در ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) خانه‌ها و محافل عزاداری بار دیگر رنگ و بوی ارادت به بانوی بزرگ اسلام می‌گیرند، بانویی که سیره و سبک زندگی ایشان الگویی ماندگار در شکل‌گیری خانواده‌ای مبتنی بر ایمان، محبت، مسئولیت‌پذیری و تربیت دینی است. در این میان، روضه‌های خانگی به‌عنوان یکی از جلوه‌های پیوند میان خانه و معارف اهل بیت(ع) فرصتی برای بازخوانی این الگو و انتقال آن به نسل‌های امروز فراهم می‌کنند.
روضه‌های خانگی فراتر از یک آیین سوگواری، ظرفیت مهمی در تقویت هویت دینی خانواده، تحکیم روابط خویشاوندی و گسترش پیوندهای اجتماعی دارند. این مجالس با حضور اعضای خانواده، خویشاوندان و همسایگان می‌توانند بستری برای انتقال ارزش‌های دینی، تربیت معنوی کودکان و نوجوانان و شکل‌گیری شبکه‌ای از محبت، همدلی و حمایت اجتماعی باشند، ظرفیتی که در زندگی پرشتاب و گاه فردگرایانه امروز، بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند.
ایام شهادت حضرت زهرا(س) و جایگاه ایشان در فرهنگ دینی و خانوادگی از چگونگی شکل‌گیری و تحولات این مجالس در سال‌های اخیر تا تأثیر آن‌ها بر اندیشه و رفتار دینی اعضای خانواده و فرصت‌ها و آسیب‌های پیش روی این سنت بهانه‌ای برای تأمل دوباره در نقش روضه‌های خانگی و کارکردهای آن‌هاست.
در راستای بررسی ابعاد مختلف مقوله روضه‌های خانگی و نیز میزان تأثیرگذاری فعالیت آن‌ها در حال و هوای فرهنگی و مذهبی کشور به گفت‌وگو با محدثه اخوان‌قدس، کارشناس حوزه زنان و خانواده پرداخته که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم.
تفاوت روضه خانگی یا خانوادگی، روضه زنانه و هیئت (یا هیئت خانوادگی) در چیست؟ وجه تمایز اصلی این جلسات چیست؟
اگر در گذشته قهوه‌خانه‌ها را یکی از محلهای ظهور و بروز اجتماعی مردان بدانیم، می‌توان روضه‌های خانگی را یکی از نخستین بسترهای ظهور و بروز اجتماعی زنان به‌ویژه در حوزه مدیریت اجتماعی تلقی کرد. روضه‌های خانگی از این منظر اهمیت دارند که زنان در این فضاها امکان تجربه مدیریت و مشارکت اجتماعی را پیدا می‌کنند. بنابراین، این جلسات می‌توانند نقش قابل توجهی در تربیت اجتماعی زنان داشته باشند.
همین دغدغه موجب شد در مقطع کارشناسی ارشد در رشته مطالعات زنان، روضه‌های خانگی را به‌صورت دقیق‌تر مطالعه و بررسی کنم؛ چراکه این جلسات بر نهاد خانواده تأثیر می‌گذارند و در مقابل، خانواده نیز بر شکل‌گیری و نحوه برگزاری روضه‌های خانگی اثرگذار است. در این رابطه در ابتدا لازم است به تعریف مشترکی از روضه خانگی یا جلسات خانگی برسیم. این موضوع اهمیت زیادی دارد. عنوان اثر پژوهشی بنده «جلسات خانگی» بود نه «روضه خانگی»، زیرا جلسات خانگی مفهومی گسترده‌تر دارد و انواع مراسم از جمله جشن‌ها و مناسبت‌های مختلف را در بر می‌گیرد.
در جلسه دفاع از این اثر پژوهشی نیز یکی از داوران این مسئله را مطرح کرد که اگر هر جلسه‌ای که در منزل برگزار می‌شود، حتی بدون ذکر و یاد اهل بیت(ع) در تعریف جلسات خانگی قرار گیرد، ممکن است جلساتی با ماهیت کاملا متفاوت نیز مشمول این عنوان شوند. در پاسخ توضیح دادم که در عرف به مفهومی مشترک رسیده‌ایم که بر اساس آن جلساتی که حول محور ثقلین یعنی قرآن و اهل بیت(ع) شکل می‌گیرند، جلسات خانگی تلقی می‌شوند. با این حال، نقد مطرح شده نیز قابل تأمل است.
