امام رضا (ع) در نامه‌ای خطاب به دوستان خود، توصیه‌هایی درباره راستی، امانت‌داری، سکوت، پرهیز از جدال و حفظ حرمت یکدیگر مطرح کرده‌اند؛ توصیه‌هایی که می‌توان آنها را از ارکان اساسی یک خانواده پایدار دانست.
جعفر شرف‌الدین شیرازی، استاد روان‌شناسی و روان‌شناس مرکز مشاوره باب الهادی حرم مطهر رضوی، در گفت‌وگو با آستان نیوز، با تبیین این روایت و تشریح هفت اصل اساسی در کارکرد خانواده، از ضرورت هماهنگی ظاهر و باطن زندگی، توجه به رشد و خلاقیت، حفظ حرمت همسر، تأمین آرامش اعضای خانواده و تقویت پیوند معنوی با خداوند سخن گفته است.
زندگی رضوی؛ هماهنگی ظاهر و باطن
زندگی به سبک امام رضا (ع) چه ویژگی‌هایی دارد و از کجا باید برای رسیدن به چنین سبکی آغاز کرد؟
یکی از نکات مهم در زندگی دینی این است که ظاهر و باطن انسان باید با یکدیگر هماهنگ باشند. گاهی ظاهر زندگی ما رنگ‌وبوی اسلامی دارد، اما میان آنچه در ظاهر نشان می‌دهیم و آنچه در اندیشه، گفتار و رفتارمان جریان دارد، فاصله زیادی وجود دارد.
درحالی‌که ظاهر باید بازتاب باطن باشد؛ یعنی رفتار ما تفسیرکننده باورهای درونی‌مان باشد، نه اینکه میان افکار، اندیشه‌ها، گفتار و کردارمان تعارض وجود داشته باشد.
ازسوی‌دیگر، باید توجه کنیم که مشاغل و محیط‌های اجتماعی نیز بر شخصیت انسان تأثیرگذار هستند. برخی محیط‌ها فرصت‌های مناسبی برای رشد فراهم می‌کنند و برخی دیگر ممکن است انسان را در معرض آسیب‌ها و تهدیدهای اخلاقی قرار دهند؛ بنابراین، فرد باید به‌اندازه کافی از استحکام شخصیتی برخوردار باشد تا در مواجهه با آسیب‌های محیطی، هویت و ارزش‌های خود را حفظ کند.
در این میان، خانواده مهم‌ترین محیطی است که می‌تواند به تقویت شخصیت، باورها و رفتارهای انسان کمک کند. برای شناخت بهتر نقش خانواده، باید ابتدا کارکردهای اصلی خانه را بشناسیم.
زایشگاه؛ خانه باید محل زایش خلاقیت و نوآوری باشد
نخستین کارکردی که برای خانواده در نظر می‌گیرید چیست؟
یکی از کارکردهای خانه، زایشگاه بودن آن است. در معنای نخست، خانواده محل تولید نسل و استمرار حیات انسانی است؛ اما زایشگاه بودن خانه تنها به فرزندآوری محدود نمی‌شود.
خانه باید محیط زایش فکر، خلاقیت و نوآوری باشد. زندگی همواره با مسائل و مشکلات مختلفی روبه‌روست و خانواده‌ای می‌تواند مسیر رشد را طی کند که برای مواجهه با این مسائل، قدرت ابتکار و راهکارهای تازه داشته باشد.
تنوع در زندگی نیز یک اصل مهم است و تحقق آن به خلاقیت و نوآوری نیاز دارد. خانواده نباید در یک وضعیت تکراری و ایستا باقی بماند. حتی بدون برخورداری از امکانات مالی گسترده نیز می‌توان با ابتکار، تغییر در شیوه تعامل و ایجاد تجربه‌های تازه، نشاط را به زندگی بازگرداند.
بنابراین، زایشگاه بودن خانه یعنی خانواده بتواند در کنار استمرار نسل، زمینه‌ساز تولد اندیشه‌های نو و راه‌حل‌های تازه برای مسائل زندگی باشد.
پرورشگاه؛ همسران امانت‌دار یکدیگرند
دومین کارکرد خانه را پرورشگاه معرفی می‌کنید. این موضوع چه نسبتی با روابط زن و شوهر دارد؟
خانه باید پرورشگاه باشد؛ محیطی که اعضای خانواده در آن به رشد و تعالی یکدیگر کمک کنند، نه اینکه به تخریب شخصیت همدیگر بپردازند.
