جامعه امروز مسلمانان در مواجهه با امواج پیچیده تجدد و بحران‌های عمیق هویت، نیازمند بازخوانی بنیادی الگوهای هدایتگر خویش است و ایام سالگرد شهادت مظلومانه حضرت صدیقه طاهره(س) فرصتی حیاتی برای این بازاندیشی فراهم می‌آورد. چالش اصلی فرهنگ معاصر، تکیه صرف بر ابعاد عاطفی دین و غفلت از قابلیت‌های ساختارساز معارف اهل بیت(ع) در نظامات اجتماعی، اقتصادی و حکمرانی است. وجود مقدس انسیه حورا(س) تنها الگویی متعلق به گذشته یا منحصر به مناسک سالانه نیست، بلکه خورشید معرفتی است که می‌تواند تاریکی‌های ناامیدی و سردرگمی هویت معاصر را روشنی بخشد. برای پاسخ به این پرسش کلان که چگونه می‌توان آموزه‌های زهرای مرضیه(س) را از سطح تمجیدهای توصیفی به سطح مدل‌های عملیاتی در مدیریت جامعه ارتقا داده و اندیشه فاطمی را پایه بازسازی هویت امت اسلامی قرار داد، پای گفت‌وگو با دکتر سیدعلیرضا عالمی، عضو شورای علمی گروه مطالعات پیشرفت و تمدن پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نشسته‌ایم.
گذر از تقلیل‌گرایی تاریخی و کشف دلالت‌های اجتماعی
دکتر عالمی در ابتدا با تشریح رویکردهای موجود در تحلیل سیره انسیه حورا(س) می‌گوید: مواجهه غالب جوامع اسلامی با شخصیت بانوی دوعالم(س) معمولاً در دو ساحت توصیف‌های قدسی غیرقابل دستیابی یا گزارش‌های صرفاً تاریخی محصور در گذشته خلاصه می‌شود. این نوع نگاه اگرچه برخاسته از ارادت و ایمان جامعه است اما در مقام عمل، اندیشه کوثر ولایت را از گردونه ساختارسازی برای زیست معاصر خارج می‌کند. تقلیل دادن سیره حضرت زهرای مرضیه(س) به موضوعات مقطعی یا محدود کردن ایشان به الگویی صرفاً جنسیتی، نادیده گرفتن ساحت اصلی اندیشه حکمرانی و اجتماعی ایشان است. ما نیازمند روش‌شناسی تازه‌ای هستیم که بتواند میان مقام معنوی این الگوی والای بشریت و زیرساخت‌های اجرایی جامعه مانند دانشگاه اقتصاد و سیاست، پیوندی استوار ایجاد کند تا دین‌داری از حالت فردی به حالت جامعه‌ساز ارتقا یابد.
وی اضافه می‌کند: برای دستیابی به این افق تازه باید از نگاه‌های سطحی فاصله بگیریم و دلالت‌های عمیق اجتماعی را در رفتار و گفتار صدیقه طاهره(س) جست‌وجو کنیم. وقتی از الگوی تمدنی سخن می‌گوییم، منظور ساختاری منطقی و جامع است که می‌تواند هویت کلان جامعه را شکل دهد و راه‌حل‌های عملی برای چالش‌های پیش‌رو ارائه کند. متأسفانه نخبگان فکری و نهادهای علمی ما در طول زمان کمتر به استخراج نرم‌افزار مدیریتی و نظام‌سازی از سیره خیرالنسا(س) پرداخته‌اند و همین امر سبب شده میان معارف رفیع اهل‌بیت(ع) و نیازهای واقعی مدیریت شهری و اقتصادی گسستی مشهود ایجاد شود. اگر خواهان تحول واقعی در هویت امت اسلامی هستیم باید بدانیم آموزه‌های فاطمی توانایی هدایت نهادهای مدرن را دارا هستند، مشروط بر آنکه نگاه ما به ایشان نگاهی تمدنی و برنامه‌محور باشد.
