در روزهای سوگ و ماتم فاطمیه، دل‌های مؤمنان با یاد بانوی بزرگوار، حضرت فاطمه زهرا(س) لبریز از اندوه و ارادت است؛ بانویی که نه‌تنها دختری نمونه برای پیامبر گرامی اسلام(ص)، همسری وفادار برای امیرالمؤمنین علی(ع) و مادری دلسوز و آگاه برای فرزندانش بود، بلکه با جانفشانی در دفاع از حریم ولایت، الگویی ماندگار برای نسل‌های گوناگون در ایستادگی در برابر ظلم و بی‌عدالتی به یادگار گذاشت.
برای واکاوی ابعاد گوناگون سیره و شخصیت این بانوی بزرگوار با بهره‌گیری از متون و روایات معتبر، با حجت‌الاسلام‌والمسلمین رضا وطن‌دوست، عضو هیئت علمی و پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی گفت‌وگو کرده‌ایم. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.
ادب فاطمی؛ از احترام به پیامبر(ص) تا توجه به خواسته‌های پدر
با توجه به سیره و رفتار حضرت فاطمه زهرا(س) می‌توان گفت ایشان دختری نمونه برای پدر بزرگوارشان رسول خدا(ص)، همسری نمونه برای علی بن ابی‌طالب(ع) و مادری نمونه برای فرزندانشان بودند. برای هر یک از این سه جنبه، نمونه‌های تاریخی فراوانی وجود دارد. ابتدا به چند نمونه از رفتار ایشان به‌عنوان دختری نمونه برای پیامبر خدا(ص) اشاره می‌کنم. پیامبر گرامی اسلام(ص) هر چند وقت، گاه یک روز در میان به خانه دخترشان حضرت زهرا(س) سر می‌زدند، از احوال ایشان می‌پرسیدند و سپس بازمی‌گشتند. روزی پیامبر(ص) وارد خانه حضرت شدند، نگاهی به اطراف انداختند و بی‌آنکه سخنی بگویند، خانه را ترک کردند. حضرت زهرا(س) از این رفتار دریافتند اتفاقی افتاده است؛ زیرا در دیدارهای پیشین، پدرشان پس از ورود به خانه با ایشان گفت‌وگو می‌کردند و از حال فرزندانشان می‌پرسیدند. حضرت به فکر فرورفتند تا اینکه چشمشان به پرده‌ای افتاد که به‌تازگی به پنجره خانه آویخته بودند. ایشان علت رفتار پیامبر(ص) را دریافتند و بی‌درنگ پرده را جمع کردند و نزد پیامبر(ص) فرستادند و پیغام دادند: «باباجان، هر جا و هر طور که صلاح می‌دانید، این پرده را مصرف کنید و به هر کسی که می‌خواهید، ببخشید». این رفتار، نشان‌دهنده توجه و درک حضرت زهرا(س) از خواسته پدر بود.
نمونه دیگری از رابطه حضرت زهرا(س) با پدر بزرگوارشان، ماجرای گردنبندی است که پیامبر(ص) روزی بر گردن دخترشان دیدند. ایشان فاطمه(س) را نصیحت کردند و فرمودند: «فاطمه جان، دخترم! مبادا کاری کنی که مردم بگویند فاطمه، دختر محمد، مانند دختران جباران رفتار می‌کند و...». حضرت زهرا(س) بی‌درنگ گردنبند را از گردن درآوردند، آن را فروختند و با پولش بنده‌ای خریدند و در راه خدا آزاد کردند.
ماجرای ازدواج حضرت نیز از موضوعاتی است که در این زمینه می‌توان به آن اشاره کرد. هنگامی که علی بن ابی‌طالب(ع) به خواستگاری حضرت فاطمه(س) آمدند، با وجود اینکه در آن زمان شرایط مالی مناسبی نداشتند، پیامبر(ص) موضوع را با دخترشان در میان گذاشتند و فرمودند: «دخترم، پسرعمویت به خواستگاری آمده است؛ چه پاسخی بدهم؟» حضرت سکوت کردند و پیامبر(ص) فرمودند: «معلوم است که سکوت، نشان رضایت است». در این ماجرا نیز حضرت فاطمه(س) رضایت خود را به پدر اعلام کردند. در ادامه، به حدیثی از امام رضا(ع) درباره اطاعت فرزندان از پدر و مادر اشاره می‌کنم. آن حضرت می‌فرمایند: «عَلَیْکَ بِطَاعَةِ الأَبِ وَ بِرِّهِ»؛ بر تو باد به اطاعت از پدر و نیکی‌کردن به او و نیز فروتنی، خضوع، بزرگداشت و تکریم او. همچنین می‌فرمایند: «وَ اخْفِضْ صَوْتَکَ عَنْ صَوْتِهِ»؛ در حضور پدر صدایت را پایین‌تر از صدای او نگه دار؛ چراکه باید حرمت پدر را حفظ کرد.
از همراهی در زندگی تا ولایت‌پذیری
برای نشان‌دادن اینکه حضرت فاطمه(س) همسری نمونه برای علی بن ابی‌طالب(ع) بودند، می‌توان نمونه‌های بسیاری ذکر کرد. از جمله اینکه ایشان هیچ‌گاه چیزی را که در توان امام علی(ع) نبود، از ایشان درخواست نمی‌کردند.