اگر بخواهیم به تعریف مشترکی از روضه خانگی برسیم، می‌توان گفت روضه خانگی جلسه‌ای است که حول محور ثقلین شکل می‌گیرد و ممکن است در قالب جشن یا مراسم روضه برگزار شود. در این جلسات، معمولا یک رکن میزبان و یک رکن سخنران وجود دارد که ممکن است سخنران همان ستایشگر اهل بیت(ع) نیز باشد. همچنین، ممکن است میزبان خود سخنران و ستایشگر باشد و سایر افراد در منزل او گردهم آیند. مخاطبان این جلسات نیز عمدتا اعضای خانواده اعم از زنان یا مجموعه‌ای از زنان و مردان و یا همسایگان هستند.
اگر بخواهیم این مفاهیم را از نظر منطقی دسته‌بندی کنیم، می‌توان جلسات خانگی را مفهوم عام و روضه‌های زنانه، روضه‌های خانوادگی و سایر انواع این جلسات را زیرمجموعه‌های آن در نظر گرفت. به بیان دیگر، جلسات خانگی دایره‌ای گسترده‌تر هستند که انواع مختلف روضه‌ها و مراسم خانوادگی را در بر می‌گیرند.
آیا طی سال‌ها تغییرات خاصی در میزان و روش برگزاری روضه‌های خانگی و ... رخ داده است؟ این تغییرات را چگونه ارزیابی می کنید و برای حفظ جذابیت و اثرگذاری بیشتر این روضه‌ها چه راهکارهایی به کار می‌گیرید؟
روضه‌های خانگی طی سال‌های گذشته فراز و فرودهای مختلفی را تجربه کرده‌اند، به‌گونه‌ای که پیش از شیوع کرونا این جلسات به‌تدریج در مسیر کاهش و حتی فراموش‌شدگی قرار گرفته بودند، اما از دوران کرونا به بعد، شکل جدیدی از روضه‌های خانگی پدید آمد. در این دوره اگرچه بخشی از روضه‌های خانگی تعطیل شدند، اما گونه‌های جدیدی از این جلسات از جمله روضه‌های خانوادگی و روضه‌های مغازه‌ای، شکل گرفتند و گسترش یافتند.
این تغییرات در بستر کرونا شدت بیشتری پیدا کرد و با تقویت بازتاب رسانه‌ای زمینه تثبیت و فراگیرشدن این فرهنگ فراهم شد. در واقع، کرونا را می‌توان نقطه عطفی در تحول روضه‌های خانگی دانست، دوره‌ای که ضمن کاهش برخی شکل‌های سنتی برگزاری این جلسات، زمینه ظهور و گسترش قالب‌های جدیدی از روضه‌های خانگی را فراهم کرد. این شکل‌های جدید خود به‌تدریج به موضوعی مستقل برای مطالعه و بررسی تبدیل شده‌اند.
آیا برگزاری روضه‌های خانگی در مواجهه با تغییرات فرهنگی و تحولات اجتماعی معاصر، تأثیر خاصی داشته است؟
روضه‌های خانگی از ظرفیت قابل توجهی برای تأثیرگذاری بر تغییرات فرهنگی و اجتماعی برخوردارند. این نهاد در مراحل اولیه شکل‌گیری انقلاب اسلامی نیز نقش مؤثری داشته است. انقلاب اسلامی در بستر روضه‌های خانگی و در چارچوب کنش‌های اجتماعی و جمعی زنان شکل گرفت. امروزه نیز روضه‌های خانگی به‌عنوان یک نهاد اجتماعی می‌توانند در تحولات فرهنگی جامعه نقش مؤثری ایفا کنند.
