوص اگر در طول زندگی بخش عمده مسئولیت‌های خانه برعهده همسرشان بوده باشد. از سوی دیگر، مردانی که شبکه دوستی و روابط اجتماعی محدودی دارند، ممکن است پس از بازنشستگی و از دست‌دادن ارتباطات شغلی، به سرعت منزوی شوند.
بنابراین، اگرچه زنان از نظر تعداد بیشتر در معرض تنهازیستی قرار دارند، نمی‌توان نتیجه گرفت که مردان تنها نیاز کمتری به حمایت دارند. تفاوت اصلی در نوع نیازها و منابع حمایتی آن‌هاست.
تنهایی از چه سنی آغاز می‌شود؟
در ایران، سن قانونی ورود به دوره سالمندی معمولاً ۶۰ سال در نظر گرفته می‌شود، اما تنهازیستی الزاماً از همان سن آغاز نمی‌شود؛این پدیده بیشتر با افزایش سن و تغییر وضعیت خانوادگی ارتباط دارد.
مطالعه مهری شمس قهرخانی پژوهشگر این حوزه نشان می‌دهد احتمال زندگی انفرادی در مراحل پایانی سالمندی بیشتر از اوایل و میانه آن است. در این پژوهش، سالمندان به سه گروه ۶۰ تا ۶۹ سال، ۷۰ تا ۷۹ سال و ۸۰ سال به بالا تقسیم شده‌اند و احتمال تنهازیستی در گروه سوم بیشتر گزارش شده است.
در زنان، این وضعیت می‌تواند از حدود ۶۰ تا ۶۵ سالگی و هم‌زمان با فوت همسر یا مستقل شدن فرزندان آغاز شود، اما در سنین بالاتر، به ویژه پس از ۷۰ و ۸۰ سالگی، احتمال تداوم و تشدید آن افزایش می‌یابد.
درمردان نیز بازنشستگی، فوت همسر و کاهش ارتباطات اجتماعی می‌تواند زمینه ساز زندگی انفرادی شود. با این حال، از آنجا که احتمال بیوه‌شدن زنان بیشتر است، روند افزایش تنهازیستی در آن‌ها معمولاً پررنگ‌تر است.
نکته مهم این است که نمی‌توان یک سن مشخص را برای آغاز تنهایی همه سالمندان تعیین کرد. وضعیت تأهل، تعداد فرزندان، محل زندگی، شرایط اقتصادی، سلامت جسمی و کیفیت روابط خانوادگی در این زمینه تعیین‌کننده هستند.
چه کسانی بیشتر در معرض تنهازیستی و آسیب هستند؟
سالمندان تنها یک گروه یکدست نیستند؛ممکن است فردی ۷۵ ساله باشد، تنها زندگی کند، از درآمد بازنشستگی مناسب برخوردار باشد و همچنان روابط اجتماعی فعالی داشته باشد.درمقابل، سالمندی ۶۵ ساله ممکن است به دلیل نداشتن درآمد، بیماری و فقدان حمایت خانوادگی، شرایط بسیار دشوارتری را تجربه کند.
با این حال، مطالعات جمعیت شناختی ایران چند ویژگی مشترک را در میان گروه‌هایی که بیشتر در معرض تنهازیستی قرار دارند، نشان می‌دهند: زنان بیوه و بدون همسر: به‌خصوص زنانی که پس از فوت همسر، فرزندانشان در شهرهای دیگر زندگی می‌کنند.
سالمندان بدون فرزند یا دارای فرزندان محدود: افرادی که در زمان بیماری یا ناتوانی، شبکه خویشاوندی محدودی برای کمک دارند.
سالمندان کم‌درآمد: افرادی که مستمری کافی، پس‌انداز یا مسکن مناسب ندارند.
سالمندان دارای تحصیلات پایین: به ویژه کسانی که دسترسی محدودتری به فرصت‌های شغلی، اطلاعات سلامت و خدمات اجتماعی داشته‌اند.
سالمندان ساکن مناطق روستایی: به دلیل محدودیت دسترسی به برخی خدمات تخصصی، حمل ونقل و مراقبت‌های حرفه‌ای.
