مدارس استعدادهای درخشان قرار بود مأمنی برای کشف و پرورش نخبگان، فارغ از طبقه اجتماعی و محل زندگی آنها باشند؛اما حالا این پرسش جدی مطرح است که آیا همه دانش‌آموزان مستعد کشور فرصت ورود به این مدارس را دارند یا سمپاد نیز به حلقه دیگری از زنجیره نابرابری آموزشی تبدیل شده است؟ وقتی دسترسی به مدرسه، معلم توانمند، امکانات آموزشی و حتی کلاس‌های آمادگی آزمون به وضعیت اقتصادی خانواده و محل سکونت دانش‌آموز وابسته است، آیا می‌توان نتیجه یک آزمون چند ساعته را معیار عادلانه‌ای برای شناسایی استعدادهای درخشان دانست؟
مدارس استعدادهای درخشان یا سمپاد با هدف شناسایی و پرورش دانش آموزان مستعد شکل گرفته اند؛ دانش آموزانی که به دلیل توانایی‌های شناختی و استعدادهای ویژه،به برنامه‌های آموزشی متناسب با ظرفیت‌های خود نیاز دارند. با این حال، پس از سال‌ها فعالیت این مدارس، همچنان یک پرسش اساسی درباره عملکرد آنها بی پاسخ مانده است:آیا نظام پذیرش سمپاد توانسته استعدادهای برتر را از سراسرکشور شناسایی کند یا صرفاً دانش‌آموزانی را جذب می‌کند که از ابتدا به امکانات آموزشی و شرایط مناسب تری دسترسی داشته اند؟
این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم رقابت برای ورود به مدارس خاص، تنها رقابت میان توانایی‌های فردی دانش‌آموزان نیست؛ بلکه خانواده، محل زندگی، کیفیت مدرسه محل تحصیل، دسترسی به معلم باتجربه و امکان استفاده از خدمات آموزشی مکمل نیز در این رقابت تأثیرگذارند.
حجت الله بنیادی، پژوهشگر حوزه آموزش و پرورش و استاد دانشگاه فرهنگیان،مهرماه امسال نیز برهمین مسئله تأکید کرده و معتقد است مسئله اصلی در بررسی موفقیت مدارس خاص این نیست که چرا دانش‌آموزان آنها در رقابت‌های علمی و کنکور نتایج بهتری کسب می‌کنند، بلکه باید پرسید چرا همه دانش‌آموزان مستعد کشور به چنین فرصت‌هایی دسترسی ندارند.
جغرافیای استعداد؛ محرومیت روستاها از فرصت برابر
یکی از مهم ترین ایرادهای ساختار فعلی سمپاد، توزیع نامتوازن مدارس در نقاط مختلف کشور است؛تمرکز این مدارس درتهران،مراکز استان‌ها و شهرهای بزرگ باعث شده دانش‌آموزان بسیاری از مناطق روستایی و شهرهای کوچک، حتی پیش از ورود به مرحله رقابت، با محدودیت مواجه شوند.
بنیادی به وجود حدود ۴۸۴ شهرستان در کشور اشاره کرده و گفته است اگر قرار باشد مدارس سمپاد از منظر عدالت جغرافیایی توزیع شوند، می‌توان انتظار داشت در هر شهرستان دست‌کم چهار مدرسه وجود داشته باشد. براین اساس، تعداد مدارس باید به حدود ۱۹۳۶ واحد برسد؛ این درحالی است که تعداد مدارس سمپاد درسال ۱۴۰۴ حدود ۷۵۰ مدرسه بوده و حتی با فرض افزایش این تعداد به ۸۰۰ مدرسه در سال ۱۴۰۵، فاصله قابل توجهی با توزیع پیشنهادی وجود دارد.
البته مسئله فقط تعداد مدارس نیست؛دانش‌آموزی که در یک روستای دورافتاده تحصیل می‌کند، ممکن است به دلیل نبود مدرسه استعدادهای درخشان در منطقه خود، هزینه رفت وآمد، نبود امکانات اقامتی یا دشواری دسترسی به حوزه امتحانی، عملاً فرصت حضور در این رقابت را از دست بدهد.