در روایتی آمده است روزی امام علی(ع) وارد خانه شدند و انتظار داشتند سفره‌ای گسترده و غذایی آماده باشد تا همراه خانواده غذا بخورند؛ اما دیدند غذایی در خانه نیست. حضرت زهرا(س) توضیح دادند که چیزی برای آماده‌کردن غذا در خانه نداشته‌اند. امام علی(ع) فرمودند: «چرا نگفتی تا از بازار تهیه کنم؟» حضرت فاطمه(س) پاسخ دادند: «یا أَبَا الْحَسَنِ، إِنِّی لَأَسْتَحْیِی مِنْ إِلَهِی أَنْ أُکَلِّفَکَ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ»؛ ای ابوالحسن، من از خدایم شرم می‌کنم چیزی از شما بخواهم که توان انجامش را ندارید. این سخن، درسی درباره توجه به شرایط همسر و پرهیز از تحمیل خواسته‌های خارج از توان او است.
مادری از دوران بارداری آغاز می‌شود
حضرت زهرا(س) مادری نمونه بودند و فرزندانشان را چنان تربیت کردند که بتوانند در جامعه نقش‌آفرینی کنند و مسیر الهی را ادامه دهند. نقش‌آفرینی امام حسن مجتبی(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زینب کبری(س) گواه این حقیقت است.پیامبر(ص) می‌فرمایند: «السَّعیدُ مَنْ سَعِدَ فی بَطْنِ أُمِّهِ»؛ سعادتمند کسی است که در دوران جنینی، در رحم مادر، زمینه سعادتش فراهم شود. همچنین می‌فرمایند: «وَ الشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَ فی بَطْنِ أُمِّهِ»؛ و شقاوتمند کسی است که در همان دوران، زمینه شقاوتش فراهم شود. این روایت بر نقش مادر در پرورش فرزند تأکید دارد. از این رو، مادر در دوران بارداری باید از خوردن لقمه حرام و حتی لقمه مشکوک پرهیز کند و به خوردن غذای حلال، شنیدن و تلاوت قرآن و انجام رفتارهای خداپسندانه توجه داشته باشد؛ چراکه این امور بر جنین اثر می‌گذارند. پس از تولد فرزند نیز مادر هنگام شیردادن باید به دستورات دینی توجه کند. مادرانی بوده‌اند و هستند که هنگام شیردادن وضو می‌گیرند و بدون وضو به فرزندشان شیر نمی‌دهند. حضرت زهرا(س) نیز چنین توجهی به تربیت فرزندان داشتند و فرزندانی پرورش دادند که مایه افتخار و سربلندی ایشان و دین اسلام شدند.
تمرین آگاهی‌بخشی برای فرزند
حضرت زهرا(س) در آگاهی‌بخشی به فرزندانشان نیز نقش داشتند. برای نمونه، در روایتی آمده است وقتی امکان رفتن به مسجد و شرکت در نماز جماعت به امامت پیامبر(ص) را نداشتند، فرزندشان امام حسن مجتبی(ع) را که در آن زمان هفت‌ساله بودند، به مسجد می‌فرستادند. ایشان از امام حسن(ع) می‌خواستند پس از نماز به سخنان پدربزرگشان گوش دهند و پس از بازگشت به خانه، آنچه را شنیده بودند برای مادر بازگو کنند. با این تدبیر، حضرت فاطمه(س) فرزندانشان را به شنیدن دقیق سخنان بزرگان و بازگویی آن‌ها عادت داده و در مسیر آگاهی‌بخشی قرار می‌دادند. این شیوه تربیتی ارزشمند است و می‌تواند برای مادران امروز نیز آموزنده باشد. حضرت زهرا(س)، امام حسن(ع) را از خانه برای انجام وظیفه‌ای مهم می‌فرستادند و به پرورش دقت و توجه ایشان اهمیت می‌دادند.
وقتی دفاع از ولایت با فرمان امام علی(ع) همراه شد
از دیگر ابعاد سیره حضرت زهرا(س)، ولایت‌مداری ایشان و دفاع از علی بن ابی‌طالب(ع) است. می‌توان گفت حضرت فاطمه(س) در مسیر دفاع از ولایت جانفشانی کردند. هنگامی که دیدند امام علی(ع) را به‌زور به مسجد می‌برند تا از ایشان بیعت بگیرند، مسیرشان را به‌سوی مرقد پیامبر(ص) تغییر دادند و فرمودند برای نفرین‌کردن آنان می‌روند. با وجود تلاش دیگران برای بازگرداندن ایشان، حضرت بازنگشتند؛ اما هنگامی که امام علی(ع) از ایشان خواستند بازگردند، بی‌درنگ بازگشتند. این رفتار، نمونه‌ای از ولایت‌مداری حضرت زهرا(س) و پیروی ایشان از دستور امام علی(ع) بود. از این ماجرا می‌توان آموخت در عمل به وظیفه، باید به رهنمودهای صاحب ولایت توجه کرد و از تصمیم‌گیری فردی و بی‌اعتنا به دستور او پرهیز داشت.
نظر شما