افراد دارای بیماری‌های مزمن یا محدودیت حرکتی: کسانی که برای انجام امور روزانه به کمک دیگران نیاز دارند.
پژوهش ها نشان می دهد احتمال تنهازیستی در میان سالمندان بی‌سواد و دارای تحصیلات ابتدایی و متوسطه، درمقایسه با سالمندان دارای تحصیلات دانشگاهی بیشتر است. همچنین زندگی در روستا با احتمال بالاتر تنهازیستی همراه بوده است.
مژگان رضازاده، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، به افزایش زنان سالمند روستایی، زنان دارای تجرد قطعی و بدون فرزند و زنان سالمند با سطوح مختلف تحصیلات به‌عنوان گروه‌هایی اشاره کرده است که باید در سیاست گذاری‌های آینده مورد توجه قرار بگیرند.
با این حال، نباید تصور کرد تمام سالمندان تنها لزوماً فقیر، بیمار یا منزوی هستند. برخی از آن‌ها زندگی مستقل را انتخاب می‌کنند و از استقلال خود رضایت دارند. مسئله زمانی جدی می‌شود که استقلال فرد به دلیل فقدان حمایت به ناامنی و محرومیت تبدیل شود.
وقتی تنهایی به مسئله سلامت تبدیل می‌شود
زندگی انفرادی در دوران سالمندی می‌تواند پیامدهای مختلفی بر سلامت جسمی و روانی افراد داشته باشد. نخستین خطر، افزایش احتمال افسردگی، اضطراب و احساس بی‌ارزشی است. سالمندی که همسر خود را از دست داده و ارتباطش با فرزندان محدود شده، ممکن است به تدریج احساس کند دیگر نقشی در خانواده و جامعه ندارد.
درچنین شرایطی، کاهش انگیزه برای فعالیت‌های روزانه، بی میلی به غذاخوردن، اختلال خواب، گوشه گیری و کاهش ارتباط با دیگران می‌تواند به مشکلات جدی روانی منجر شود.
از نظر جسمی نیز تنهازیستی ممکن است خطرات متعددی ایجاد کند. برای مثال، سالمندی که در خانه تنها زندگی می‌کند، در صورت زمین خوردن، سکته، افت قند خون یا بروز یک وضعیت اورژانسی ممکن است ساعت‌ها بدون کمک باقی بماند. حتی بیماری‌های ساده‌ای مانند سرماخوردگی می‌توانند به دلیل نداشتن مراقب و بی‌توجهی به مصرف داروها، مشکلات بیشتری ایجاد کنند.
تغذیه نیز یکی دیگر از موضوعات مهم است. برخی سالمندان تنها به دلیل نداشتن انگیزه برای آشپزی، مشکلات مالی یا دشواری خرید مواد غذایی، وعده‌های غذایی خود را حذف می‌کنند یا به غذاهای کم‌ارزش و تکراری روی می‌آورند. این مسئله در طولانی‌مدت می‌تواند به سوءتغذیه، ضعف عضلانی و افزایش خطر زمین‌خوردن منجر شود.
از سوی دیگر، زندگی انفرادی می‌تواند خطر سوءاستفاده اقتصادی و اجتماعی را افزایش دهد. برخی سالمندان به دلیل اعتماد بیش از حد، ناآگاهی از شیوه‌های جدید کلاهبرداری، وابستگی مالی یا نداشتن فرد مورد اعتماد، ممکن است قربانی سرقت، فریب مالی یا تصرف اموال شوند. زنان سالمند تنها و افرادی که از حمایت خانوادگی محدودی برخوردارند، ممکن است در برابر چنین آسیب‌هایی آسیب‌پذیرتر باشند.
دراین میان، نباید از خطر انزوای دیجیتال غافل شد. سالمندانی که توانایی استفاده از تلفن هوشمند، خدمات بانکی اینترنتی، سامانه‌های درمانی و ابزارهای ارتباطی را ندارند، ممکن است به‌تدریج از بخشی از خدمات و روابط اجتماعی محروم شوند.