در چنین شرایطی، حتی اگر امکان ثبت نام اینترنتی برای همه دانش آموزان فراهم باشد،نمی‌توان ادعا کرد فرصت واقعی شرکت در آزمون برای همه برابراست. دسترسی حقوقی به آزمون با دسترسی عملی به آن تفاوت دارد.
بنیادی همچنین به وضعیت بیش از ۶۵۰ هزار دانش‌آموز مناطق روستایی و محروم اشاره کرده که در مدارس چند پایه تحصیل می‌کنند و در بسیاری از موارد با محدودیت دسترسی به معلم و امکانات آموزشی روبه رو هستند. طبیعی است دانش‌آموزی که در چنین شرایطی رشد کرده، برای رقابت با دانش‌آموزی که در مدرسه ای مجهز و با معلمان باتجربه درس خوانده، مسیر دشوارتری پیش رو داشته باشد.
معدل ۱۹؛ شرطی برای سنجش استعداد یا بازتولید نابرابری؟
یکی دیگر از موضوعات قابل تأمل در فرایند پذیرش مدارس سمپاد، نقش معدل در تعیین صلاحیت شرکت در آزمون است؛ چرا باید دانش‌آموزی که از استعداد تحلیلی و توانایی شناختی بالایی برخوردار است، صرفاً به دلیل نداشتن معدل بالا از فرصت شرکت در آزمون محروم شود؟
در ضوابط پذیرش پایه دهم، برای برخی داوطلبان خارج از مدارس سمپاد، شرط معدل در نظر گرفته شده است؛ در ضوابط اعلام‌شده برای سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ نیز معدل ۱۹ برای گروهی از متقاضیان مطرح بوده است. البته این شرط را نباید به همه ورودی‌های سمپاد تعمیم داد؛ پذیرش پایه هفتم ضوابط متفاوتی دارد و شرایط ورود به پایه دهم نیز با توجه به وضعیت تحصیلی داوطلب تعیین می‌شود.
اما اصل موضوع همچنان محل بحث است. معدل بالا لزوماً معادل استعداد درخشان نیست؛ نمرات تحصیلی می‌توانند نشان دهنده میزان یادگیری و عملکرد دانش آموز درچارچوب برنامه درسی باشند،اما تمام ظرفیت‌های ذهنی، خلاقیت، قدرت حل مسئله و توانایی استدلال او را اندازه گیری نمی‌کنند.
از سوی دیگر، معدل دانش‌آموزان در خلأ شکل نمی‌گیرد؛ کیفیت تدریس، تعداد دانش‌آموزان کلاس، امکانات مدرسه، دسترسی به کتاب و منابع کمک آموزشی، شرایط خانوادگی و حتی فرصت مطالعه در خانه بر عملکرد تحصیلی تأثیر دارند.
بنابراین ممکن است دانش‌آموزی در مدرسه‌ای با امکانات محدود، با وجود استعداد قابل توجه، نتواند معدل ۱۹ کسب کند؛ درحالی که دانش‌آموز دیگری درمحیطی برخوردار، با استفاده از امکانات آموزشی بیشتر، به راحتی به این معدل برسد. در چنین وضعیتی، تبدیل معدل به شرط ورود به آزمون می‌تواند نابرابری‌های قبلی را به مرحله پذیرش نیز منتقل کند.
اگر هدف سمپاد شناسایی استعدادهای درخشان است، بهتر نیست معدل صرفاً یکی از شاخص‌های ارزیابی باشد و به جای آنکه دروازه ورود را به طور کامل ببندد، درکنار آزمون‌های استاندارد و ارزیابی توانایی‌های شناختی مورد توجه قرار گیرد؟
آزمون چند ساعته و مسئله تعریف استعداد درخشان
انتقاد دیگر به ساختار سمپاد، محدود شدن مفهوم استعداد به توانایی‌هایی است که درآزمون ورودی قابل سنجش هستند. استعداد دانش آموزان فقط در قدرت حل مسائل ریاضی، استدلال منطقی یا پاسخ گویی سریع به پرسش‌های آزمون خلاصه نمی‌شود.