زن و شوهر زمانی که زندگی مشترک را آغاز می‌کنند، در حقیقت امانتی را در اختیار یکدیگر قرار می‌دهند. هر یک از آنها باید مراقب شخصیت، احساسات، آبرو و حرمت دیگری باشد.
باید از خودمان بپرسیم آیا برای بهبود و ارتقای شخصیت همسرمان تلاش می‌کنیم یا در پی پیداکردن اشتباهات او هستیم؟ آیا اگر یکی از ما خطایی مرتکب شد، دیگری برای اصلاح و همراهی اقدام می‌کند یا به دنبال مقابله و انتقام است؟
یکی از مهارت‌های مهم زندگی، چشم‌پوشی از برخی لغزش‌ها و حفظ اسرار است. درگذشته ضرب‌المثل زیبایی داشتیم که می‌گفتند شتر دیدی، ندیدی. این تعبیر به معنای بی‌توجهی به مشکلات اساسی نیست، بلکه به اهمیت گذشت، حفظ حرمت و جلوگیری از بزرگ‌شدن مسائل کوچک اشاره دارد.
اگر موضوعی به‌عنوان راز میان دو نفر مطرح شده، نباید به‌آسانی از حریم زندگی مشترک خارج شود. گاهی یک مسئله کوچک با بازگوکردن آن برای دیگران به بحرانی بزرگ تبدیل می‌شود.
ازسوی‌دیگر، نباید فراموش کنیم که رسالت تربیتی خانواده بسیار مهم است. تربیت فرزند و همسرداری از مسئولیت‌های ارزشمند انسانی است و خانه باید محیطی باشد که اعضای آن در سایه محبت و احترام، به رشد یکدیگر کمک کنند.
آسایشگاه؛ خانه باید پناهگاه خستگی‌های روزانه باشد
آسایشگاه بودن خانه به چه معناست و چه تأثیری بر روابط همسران دارد؟
انسان در طول روز با مسئولیت‌ها، فشارها و دشواری‌های مختلفی روبه‌رو می‌شود. خانه باید جایی باشد که فرد پس از بازگشت از فعالیت‌های روزانه، در آن احساس آسایش و نشاط کند.
گاهی انسان در بیرون از خانه با مشکلات زیادی مواجه است، اما وقتی به خانه بازمی‌گردد، با یک نگاه محبت‌آمیز، یک‌کلام دلنشین یا یک رفتار صمیمانه، تمام خستگی‌هایش کاهش پیدا می‌کند.
در روایات و سیره امیرالمؤمنین (ع) نیز به این حقیقت توجه شده است که حضور در کنار حضرت زهرا (س) مایه آرامش ایشان بود و خستگی‌های بیرون از خانه را از وجودشان می‌زدود.
این همان کارکردی است که خانواده باید داشته باشد. زن و شوهر باید برای یکدیگر پناهگاه باشند. خانه نباید به محیطی برای بازخواست، سرزنش و انتقال تنش‌های بیرونی تبدیل شود.
البته آسایش تنها به امکانات و رفاه مادی مربوط نیست؛ گاهی یک گفت‌وگوی صمیمانه، شنیدن حرف‌های همسر و توجه به خستگی‌های او، بیش از بسیاری از امکانات مادی به ایجاد آسایش کمک می‌کند.
دانشگاه؛ زندگی مشترک همواره میدان آزمون است
چهارمین اصل، دانشگاه بودن خانه است. چرا خانواده را به دانشگاه تشبیه می‌کنید؟
دانشگاه محیطی است که فرد در آن دائماً با آموزش، ارزیابی و امتحان مواجه می‌شود. زندگی نیز چنین شرایطی دارد. انسان در طول مسیر زندگی همواره در معرض آزمون‌های مختلف قرار می‌گیرد و باید برای مواجهه با آنها آمادگی داشته باشد.
یکی از مهم‌ترین ابزارهای این آمادگی، مطالعه و افزایش آگاهی است. متأسفانه سهم کتاب و مطالعه در سبد زندگی بسیاری از خانواده‌ها کاهش پیدا کرده است.