بنابراین، پیامدهای تنهازیستی صرفاً به احساس دلتنگی محدود نیست؛ این وضعیت می‌تواند به زنجیره‌ای از مشکلات اقتصادی، روانی، جسمی و اجتماعی تبدیل شود.
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره آینده سالمندی درکشور این است که چه نهادی باید مسئولیت حمایت از سالمندان تنها را بر عهده بگیرد؟
تا امروز، بخش قابل توجهی از مراقبت از سالمندان در ایران بر دوش خانواده‌ها بوده است؛ اما با کوچک شدن خانواده‌ها، اشتغال زنان و مردان، مهاجرت فرزندان و افزایش هزینه های زندگی، نمی‌توان انتظار داشت خانواده به تنهایی پاسخگوی همه نیازهای سالمندان باشد.
سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در اظهارنظری درباره وضعیت سالمندان، از تأخیر ساختاری خدمات در این حوزه و ضرورت توسعه مراقبت‌های حرفه‌ای سخن گفته است. او تأکید کرده است که با سرعت رشد جمعیت سالمند کشور، ساختار خدمات و برنامه‌ریزی متناسب با این تحولات پیش نرفته و توسعه مراقبین رسمی سلامت یکی از اقدامات ضروری برای جبران این عقب‌ماندگی است.
آینده‌ای که باید از امروز برای آن آماده شد
ابعاد این مسئله زمانی روشن تر می‌شود که به آینده جمعیت ایران نگاه کنیم. براساس برآوردهای جمعیتی، سهم سالمندان از جمعیت کشور در دهه‌های آینده به شدت افزایش خواهد یافت. سیده صالحه مرتضوی، رئیس گروه بهداشت سالمندان وزارت بهداشت،پیشتر اعلام کرده بود که بیش از ۱۰ میلیون نفر، معادل حدود ۱۲ درصد جمعیت کشور، سالمند هستند و پیش بینی مرکز آمار ایران از افزایش سهم سالمندان به بیش از ۲۶ درصد تا سال ۱۴۳۰ حکایت دارد.
افزایش جمعیت سالمند به این معناست که حتی اگر نسبت تنهازیستی ثابت بماند، تعداد سالمندانی که به تنهایی زندگی می‌کنند افزایش پیدا خواهد کرد. اگر هم‌زمان روند کوچک‌شدن خانواده‌ها، کاهش فرزندآوری و افزایش بیوگی ادامه یابد، احتمال تشدید این وضعیت بیشتر خواهد شد.
احمد دلبری، رئیس انجمن علمی طب سالمندی ایران، نیز با اشاره به روند سالمندی جمعیت، از افزایش تعداد سالمندان بدون همسر و افراد دارای تجرد قطعی سخن گفته و نسبت به ضرورت آمادگی کشور برای این تحولات هشدار داده است.
واقعیت این است که جامعه ایران درحال عبور از الگویی از زندگی خانوادگی است که در آن مراقبت از سالمند عمدتاً وظیفه فرزندان و خانواده محسوب می‌شد. در آینده، خانواده‌ها کوچک‌تر خواهند بود و فرزندان نیزممکن است به دلیل شرایط شغلی و اقتصادی امکان حضور دائمی در کنار والدین سالمند خود را نداشته باشند.
در چنین شرایطی، تنهازیستی نباید به معنای رهاشدگی سالمند باشد. یک زن ۸۰ ساله باید بتواند بدون نگرانی از تأمین دارو، امنیت خانه و دسترسی به خدمات درمانی زندگی کند. یک مرد سالمند نیز باید مطمئن باشد که در صورت بیماری یا حادثه، کسی برای کمک به او حضور خواهد داشت.
مسئله اصلی آینده ایران فقط افزایش تعداد سالمندان نیست؛ بلکه افزایش تعداد افرادی است که ممکن است در سال‌های پایانی عمر، بدون همسر و هم‌خانه و با شبکه حمایتی محدود زندگی کنند. اگر برای این واقعیت از امروز برنامه ریزی نشود، خانه‌های تنهازیست سالمندان می‌توانند به یکی از مهم‌ترین کانون‌های نابرابری و آسیب اجتماعی در دهه‌های آینده تبدیل شوند.
نظر شما