اگر روضه‌های خانگی در سطح محله به‌درستی شکل گیرند و کارکرد اجتماعی خود را حفظ کنند، می‌توانند به‌عنوان هسته‌های مقاومت فرهنگی عمل کرده و در کنترل برخی پیامدهای زیست مدرن و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی ناشی از آن مؤثر باشند. در این زمینه، از مفهوم «خانواده گسترده ایمانی» استفاده می‌کنم. منظور از خانواده گسترده ایمانی شبکه‌ای از روابط اجتماعی و ایمانی است که فراتر از خانواده نسبی شکل می‌گیرد. در زیست مدرن به دلیل تغییر ساختار خانواده و از دست رفتن بسیاری از مناسبات سنتی محلهای، اعضای خانواده‌های درجه یک و دو معمولا در نزدیکی یکدیگر زندگی نمی‌کنند. در چنین شرایطی، همسایگان می‌توانند در قالب جلسات خانگی و با محوریت قرآن و اهل بیت(ع) روابط ایمانی و اجتماعی عمیق‌تری برقرار کنند.
قرآن کریم نیز مؤمنان را برادر یکدیگر معرفی می‌کند. بنابراین، هنگامی که افراد حول محور ولایت گردهم می‌آیند، علاوه بر روابط همسایگی، نوعی پیوند ایمانی و ولایی میان آنان شکل می‌گیرد. این پیوند موجب می‌شود روابط از سطح سلام و علیک‌های روزمره فراتر رود و افراد از وضعیت زندگی، مسائل خانوادگی، مشکلات و نیازهای یکدیگر آگاه شوند. در نتیجه، زمینه برای حمایت متقابل، همدلی و گره‌گشایی از مشکلات زندگی فراهم می‌شود.
از این منظر، روضه‌های خانگی می‌توانند در برابر آسیب‌هایی که از فردگرایی، زندگی‌های منفرد و تضعیف مناسبات همسایگی و محلهای ناشی می‌شوند، نقش مؤثری ایفا کنند. برای مثال، یکی از کارکردهای این جلسات می‌تواند تسهیل ازدواج باشد. در گذشته، شناخت خانواده‌ها از یکدیگر در محیط محله زمینه معرفی افراد مناسب برای ازدواج را فراهم می‌کرد، اما امروزه ممکن است خانواده‌ها حتی از وجود دختر یا پسری با شرایط مناسب ازدواج در همسایگی خود اطلاع نداشته باشند. روضه‌های خانگی می‌توانند این ظرفیت اجتماعی را دوباره احیا کنند.
همچنین، این جلسات می‌توانند در حل اختلافات خانوادگی و جلوگیری از طلاق نقش داشته باشند. برای نمونه، در مواردی که یک زندگی مشترک در آستانه فروپاشی قرار دارد، افراد مورد اعتماد و برخوردار از جایگاه اجتماعی در این جلسات می‌توانند با میانجی‌گری و حکمیت، زمینه سازش و توافق را فراهم کنند.
یکی دیگر از کارکردهای روضه‌های خانگی احیای سنت قرض‌الحسنه و حمایت مالی متقابل است، سنتی که در گذشته نیز در بستر این جلسات وجود داشته و امروزه همچنان در برخی از آن‌ها جریان دارد. علاوه بر این، چنین جلساتی می‌توانند در تسهیل امور مربوط به مسکن از جمله کمک به مستأجران نیز مؤثر باشند. برای مثال، با ایجاد زمینه همدلی و تعامل میان صاحب‌خانه‌ها و مستأجران و ترغیب صاحبان ملک به تعدیل اجاره‌بها در شرایط مناسب، امور مربوط به مالک و مستأجر تسهیل خواهد شد.