شاخصه‌های جهانی اندیشه فاطمی و مخاطب قرار دادن تمام بشریت
عضو شورای علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه با نقد الگوسازی‌های منطقه‌ای و محدود تأکید می‌کند: یکی از شاخصه‌های اصلی چهره‌های تمدن‌ساز در تاریخ بشریت، گستره مخاطبان آنان است که همواره تمامی انسان‌ها را دربرمی‌گیرد. حضرت فاطمه زهرا(س) به عنوان الگوی کامل انسانیت هیچ‌گاه اندیشه و پیام خود را به گروه مذهبی یا قومی خاصی محدود نکردند، بلکه در تمامی کلمات و خطبه‌های ماندگار خویش کل بشریت و وجدان‌های بیدار را مخاطب قرار داده‌اند. در تفکر غرب، متفکران برجسته با ابزارسازی از اندیشه‌های خود توانسته‌اند جوامع گوناگون را تحت تأثیر قرار دهند در حالی که جهان اسلام با دارا بودن گنجینه‌هایی بی‌نظیر چون حضرت بتول(س) هنوز نتوانسته ظرفیت تمدنی ایشان را به جهان معرفی کند و این کاستی عمیق معرفتی در دوره معاصر باید جبران شود.
این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان می‌کند: پیام‌های برآمده از مکتب صدیقه طاهره(س) مشمول مرور زمان نمی‌شوند و مرزهای تاریخی را درمی‌نوردند، زیرا بر پایه اصول ثابت فطرت انسانی استوار هستند. یک الگوی تاریخی معمولی پس از سپری شدن عصر خویش به بایگانی تاریخ می‌پیوندد اما شخصیت تمدنی بانوی بزرگوار اسلام همواره برای دیروز، امروز و فردای جوامع بشری پیامی نو و راه‌گشا دارد. هنگامی که سیره حضرت زهرای مرضیه(س) را با نگاهی جامع بازخوانی می‌کنیم، درمی‌یابیم مفاهیمی همچون عدالت‌خواهی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، کرامت انسانی و ایستادگی در برابر انحراف، اختصاص به زمان یا جغرافیای خاصی ندارد. تبیین این بعد از شخصیت ایشان می‌تواند مرجعیت فکری جوامع اسلامی را در عرصه جهانی احیا کند و مدلی نو از زیست عادلانه به انسان معاصر پیشنهاد دهد.
تجلی اندیشه صدیقه طاهره(س) در نهادهای اجتماعی و زیست معاصر
این پژوهشگر معارف اسلامی با تصریح بر ضرورت کارآمدسازی آموزه‌ها در ساختار اجرایی، ابراز می‌کند: تمدن در حقیقت کلان‌نظامی هویتی، فکری و زیستی است که تمامی لایه‌های زندگی فردی و جمعی را پوشش می‌دهد. اگر ادعا داریم حضرت زهرای مرضیه(س) الگوی جامع جامعه اسلامی است باید آثار این الگوبرداری در بانکداری، دانشگاه، نظام اداری، مناسبات اقتصادی و... ما آشکار و ملموس باشد. تقلیل دادن حضور خیرالنسا(س) به مجالس سوگواری و غفلت از به‌کارگیری اصول فکری ایشان در بازار و نظامات اجتماعی، نشان‌دهنده گسست میان باورها و رفتار اجرایی جامعه است. ما موظف هستیم مبانی اخلاقی مسئولیت‌پذیری مالی و شفافیت در حکمرانی را از سیره ایشان استخراج کرده و به عنوان شاخص‌های سنجش سلامت در نهادهای اجرایی کشور به کار ببندیم تا زیست فاطمی در تمام ابعاد جامعه جریان یابد.
دکتر عالمی در تکمیل این محور یادآور می‌شود: جاری کردن اندیشه صدیقه طاهره(س) در نهادهای مدرن به معنای به کار بردن شعارهای سطحی یا برخوردهای ظاهرگرایانه نیست، بلکه نیازمند فرمول‌نویسی دقیق از حکمت‌های مطرح شده در سیره ایشان است. وقتی بانو(س) در خطبه‌های خود به فلسفه احکام و نقش آن‌ها در ایجاد انضباط اجتماعی اشاره می‌فرمایند درواقع ساختار یک جامعه سالم و پایدار را ترسیم می‌کنند. اگر دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه ما بتوانند این حکمت‌ها را به مدل‌های کاربردی مدیریت تبدیل کنند بخش عمده‌ای از ناآرامی‌های فکری و آسیب‌های اجتماعی حل خواهد شد. جامعه مسلمان زمانی به معنای واقعی متمدن خواهد بود که سبک زندگی و مناسبات قدرت و ثروت در آن براساس کرامت انسانی و عدالتی باشد که بانوی دوعالم(س) تا آخرین لحظه حیات خویش برای پاسداری از آن مجاهدت فرمودند.
