در شش سالگی یکی از بستگانش معروف به میر ابوجعفر که آخوند بود، به مهرگرد آمد و تحصیل عبدالکریم را عهده دار شد و با رضایت پدر و مادرش، او را به اردکان برد و به مکتب سپرد. عبدالکریم روزها در درس استادان حاضر می شد و شبها در خانه میر ابوجعفر به سر می برد و گاهی در شبهای جمعه به منظور دیدار با پدر و مادر، راه مهرگرد را پیش می گرفت. با درگذشت پدر، مدتی از تحصیل باز ماند، اما پس از چندی به حوزه علمیه یزد رفت و در مدرسه محمدتقی خان سکنی گزید و به تحصیل علوم اسلامی پرداخت.
در 18 سالگی همراه با مادرش با کاروان زیارتی به عراق رفت. چند سالی در کربلا در محضر آیة ... فاضل اردکانی بود و پس از آن با راهنمایی استادش، به سامرا و به محضر میرزای شیرازی رفت.

احیای حوزه کربلا

بیان ویژگیهای علمی مرجع عالیقدری که او را بیشتر به زنده کردن حوزه علمیه قم می شناسند، به همان اندازه اهمیت دارد که چرایی و چگونگی احیای حوزه قم.
آیة ... حائری یزدی، پس از ارتحال میرزای شیرازی راهی نجف شد اما خیلی زود متوجه شد حوزه کربلا که خود روزی شکوهی مثال زدنی داشت اینک رونق خود را از دست داده است. از همین رو، راه کربلا را در پیش گرفت و با گذشت اندک مدتی از حضورش در این شهر، جنب و جوش علمی در این شهر به راه انداخت و با حضور خود در حوزه علمیه کربلا، غبار عزلت و فراموشی سالهای گذشته را از چهره این شهر زدود و پس از سالها آرامش و سکوت، بار دیگر همهمه طلاب در مدارس پیچید و بارگاه امام حسین(ع) نیز با طنین افکندن بحثهای علمی دانش پژوهان در آن، جلوه دیگر گرفت. آیة ا... حائری در مدت اقامت خود در کربلا، دو درس عمده خارج اصول و فقه تدریس می کرد و باقی اوقاتش را در اختیار طلاب علوم دینی قرار داد و علاوه بر اینها، در مقام کسی که آیة ا... میرزا محمد تقی شیرازی مرجع تقلید شیعه احتیاطات خود را به ایشان ارجاع داده بود، پاسخگویی به مسائل دینی مردم را نیز بر عهده گرفت.

بازگشت به وطن

حائری در 1293 خورشیدی هنگامی که دامنه آشوبهای ضد انگلیس در بین النهرین به شهر کربلا نیز کشیده شده، به دعوت مردم سلطان آباد (اراک) به ایران بازگشت و تا سال 1301 خورشیدی در حوزه علمیه اراک به تدریس و تربیت طلبه های جوان پرداخت. آیة ا... حائری مدت هشت سال در این حوزه تدریس کرد و در کنار مسؤولیت مرجعیت، از پرورش استعدادهای طلاب جوان نیز غافل نبود. در این ایام، امام خمینی (ره) جوانی بیست ساله بود. با شنیدن آوازه حوزه علمیه شهر اراک، از عزیمت به حوزه اصفهان صرف نظر کرد و به سوی اراک شتافت و تا انتقال این حوزه به شهر مقدس قم از حوزه دانش و معروف این مرد بزرگ بهره مند شد.

هجرت سرنوشت ساز
اما این روحانی برجسته که عالمان سرنوشت سازی برای جهان تشیع تحویل جامعه داد، پس از مدتی اقامت در اراک، راه قم را در پیش گرفت تا ماجرای آن احادیث آینده نگرانه به جای مانده از ائمه معصومین(ع) درباره قم را محقق سازد. اما چه شد که شیخ عبدالکریم راهی قم شد؟
یکی از نوادگان مرحوم شیخ، در این باره می گوید: «جارچی فلک زده ای که قصد داشت از قرآن سوزی در آتش سوزی مسجد جلوگیری کند، به قرآن سوزی و بهایی بودن متهم می شود. حکومت اعدام او را منوط به دریافت حکم از سوی علمای شهر می کند. مجلس بزرگی از علمای شهر جمع می شوند و اولین روحانی حکم مجازات را امضا می کند و سپس روحانیان دیگر تا زمانی که نوبت به حاج شیخ عبدالکریم برسد.او از امضا خودداری می کند و می گوید: صدور این حکم حجت شرعی ندارد. این احتیاط پرهیزکارانه شیخ با طعنه مواجه می شود که «حاج شیخ هم بله...» حاج شیخ دلش می گیرد و از اراک قصد زیارت مشهد می کند و سر راه از قم می گذرد. در قم به او اصرار می کنند که در شهر بماند و حوزه قم را احیا کند. شیخ پیشنهاد را رد می کند، اما در بازگشت از مشهد علمای قم بار دیگر این پیشنهاد را تکرار می کنند و به یاد حاج شیخ می آورند روایات منسوب به امام زمان را که در آخرالزمان علم از قم طلوع می کند و به شیخ وعده یاری می دهند. سرانجام شیخ عبدالکریم حائری در قم می ماند و حوزه آن را احیا می کند.
اوایل بهار 1301 خورشیدی، پس از دو ماه اقامت آیة ا... حائری در شهر قم، جلسه ای از طرف علما، بازاریان و کسبه تهران تشکیل شد که فقهای قم چون آیة ا... بافقی، آیة ا... کبیر و آیة ا... فیض در آن شرکت داشتند. در این جلسه، علما قبول این امر مهم را به آیة ا... حائری اصرار کردند و نیز بسیاری از بازاریان و کسبه در تأمین مالی دانشگاه دینی اعلام آمادگی نمودند. آیة ا... حائری ابتدا عقیده داشت بزرگان قم خود این کار را انجام دهند. اما چون اصرار بی حد علما را مشاهده کرد، تکلیف را بر عهده خود ثابت دید.