در مجموع، مودت و همدلی شکل گرفته حول محور ولایت می‌تواند موجب نزدیکی قلب‌ها و تقویت پیوندهای اجتماعی شود و زمینه‌ساز بسیاری از اقدامات خیرخواهانه و خدمات اجتماعی باشد. البته در کنار این ظرفیت‌ها باید به آسیب‌های احتمالی روضه‌های خانگی نیز توجه کرد. مقاله‌ای در این زمینه تدوین کرده‌ام که به‌طور دقیق به آسیب‌هایی همچون خرافه‌گرایی و تجمل‌گرایی می‌پردازد. در این مقاله، آسیب‌های نهاد روضه خانگی در دو دسته کلی بررسی شده‌اند؛ نخست، آسیب‌هایی که متوجه رکن ستایشگر، سخنران یا مبلغ می‌شوند و دوم، آسیب‌هایی که به جنبه‌های شکلی و نحوه برگزاری این جلسات مربوط هستند. این مقاله می‌تواند منبع مناسبی برای بررسی دقیق‌تر آسیب‌شناسی روضه‌های خانگی باشد.
تغییرات مثبت و منفی روضه‌های خانگی در سال‌های اخیر چه بوده است؟
همان‌طور که اشاره شد، روضه‌های خانگی طی سال‌های گذشته تغییرات قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. این نهاد به دلیل مردمی بودن و برخورداری از ماهیت غیر رسمی از ویژگی‌های مثبت و در عین حال آسیب‌هایی برخوردار است. یکی از مهمترین ویژگی‌های مثبت روضه‌های خانگی، استقلال و عدم نیاز به دریافت مجوز برای برگزاری است. اگر این نهاد مردمی به یک ساختار دولتی تبدیل شود، ممکن است با محدودیت‌های اداری و الزام به دریافت مجوز مواجه شود و حتی در شرایطی مانند دوران کرونا امکان تعطیلی آن وجود داشته باشد. بنابراین، مردمی بودن روضه‌های خانگی یکی از عوامل مهم در حفظ پویایی و استمرار آن‌هاست.
با این حال، این ویژگی در کنار مزایای خود، زمینه بروز برخی آسیب‌ها را نیز فراهم می‌کند. از جمله این آسیب‌ها می‌توان به چشم وهم‌چشمی، پایین بودن سطح سواد برخی مبلغان و سخنرانان و گسترش خرافه‌گرایی اشاره کرد. خرافه‌گرایی به‌ویژه در این نهاد می‌تواند زمینه مناسبی برای گسترش پیدا کند، چراکه زنان در حوزه دین و انتقال باورها و شعائر مذهبی همواره نقش پیشرو داشته‌اند و بسیاری از اعتقادات و مناسک را زودتر از مردان پذیرفته و به فضای خانواده منتقل کرده‌اند.
این ویژگی موجب می‌شود زنان بتوانند اعضای خانواده را نیز به سمت باورها و مناسک مذهبی سوق دهند. ازاین‌رو، ضروری است که نسبت به آسیب‌های احتمالی این نهاد حساسیت بیشتری داشته باشیم، زیرا اگر نهاد روضه خانگی که زنان رکن اصلی آن را تشکیل می‌دهند، دچار آسیب شود، این آسیب می‌تواند به خانواده و در نهایت به جامعه نیز تسری پیدا کند.
در کنار این آسیب‌ها، روضه‌های خانگی در سال‌های اخیر از نظر شکل برگزاری نیز تحولات مثبتی داشته‌اند. یکی از مهمترین این تحولات، گسترش روضه‌های خانوادگی است که در دهه اخیر رشد قابل توجهی داشته‌اند. در این جلسات اعضای خانواده گردهم می‌آیند و با استفاده از پلتفرم‌های اعزام سخنران و مبلغ، مراسمی کوتاه معمولا در حدود ۲۰ دقیقه، برگزار می‌کنند. این جلسات اغلب محدود به اعضای همان خانواده هستند.
همچنین، شکل‌های جدیدی از روضه‌های خانگی از جمله روضه‌های آپارتمانی، مغازه‌ای و جلسات مذهبی در محیط‌های کاری گسترش یافته‌اند. در روضه‌های آپارتمانی اعضای یک مجتمع مسکونی و در روضه‌های مغازه‌ای یا محیط‌های کاری افراد حاضر در همان فضا گردهم می‌آیند و مراسمی مختصر برگزار می‌کنند. برای نمونه، امروز در دفتر محل کار خود نیز جلسه کوتاهی به مناسبت ایام فاطمیه برگزار کردیم.