برخی دانش آموزان در حوزه‌های هنری، ورزشی، فنی، اجتماعی، پژوهشی و خلاقیت ظرفیت‌های برجسته‌ای دارند؛ اما آیا ساختار فعلی پذیرش می‌تواند همه این توانایی‌ها را شناسایی کند؟
حجت الله بنیادی پیش‌ترنیز با انتقاد از محدود بودن تعریف استعداد درنظام آموزشی کشور، برضرورت شناسایی استعدادهای متنوع تأکید کرده بود. از نگاه او، فعالیت مدارس سمپاد در تعداد محدودی از رشته‌ها و مناطق شهری، با مأموریت فراگیر شناسایی استعدادهای کشور فاصله دارد.
در مقابل، رمضان نیری، عضو سابق هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، در ارزیابی خود از آزمون‌های سمپاد معتقد است این آزمون‌ها صرفاً مبتنی بر محفوظات نیستند و توانایی تحلیل و شناختی دانش‌آموزان را نیز می‌سنجند. او تأکید دارد که نمی‌توان موفقیت پذیرفته شدگان را صرفاً به هزینه کرد خانواده‌ها برای کلاس‌های آمادگی نسبت داد و باید ظرفیت‌های ذاتی و توانایی‌های فردی آنها را نیز در نظر گرفت.
این دیدگاه نشان می‌دهد نقد آزمون‌های سمپاد به معنای انکار استعداد دانش‌آموزان پذیرفته شده نیست؛مسئله این است که آیا ابزار انتخاب، تمام استعدادهای موجود را به درستی شناسایی می‌کند یا تنها گروهی را که با الگوی سنجش طراحی شده هماهنگ تر هستند، برمی‌گزیند؟
موضع مسئولان؛ دفاع از آزمون ۴۰ ساله در برابر مطالبه اصلاح
در سوی دیگر این بحث، مسئولان سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان همچنان از حفظ شیوه آزمون محور پذیرش دفاع می‌کنند.
الهام یاوری، رئیس سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، دراظهاراتی اعلام کرد پذیرش دانش‌آموز در مدارس سمپاد همچنان از طریق آزمون انجام می‌شود و برنامه‌ای برای تغییر این شیوه وجود ندارد. او با اشاره به سابقه حدود ۴۰ ساله این روش، آن را فاقد مشکلی دانست که نیازمند اصلاح باشد.
یاوری همچنین اعلام کرد حدود دو درصد از جمعیت دانش‌آموزی کشور، معادل بیش از ۱۴۰ هزار نفر، در مدارس سمپاد تحصیل می‌کنند.
این اظهارات درحالی مطرح می‌شود که منتقدان، مسئله را نه صرفاً در شیوه برگزاری آزمون، بلکه در دسترسی نابرابر به فرصت رقابت و محدود بودن ظرفیت پذیرش جست وجو می‌کنند.
از سوی دیگر،مسئولان سازمان سمپاد از تغییراتی در طراحی پرسش‌ها سخن گفته اند. فتحی نژاد، معاون برنامه ریزی و مدیریت سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان،با اشاره به اصلاح رویکرد طراحی سؤالات آزمون اظهار کرده است در دو سال اخیر تلاش شده توانایی‌های واقعی دانش‌آموزان، به ویژه در حوزه هوش و استدلال، بهتر سنجیده شود و پرسش‌ها صرفاً متکی بر محفوظات نباشند.
او همچنین برضرورت تقویت علوم انسانی و مهارت‌هایی مانند گفت وگو، استدلال و دفاع از نظر در برنامه تربیتی مدارس سمپاد تأکید کرده است.
با این حال، تغییر درنوع سؤال‌ها به تنهایی پاسخگوی انتقادهای مربوط به عدالت آموزشی نیست؛ حتی اگر آزمون از نظرعلمی استانداردتر شود، تا زمانی که دانش آموزان از فرصت‌های آموزشی متفاوتی برخوردار باشند و مدارس سمپاد نیز در جغرافیای کشور توزیع متوازنی نداشته باشند، مسئله برابری فرصت‌ها همچنان پابرجا خواهد بود.