بازخوانی خطبه فدکیه به مثابه منشور حکمرانی عادلانه و هویت‌ساز
عضو شورای علمی گروه مطالعات پیشرفت و تمدن با اشاره به ابعاد منشورگونه خطبه‌های مبارک حضرت بتول(س) تصریح می‌کند: خطبه تاریخی حضرت صدیقه طاهره(س) شاکله‌ای منسجم از نظام‌سازی اسلامی، تبیین فلسفه امامت و تحلیل دقیق مناسبات اجتماعی پس از پیامبر اکرم(ص) است. این سخنان جاودانه را نباید صرفاً یک شکوائیه تاریخی یا واکنشی مقطعی قلمداد کرد، بلکه این کلام منبعی سرشار از معرفت تمدنی است که شاخص‌های حکمرانی مطلوب و راهکارهای حفظ دژ محکم امت اسلامی را آموزش می‌دهد. بانو(س) در این خطبه با زبانی عمیق و استدلالی، چگونگی شکل‌گیری نظم اجتماعی بر محور عدالت را تبیین کرده و هشدار می‌دهند فاصله گرفتن از محوریت حق، جامعه را به سوی تفرقه و اضمحلال هویتی سوق خواهد داد. بازخوانی علمی این خطبه می‌تواند خط‌مشی بالادستی برای اصلاح ساختارهای مدیریتی ارائه دهد.
وی در پاسخ به کیفی‌سازی پیام‌های صدیقه طاهره(س) بیان می‌کند: امت اسلامی در سده‌های اخیر به دلیل دوری از مانیفست قرآنی و فراموشی مرجعیت جامع اندیشه‌های اهل بیت(ع) دچار بحران هویت و تفرقه‌های مذهبی گوناگون شده است. خطبه‌های حضرت کوثر ولایت(س) بهترین محور برای بازسازی این هویت آسیب‌دیده و ایجاد همدلی میان مسلمانان است، زیرا ایشان بر اصول بنیادی قرآن و حفظ کیان اسلامی تأکید می‌ورزند. اگر نخبگان فکری جهان اسلام بدون تعصب‌های مذهبی به تحلیل دقیق آموزه‌های فدکیه بپردازند به قالبی شفاف برای وحدت بر پایه عدالت و عقلانیت دست خواهند یافت. حضرت فاطمه زهرا(س) با تبیین جایگاه امامت به عنوان عامل امان از تفرقه، درواقع نسخه شفابخش خروج از سردرگمی هویت معاصر را به همه ارادتمندان مکتب وحی پیشکش کرده‌اند.
تبدیل مقام قدسی به مرجعیت فکری و مسئولیت پژوهشگاه‌ها
استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه با تحلیل نسبت مقام عصمت حضرت صدیقه طاهره(س) و الگوگیری عملی جامعه توضیح می‌دهد: عصمت و مقام قدسی بانوی دو عالم(س) نه تنها مانعی برای الگوبرداری انسان‌ها نیست بلکه محکم‌ترین سند برای اعتماد عقلانی به سبک زندگی و خط‌مشی ایشان محسوب می‌شود. زمانی که جامعه به طهارت و عدم انحراف این الگوی والا باور داشته باشد با اطمینان کامل، اندیشه‌های ایشان را مبنای عمل فردی و ساختارسازی اجتماعی قرار می‌دهد. هنر نخبگان دینی در این است که بتوانند دلالت‌های این عصمت را به مفاهیم کاربردی مانند سلامت اخلاقی در مدیریت، ایستادگی در برابر فساد و پایبندی به حق در تمام شرایط ترجمه کنند. این رویکرد موجب می‌شود مقام قدسی ایشان به یک مرجعیت فکری زنده و پویا در زندگی روزمره مردم تبدیل شود.
دکتر عالمی در پایان با جمع‌بندی مباحث مطرح شده و ارزیابی وظایف مراکز پژوهشی و رسانه‌ها تأکید می‌کند: سرمایه عاطفی عظیم جامعه اسلامی در ایام سوگواری حضرت زهرای مرضیه(س) باید به موتور محرک اندیشه‌ورزی و ساختارآفرینی تبدیل شود. حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و رسانه‌های معارفی مسئولیت دارند با خروج از کلیشه‌های تکراری، پیام تمدنی انسیه حورا(س) را به زبان روز برای نسل جوان و جوامع بین‌المللی تبیین کنند. سوگواری عمیق زمانی به ثمر می‌نشیند که خروجی آن، جامعه‌ای اخلاق‌مدار، عدالت‌خواه و متکی بر دانایی باشد. امید است این ایام حزن‌انگیز نقطه عطفی برای بازگشت به اندیشه تمدن‌ساز صدیقه طاهره(س) و تجلی انوار معرفتی ایشان در تمامی لایه‌های حکمرانی و زیست مؤمنانه جامعه اسلامی باشد.
نظر شما