گسترش این شکل‌های جدید از روضه‌های خانگی به‌ویژه پس از دوران کرونا شتاب بیشتری گرفت. به نظر می‌رسد یکی از عوامل مؤثر در این روند شکل‌گیری و فعالیت پلتفرم‌هایی بوده است که با هدف تسهیل و توسعه روضه‌های خانگی فعالیت می‌کنند. در حال حاضر، چهار تا پنج پلتفرم در این حوزه فعالیت دارند که از جمله آن‌ها می‌توان به «سدره»، «ثاقب»، «دعوت» و «سفینه‌النجاه» اشاره کرد. این مجموعه‌ها با پوشش چندین استان کشور در زمینه تسهیل برگزاری روضه‌های خانگی و گسترش این فرهنگ فعالیت می‌کنند و نقش قابل توجهی در شتاب‌بخشی به تحولات اخیر این نهاد داشته‌اند.
روضه‌های خانگی چگونه بر هویت خانواده و تقویت پیوندهای خانوادگی تأثیر می‌گذارند؟
در این زمینه، کتابی از استاد عباسی ولدی، کارشناس حوزه خانواده با عنوان «در میان روضه‌هایت زندگی کردن خوش است» وجود دارد که به‌طور دقیق به تأثیر روضه‌ها بر تعمیق پیوندهای خانوادگی می‌پردازد. در این کتاب توضیح داده می‌شود که چگونه روضه‌ها می‌توانند روابط میان اعضای خانواده را تقویت کنند. هنگامی که در فضای خانه درباره مظلومیت عمه، شجاعت عمو یا ولایت‌مداری و ویژگی‌های اهل بیت(ع) صحبت می‌کنیم و این مفاهیم را با روابط میان فرزندان و والدین پیوند می‌دهیم، در واقع نگاه اعضای خانواده به یکدیگر نیز تغییر می‌کند. در چنین فضایی، فرزندان با نگرشی متفاوت به پدر و مادر، عمو و عمه خود می‌نگرند و روابط خانوادگی معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند.
این تأثیر از منظر علمای اخلاق نوعی «اثر وضعی» محسوب می‌شود، به این معنا که برگزاری روضه در فضای خانه به‌تدریج آثار معنوی و تربیتی خود را بر محیط خانواده بر جای می‌گذارد و موجب تقویت پیوندهای خانوادگی و شکل‌گیری نوعی تقدس در فضای خانه می‌شود. در این زمینه، کتاب «تدبر در ساحت بیت» نوشته احمدرضا اخوت نیز به اهمیت و جایگاه خانه و فضای خانوادگی می‌پردازد.
یکی از دلایل تأکید بر برگزاری روضه در خانه نیز همین مسئله است، زیرا این جلسات می‌توانند در کاهش برخی آسیب‌های اجتماعی و خانوادگی مؤثر باشند و به واسطه تأثیر معنوی خود، زمینه تحکیم روابط میان اعضای خانواده را فراهم کنند. نکته دیگری که در این زمینه اهمیت دارد، بحث «رحم طینی» و «رحم ولایی» است که در دیدگاه استاد عابدینی مطرح می‌شود. رحم طینی به روابط نسبی و خویشاوندی مانند رابطه میان خواهر، برادر، پدر، مادر، عمو و عمه اشاره دارد، اما در کنار این پیوند، نوع دیگری از ارتباط با عنوان رحم ولایی وجود دارد که بر اساس اجتماع حول محور ثقلین یعنی قرآن و اهل بیت(ع) شکل می‌گیرد و با تقویت مودت و محبت میان افراد، پیوندهای ولایی را عمیق‌تر می‌کند.
در این چارچوب، ممکن است فردی که در روضه خانگی حضور پیدا می‌کند، یکی از خویشاوندان مانند خاله باشد که ارتباط با او تقویت می‌شود و یا حتی همسایه‌ای باشد که به واسطه حضور مستمر در این جلسات، نوعی رابطه شبه‌خانوادگی با اعضای خانواده میزبان پیدا می‌کند. در واقع، اجتماع حول محور ولایت زمینه شکل‌گیری و تقویت این روابط را فراهم می‌کند.