مدارس خاص؛ پرورش نخبگان یا تضعیف آموزش عمومی؟
یکی از مهم‌ترین پیامدهای گسترش مدارس خاص، احتمال تضعیف مدارس دولتی عادی است؛ وقتی بهترین معلمان، امکانات آموزشی و بخشی از دانش آموزان مستعد درمدارس گزینشی متمرکز می‌شوند، مدارس عادی با دشواری بیشتری برای حفظ کیفیت آموزشی مواجه خواهند شد.
بنیادی تأکید کرده است که نمی‌توان موفقیت مدارس خاص در کنکور را صرفاً به استعداد دانش‌آموزان نسبت داد؛ زیرا این دانش آموزان پس از پذیرش نیز به امکانات و منابع آموزشی بیشتری دسترسی پیدا می‌کنند. به اعتقاد او، مقایسه نتایج این مدارس با مدارس دولتی عادی بدون در نظرگرفتن تفاوت امکانات، تصویری ناقص از عدالت آموزشی ارائه می‌دهد.
رمضان نیری نیز با وجود دفاع از ضرورت ارائه خدمات آموزشی ویژه به دانش‌آموزان مستعد، نسبت به پیامدهای اجتماعی جداسازی آنها هشدار داده است. او معتقد است تفکیک دانش‌آموزان می‌تواند زمینه شکل‌گیری احساس برتری و فاصله گرفتن از سایر گروه‌های اجتماعی را فراهم کند.
از نگاه نیری، مدارس ویژه باید در کنار پرورش علمی دانش‌آموزان، به تقویت مسئولیت پذیری اجتماعی، نوع دوستی و درک شرایط دیگران نیز توجه کنند؛دانش‌آموز مستعدی که در آینده به متخصصی توانمند تبدیل می‌شود، باید بتواند مسائل و مشکلات جامعه را نیز درک کند.
این نگرانی‌ها نشان می‌دهد بحث سمپاد فقط به آزمون ورودی و معدل محدود نیست؛ بلکه باید کارکرد اجتماعی و تربیتی این مدارس نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.
در نهایت، نمی‌توان ضرورت توجه ویژه به دانش‌آموزان مستعد را انکار کرد؛ نظام آموزشی باید برای دانش‌آموزانی که ظرفیت‌های شناختی و علمی بالاتری دارند، برنامه‌های متناسب طراحی کند، اما این ضرورت نباید به قیمت نادیده گرفتن میلیون‌ها دانش‌آموز دیگر تمام شود.
راهکار اساسی، بازنگری در شیوه شناسایی استعدادها، حذف موانع غیرضروری ورود به آزمون، ایجاد فرصت‌های جبرانی برای دانش آموزان مناطق محروم، گسترش مدارس و مراکز پرورش استعداد در شهرهای کوچک و روستاها و توزیع عادلانه تر معلمان و امکانات آموزشی است.
همچنین لازم است نتایج طرح هایی مانند شهاب، که با هدف شناسایی و هدایت استعدادهای برتر در مدارس عادی اجرا می‌شوند، به صورت شفاف ارزیابی و منتشر شود تا مشخص شود چه تعداد از دانش‌آموزان شناسایی‌شده توانسته‌اند به فرصت‌های آموزشی متناسب دسترسی پیدا کنند.
سمپاد زمانی می‌تواند به مأموریت واقعی خود نزدیک شود که محل تولد، وضعیت اقتصادی خانواده و امکانات مدرسه محل تحصیل، سرنوشت استعداد یک دانش‌آموز را تعیین نکند. اگر قرار است مدارس استعدادهای درخشان نماینده نخبگان کشور باشند، باید امکان کشف و پرورش استعداد در دورترین روستاها نیز به اندازه شهرهای برخوردار وجود داشته باشد. درغیر این صورت، آنچه به نام نخبه پروری انجام می‌شود، ممکن است بیش از آنکه استعدادهای کشور را کشف کند، مزیت‌های آموزشی گروهی از دانش‌آموزان برخوردار را بازتولید کند.
نظر شما