باید از خودمان بپرسیم روزانه یا هفتگی چه میزان مطالعه داریم؟ چه سهمی از هزینه‌ها و برنامه‌ریزی زندگی را به کتاب اختصاص داده‌ایم؟
رهبر شهید و معظم انقلاب اسلامی همواره نسبت به کم‌توجهی جوانان به کتاب‌خوانی تذکر داده‌اند. مطالعه یکی از عوامل مهم شادابی ذهن، افزایش خلاقیت، توسعه دایره واژگان و به‌روز ماندن اندیشه انسان است.
ایشان درباره اهمیت کتاب‌خوانی به این نکته اشاره کرده‌اند که در خانواده‌شان عادت به مطالعه و کتاب‌خواندن وجود داشته است.
بنابراین، خانه باید دانشگاهی باشد که اعضای آن به طور مستمر در حال یادگیری باشند. پدر و مادر نیز باید الگوی مطالعه برای فرزندان خود باشند. خانواده‌ای که در آن یادگیری جایگاه دارد، آمادگی بیشتری برای مواجهه با مسائل و آزمون‌های زندگی خواهد داشت.
آرامش‌گاه؛ معیار زندگی خوب، آرامش دیگران است
پنجمین کارکرد خانه را آرامش گاه می‌دانید. این آرامش چگونه در زندگی مشترک شکل می‌گیرد؟
در این زمینه، یک روایت بسیار زیبا از امام رضا (ع) وجود دارد که باید به آن توجه ویژه‌ای داشت. مضمون این روایت چنین است که زندگی خوب، زندگی‌ای است که دیگران در سایه آن در آرامش باشند و زندگی بد، زندگی‌ای است که دیگران در سایه آن آرامش نداشته باشند.
این فرمایش، معیار مهمی برای ارزیابی سبک زندگی ما ارائه می‌دهد.
باید از خودمان بپرسیم آیا شیوه رفتار، گفتار، منش و ارتباطات ما موجب آرامش اطرافیان می‌شود یا آرامش آنها را از بین می‌برد؟
وقتی از دیگران صحبت می‌کنیم، نخستین کسانی که باید به یاد بیاوریم، نزدیک‌ترین افراد به ما هستند؛ یعنی همسر و فرزندان. نمی‌توان از آرامش جامعه سخن گفت، اما در محیط خانه آرامش اعضای خانواده را نادیده گرفت.
آرامش صرفاً با فراهم‌کردن امکانات مادی و خانه‌ای پر از وسایل و تجهیزات به دست نمی‌آید. ممکن است خانواده‌ای از نظر امکانات در شرایط مطلوبی باشد، اما اعضای آن از آرامش روانی محروم باشند.
آنچه آرامش را ایجاد می‌کند، نوع رفتار و ارتباط اعضای خانواده با یکدیگر است. باید مراقب باشیم ادبیات ما، حرکات و سکنات ما و حتی شیوه انتقاد کردنمان، موجب تخریب آرامش دیگران نشود.
در شرایط امروز نیز باید مراقب تأثیر فضای مجازی بر روابط خانوادگی باشیم. دشمن برای تأثیرگذاری بر هویت جوانان و متزلزل کردن بنیان خانواده سرمایه‌گذاری می‌کند و یکی از بسترهای این تأثیرگذاری، فضای مجازی است. البته مسئله تنها فضای مجازی نیست؛ بلکه هر عاملی که ارتباط واقعی اعضای خانواده را تضعیف کند، باید موردتوجه قرار گیرد.
آرایشگاه؛ نیازهای عاطفی و ظاهری همسر را نادیده نگیریم
ششمین اصل را آرایشگاه نام‌گذاری کرده‌اید. این مفهوم چه جایگاهی در زندگی مشترک دارد؟
آرایشگاه بودن خانه به این معناست که زن و شوهر باید به نیازهای عاطفی، ظاهری و زیبایی‌شناختی یکدیگر توجه داشته باشند.
در ابتدای زندگی مشترک، معمولاً هر دو نفر برای آراستگی و جذابیت خود تلاش می‌کنند؛ اما گاهی پس از گذشت مدتی، این توجه کاهش پیدا می‌کند و افراد تصور می‌کنند دیگر نیازی به مراقبت از ظاهر و آراستگی در برابر همسرشان ندارند.
درحالی‌که این نیاز باید دوطرفه موردتوجه قرار بگیرد. همان‌طور که زن به آراستگی و توجه همسرش نیاز دارد، مرد نیز از این نیاز برخوردار است.