بنابراین، روضه‌های خانگی علاوه بر تقویت روابط خویشاوندی، می‌توانند به گسترش شبکه‌ای از روابط ایمانی و اجتماعی منجر شوند. این فرآیند هم بر هویت خانواده تأثیر می‌گذارد و هم موجب می‌شود اعضای خانواده و اطرافیان روابط خود را با نگرشی عمیق‌تر مبتنی بر محبت، مودت و پیوندهای ایمانی تعریف کنند. در مجموع، روضه‌های خانگی می‌توانند با ایجاد پیوندهای معنوی و عاطفی به تقویت هویت خانوادگی، تحکیم روابط میان اعضای خانواده و گسترش ارتباطات اجتماعی مبتنی بر ایمان و محبت کمک کنند.
پس از برگزاری روضه‌های خانگی، تغییری در اندیشه‌ها و رفتارهای دینی و معنوی اعضای خانواده مشاهده می‌کنید؟ این تغییرات چگونه شکل می‌گیرند؟
روضه‌های خانگی در صورتی که به‌درستی برگزار شوند، می‌توانند بستر مؤثری برای انتقال ارزش‌ها و مفاهیم دینی و معنوی به اعضای خانواده به‌ویژه کودکان و نوجوانان باشند. منظور از برگزاری صحیح، لزوما کنار گذاشتن سنت‌ها نیست، چراکه بسیاری از سنت‌ها ارزشمندند و حفظ آن‌ها ضروری است. بلکه باید ارکان جلسه از جمله سخنران، مداح، بانی و فضای متناسب با حضور کودکان و نوجوانان به‌درستی مورد توجه قرار گیرند.
برای مثال، کوتاه کردن زمان سخنرانی و ارائه مطالب متناسب با سن و درک مخاطبان کودک و نوجوان از جمله اقداماتی است که می‌تواند اثربخشی این جلسات را افزایش دهد. در چنین شرایطی، روضه‌های خانگی یکی از بهترین بسترها برای انتقال مفاهیم و ارزش‌های دینی به نسل جدید خواهند بود. امروزه با پدیده‌هایی مانند هیئت کودک و هیئت نوجوان مواجه هستیم که در کنار برخی هیئت‌های بزرگ برگزار می‌شوند. این جلسات برنامه‌ها و محتوای متناسب با گروه‌های سنی مختلف دارند و نمونه‌هایی از آن‌ها در هیئت‌های بزرگی مانند هیئت جناب میثم مطیعی دیده می‌شود. با این حال، باید توجه داشت که چه تعداد از خانواده‌ها امکان حضور در این هیئت‌ها را دارند؟ چنین برنامه‌هایی عمدتاً در چند هیئت بزرگ تهران، مراکز استان‌ها و برخی شهرهای دیگر برگزار می‌شوند، درحالی که جلسات خانگی را می‌توان به تعداد محله‌ها و خانواده‌ها گسترش داد.
تعداد روضه‌های خانگی بسیار زیاد است، اما هنوز آمار دقیقی از میزان برگزاری آن‌ها در دست نداریم. اگر فرهنگ‌سازی مناسبی صورت گیرد و برای کودکان و نوجوانان محتوای اختصاصی و متناسب با نیازهایشان در نظر گرفته شود، این جلسات می‌توانند ظرفیت بسیار گسترده‌ای برای انتقال ارزش‌های دینی داشته باشند. نباید کودکان را صرفا به اتاقی فرستاد تا بازی کنند و مزاحم برگزاری جلسه نباشند، بلکه باید حضور آن‌ها را به فرصتی برای یادگیری، ارتباط و تربیت دینی تبدیل کرد.
البته تحقق این ظرفیت نیازمند توجه جدی به تولید محتوا و فرهنگ‌سازی رسانه‌ای است. همان‌طور که در دوران کرونا برگزاری روضه‌های خانوادگی با حمایت و بازتاب رسانه‌ای گسترش یافت، امروز نیز برای تقویت روضه‌های خانگی و افزایش نقش تربیتی آن‌ها، به برنامه‌ریزی و فرهنگ‌سازی رسانه‌ای نیاز داریم.
نظر شما