در همسایگی آمریکا

طرح آمریکا برای محاصره زمینی کشورمان در واقع تلاش برای تبدیل همسایگان ایران به مجریان محاصره و استفاده از ظرفیت اقتصادی و سیاسی آن‌ها برای تکمیل حلقه فشار است. همسایگانی که زیر نفوذ آمریکا و به‌ویژه قدرت ساختاری دلار، بازوبست مرزهای مشترکشان با ایران نیز زیر سلطه واشنگتن بوده و قرار است آمریکا را به همسایگی ما بیاورند.
عراق، گویاترین نمونه این ماجراست؛ جایی که با وجود رابطه معنوی دو کشور و ارتباط وسیع تجاری پس از محاصره دریایی، به نخستین حلقه محاصره زمینی تبدیل شده است. کشوری که همه درآمد نفتی‌اش انحصاراً در حساب بانک مرکزی این کشور نزد فدرال رزرو آمریکا نگهداری می‌شود تا اهرم فشار قابل توجهی بر بغداد باشد. بنابراین درخواست واشنگتن از بغداد برای بستن گذرگاه‌های مرزی فقط یک درخواست دیپلماتیک نیست و این وابستگی عمیق اقتصادی قدرت مقاومتی برای او باقی نمی‌گذارد.
این الگو فقط به عراق محدود نیست و بقیه کشورها نیز کمابیش از این سلطه‌پذیری در امان نیستند. امروز در قفقاز، تحولات مسیر زنگزور و طرح موسوم به «مسیر ترامپ» با همین عینک دیده می‌شود. طرحی که گرچه حاکمیت ارمنستان بر گذرگاه را به رسمیت شناخته است، اما سهم عمده طرف آمریکایی برای یک دوره ۵۰ساله، نشان از دخالت بازیگری فرامنطقه‌ای در یکی از حساس‌ترین مسیرهای ارتباطی منطقه دارد و طبیعی است که چنین حضوری پیامدهای ژئوپلیتیکی نیز داشته باشد.
در چنین شرایطی، توصیه اخلاقی به همسایگان برای بی‌اعتنایی به فشار آمریکا کافی نیست. دیپلماسی منطقه‌ای باید از سطح رایزنی و ابراز نگرانی عبور کند و به سازوکارهای الزام‌آور و اجرایی برسد. کشوری که اقتصاد و نظام مالی‌اش به دلار و دسترسی به بازارهای غربی وابسته است، صرفاً با یادآوری حسن هم‌جواری، از این وابستگی عبور نمی‌کند. تنها تغییر موازنه هزینه تبعیت از آمریکا و منفعت همکاری با ایران است که می‌تواند این معادله را تغییر دهد. ظرفیت‌های اقتصادی و راهبردی چنان باید سامان یابد که تبعیت از تحریم، برای همسایه نیز هزینه‌زا باشد.
توسعه مبادلات با پول‌های ملی، ایجاد سازوکار تسویه منطقه‌ای، پیمان‌های پولی دوجانبه، تقویت بانک‌های مشترک و کاهش وابستگی تجارت همسایگان به شبکه‌های مالی تحت کنترل واشنگتن، توسعه کریدورها و اتصال شبکه‌های ریلی و جاده‌ای، قراردادهای بلندمدت انرژی و زنجیره‌های تولید مشترک می‌توانند منافع اقتصادی همسایگان را به استمرار ارتباط با ایران گره بزنند. اقداماتی که سال‌ها پیش باید به ثمر می‌رسید تا محاصره امروز را به شکست بکشاند.
با این همه، نمی‌توان به انتظار تغییر محاسبات همسایگان و کاهش نفوذ آمریکا نشست و انتظار را به انفعال تبدیل کرد. واقعیت این است که تا وقتی آمریکا قواعد بازی را تعیین می‌کند و ما فقط تلاش می‌کنیم محدودیت‌های تحمیلی را دور بزنیم، هر مسیر جایگزین نیز می‌تواند به هدف بعدی فشار تبدیل شود.
راه تغییر را باید در برهم‌ زدن این معادله جست؛ یعنی همان منطقی که در تنگه هرمز دنبال کرده‌ایم. اگر دشمن از جغرافیا و مسیرهای ارتباطی به‌عنوان ابزار فشار استفاده می‌کند، ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ما نیز می‌تواند از یک امتیاز بالقوه به اهرم مؤثر تبدیل شود. شکستن محاصره دریایی و اعمال حاکمیت بر کریدورهای هوایی منطقه از جمله گزینه‌های تحقق این راهبرد هستند که می‌توانند قواعد بازی آمریکا برای ترک‌تازی در محیط پیرامون ما را برهم بزنند.
همسایگان ما زمانی در برابر فشار آمریکا قدرت انتخاب پیدا می‌کنند که از ایران تلقی بازیگری داشته باشند که می‌تواند در معادلات امنیت، انرژی و ترانزیت منطقه تعیین‌کننده باشد. باید منافع مشترک ساخت، وابستگی‌های یک‌طرفه را کاهش داد و هزینه فشار بر ایران را در محاسبات منطقه‌ای افزایش داد. همسایه را نمی‌توان با نصیحت از زیر نفوذ آمریکا بیرون آورد؛ باید شرایطی ساخت که همکاری با ایران برای او سودمندتر و تبعیت از فشار آمریکا پرهزینه‌تر باشد.