اگر نیازهای عاطفی و توجه متقابل در محیط خانواده تأمین نشود، ممکن است زمینه برخی آسیب‌ها و تهدیدهای بیرونی فراهم شود؛ بنابراین، زن و شوهر باید برای یکدیگر جذابیت و طراوت زندگی مشترک را حفظ کنند.
این موضوع تنها به پوشش و ظاهر محدود نیست؛ توجه، محبت، ابراز علاقه و اهمیت‌دادن به خواسته‌های یکدیگر نیز بخشی از همین کارکرد است.
نیایشگاه؛ معنویت باید در متن زندگی خانوادگی جریان داشته باشد
هفتمین و آخرین کارکرد خانه را نیایشگاه معرفی می‌کنید. چرا این اصل را تا این اندازه مهم می‌دانید؟
نیایشگاه بودن خانه‌یکی از اصول اساسی است که متأسفانه گاهی در برنامه‌ریزی زندگی خانوادگی مورد غفلت قرار می‌گیرد.
ما برای تفریح، مهمانی، خرید و حتی خواب خود برنامه‌ریزی می‌کنیم، اما ممکن است برای عبادت و تقویت ارتباط معنوی اعضای خانواده برنامه مشخصی نداشته باشیم.
خانه باید فضایی داشته باشد که در آن نماز، دعا و ارتباط با خداوند جایگاه ویژه‌ای داشته باشد. این فضا می‌تواند با اختصاص گوشه‌ای از خانه به عبادت، فراهم‌کردن شرایط مناسب برای نمازخواندن فرزندان و تشویق آنها به انجام فعالیت‌های معنوی شکل بگیرد.
برای نمونه، در یکی از خانواده‌هایی که با آنها آشنا شده‌ام، پدر برای فرزندش که علاقه‌مند به نماز بود، فضایی زیبا و آراسته در خانه فراهم کرده و آلبومی از تصاویر و خاطرات نماز برای او تهیه کرده بود. این کار باعث شده بود نماز برای فرزند، تجربه‌ای دوست‌داشتنی و همراه بااحساس ارزشمندی باشد.
همچنین خاطره‌ای از حضور در منزل پسرم در تهران دارم که دانش‌آموخته مقطع دکتری هوش مصنوعی است. در آن فضا و شرایط زندگی شهری، رفتار معنوی و احترام او به سنت‌های دینی برایم بسیار خوشایند بود. این موضوع نشان می‌دهد اگر ارزش‌های دینی از دوران کودکی در خانواده نهادینه شوند، می‌توانند در مراحل مختلف زندگی همراه انسان باشند.
در حقیقت، خانه باید به‌گونه‌ای باشد که معنویت در آن یک برنامه حاشیه‌ای نباشد، بلکه در متن زندگی جریان داشته باشد.
چهار رکن زندگی رضوی در کلام امام رضا (ع)
شما در این گفت‌وگو به نامه امام رضا (ع) اشاره کردید. این نامه چه ارتباطی با هفت کارکرد خانواده دارد؟
یکی از نکاتی که امروز می‌خواهم بر آن تأکید کنم، نامه‌ای از امام رضا (ع) خطاب به دوستانشان است که می‌توان آن را منشور مهمی برای سبک زندگی رضوی دانست.
در این نامه، حضرت می‌فرمایند:
«سلام مرا به دوستانم برسانید و به آنان بگویید شیطان را بر خود مسلط نسازند.»
سپس چهار توصیه مهم مطرح می‌کنند؛ به‌راستی، امانت‌داری، سکوت و ترک جدال.
این چهاراصل را می‌توان از ارکان اساسی یک‌خانه پایدار و بانشاط دانست.
راستی به معنای صداقت در رفتار و گفتار است. امانت‌داری یعنی زن و شوهر نسبت به یکدیگر، احساسات، اسرار و حرمت هم مسئولیت‌پذیر باشند. سکوت نیز در اینجا به معنای پرهیز از سخنان بیهوده، تنش‌زا و آسیب‌رسان است و ترک جدال یعنی افراد برای اثبات خود، به دنبال کشمکش و غلبه بر یکدیگر نباشند.
در ادامه این توصیه، امام رضا (ع) بر دیدار دوستان و ارتباطی که موجب خشنودی ایشان است نیز تأکید می‌کنند؛ یعنی پیوندها باید حفظ شود و روابط انسانی به سمت محبت و همدلی حرکت کند.
نکته بسیار مهم دیگر در این نامه، هشدار حضرت درباره حرمت‌شکنی و پرده‌دری از یکدیگر است. امام رضا (ع) با لحنی بسیار جدی درباره آزردن دوستانشان هشدار می‌دهند و بر حفظ حرمت آنان تأکید می‌کنند.
این بخش از روایت واقعاً تأمل‌برانگیز است؛ زیرا نشان می‌دهد آسیب‌زدن به شخصیت و آبروی دیگران تا چه اندازه اهمیت دارد.
حفظ حرمت؛ خط قرمز زندگی مشترک
چگونه می‌توان این توصیه امام رضا (ع) را در روابط روزمره خانواده اجرا کرد؟
باید از خانه خودمان شروع کنیم. آیا وقتی همسرمان اشتباهی مرتکب می‌شود، به دنبال اصلاح او هستیم یا می‌خواهیم شخصیتش را تخریب کنیم؟ آیا اسرار زندگی مشترک را حفظ می‌کنیم یا مسائل خصوصی را در جمع دیگران بازگو می‌کنیم؟
گاهی موضوعی که در ابتدا اهمیت چندانی ندارد، با یک‌سخن نسنجیده یا بازگوکردن آن برای دیگران به مسئله‌ای بزرگ تبدیل می‌شود.
باید بدانیم حرمت همسر، حرمت خانواده است. زن و شوهر نباید از نقاط ضعف یکدیگر برای تحقیر یا پیروزی در بحث‌ها استفاده کنند.
توصیه امام رضا (ع) درباره پرهیز از جدال و پرده‌دری، یک اصل اساسی برای مدیریت تعارض‌های خانوادگی است. اختلاف‌نظر در زندگی مشترک طبیعی است، اما شیوه مواجهه با اختلاف اهمیت دارد.
ما باید یاد بگیریم حتی زمانی که با نظر همسرمان موافق نیستیم، حرمت او را حفظ کنیم. خانواده محیط رقابت و انتقام نیست؛ محیط همراهی، رشد و تکامل است.
هفت اصل برای ساختن خانه‌ای با سبک زندگی رضوی
اگر بخواهید این هفت اصل را در یک جمع‌بندی برای خانواده‌ها بیان کنید، چه توصیه‌ای دارید؟
به اعتقاد من، این هفت کارکرد باید در کنار یکدیگر دیده شوند:
- زایشگاه: خانه باید محل زایش نسل، خلاقیت، نوآوری و راهکارهای تازه باشد.
- پرورشگاه: محیطی برای تربیت، رشد شخصیت و ارتقای متقابل اعضای خانواده باشد.
- آسایشگاه: پناهگاهی برای رفع خستگی‌ها و فشارهای زندگی روزمره باشد.
- دانشگاه: فضایی برای یادگیری، مطالعه، افزایش آگاهی و آمادگی در برابر آزمون‌های زندگی باشد.
- آرامش‌گاه: آرامش روانی اعضای خانواده در آن تأمین شود و رفتار هیچ‌یک موجب سلب آرامش دیگری نشود.
- آرایشگاه: نیازهای عاطفی، ظاهری و زیبایی‌شناختی همسران موردتوجه قرار گیرد.
- نیایشگاه: ارتباط با خداوند، نماز و معنویت در متن زندگی خانوادگی جریان داشته باشد.
اگر این هفت اصل در کنار چهار رکن موردتأکید امام رضا (ع)، یعنی راستی، امانت‌داری، سکوت و پرهیز از جدال قرار بگیرد، می‌توانیم به الگویی از زندگی خانوادگی دست پیدا کنیم که هم از نظر اخلاقی و معنوی غنی باشد و هم از نظر روانی و عاطفی، محیطی سالم و بانشاط فراهم کند.
به‌ویژه خانواده‌هایی که در جوار بارگاه امام رضا (ع) زندگی می‌کنند یا توفیق حضور در این آستان مقدس را دارند، باید تلاش کنند سبک زندگی‌شان بازتابی از آموزه‌های آن حضرت باشد.
انتظار این است که وقتی دیگران با چنین خانواده‌ای مواجه می‌شوند، نه‌فقط ظاهر مذهبی آنها، بلکه رفتار، منش، اخلاق و روابطشان یادآور سیره اهل‌بیت (ع) باشد. زندگی رضوی باید در خانه دیده شود؛ در نوع صحبت‌کردن، احترام‌گذاشتن، حفظ اسرار، محبت به همسر، تربیت فرزند و توجه به خداوند.
نظر شما