تأسیس حوزه تأثیرگذار

با اقامت آیة ا... حائری در قم، بنیان حوزه علمیه قم نیز نهاده و بتدریج رشد کرد و در ردیف بزرگ ترین حوزه های دینی جهان تشیع درآمد. با اقامت شیخ عبدالکریم در قم، شاگردان او نیز از حوزه اراک که گویی الگویی برای تشکیل حوزه قم بود، راهی این دیار شدند و حلقه یاران طالب علم او حوزه ای را در جهان تشیع پایه گذاری کردند که آینده سیاسی جهان اسلام را در مسیر اهل بیت(ع) قرار داد. این اتفاق باعث شد تا شیخ ماندن و رونق بخشیدن به حوزه علمیه قم را بر رفتن به کربلای معلی ترجیح دهد و در پاسخ به نامه استادش میرزا محمدتقی شیرازی درسال 1337هجری قمری که از او خواسته بود به عتبات برگردد، ماندن در ایران را ضروری و وظیفه و رسالت خود اعلام کرد. او در پاسخ میرزا محمدتقی شیرازی می نویسد: «من نمی توانم به عراق، بیایم چون احساس می کنم آینده ایران سیاه خواهد بود و وضعیت اجتماعی بدی را برای این کشور پیش بینی می کنم. اگر می توانید، شما به این جا بیایید. به نظر من، مرکز روحانیت باید در این جا تشکیل شود و قدرت زیادی هم داشته باشد».
احیای حوزه از نگاه شیخ، دمیدن روح علمی به کالبد آن بود. او وظیفه خود می دانست که رسالتهای بزرگ حوزویان و عالمان دین را بازخوانی کند و مسؤولیت علما و حوزویان را در آن برهه بنمایاند.او به کمک عالمان بزرگ، به تلاش برخاست و حوزه قم را به جایگاه بایسته ای رساند و از نظر سطح علمی بالا برد تا جایی که توانست در دوران پر هیاهو و هجوم همه سویه غرب قد عَلَم کند و رسالت خود را به خوبی انجام دهد.اساسی ترین گام آیة ا... پس از تأسیس حوزه قم، تعمیر مدارس دینی و تغییر روش آموزشی بود. توجه دادن محصلان علوم دینی به ژرف نگری در درس و بحث علمی و گزینش هیأت ممتحنه برای گرفتن امتحان از دروس حوزوی بود. ویژگیهایی که شیخ در منظومه فکری خود برای حوزه ای کارآمد ترسیم نموده و براساس آن حوزه علمیه قم را شکل داد، در گام نخست «استقلال» بود. این تفکر مؤسس حوزه قم در حالی ترویج داده می شد که حکومت رضاخانی به تحت پوشش قرار گرفتن حوزه در سایه دولت اصرار می ورزید و این روشن بینی و آینده نگری شیخ از طرح تعدیل دین در دولت رضاخان، آن گونه که «مریت هاکس» گزارش می دهد، جلوگیری کرد. حاج شیخ معتقد بود؛ حوزه مستقل می تواند از دین دفاع کند اما حوزه ای که وابستگی مالی به دولت آن هم دولت جائر داشته باشد، نمی تواند به رسالتهای خود جامه عمل بپوشاند. این تدبیر بزرگ یعنی از یک طرف تاب آوردن در برابر سختیهای معیشتی طلاب و از دیگر سو تسلیم نشدن در برابر فشارهای رضاخان و حفظ استقلال حوزه.

اولین حرکت علیه اسرائیل

در کارنامه سیاسی آیة ا... شیخ عبدالکریم حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم، نقاط درخشانی وجود دارد که با بررسی دقیق آنها، علاوه بر شناخت بیشتر بینش والا و صحیح وی در رخدادهای مهم، تأثیرهای شگرف تصمیمات آیة ا... حائری نمایان می شود. درست در سال ورود آیة ا... حائری به قم و بنا نهادن پایه های حوزه، رضاخان با کودتای سید ضیاءالدین طباطبایی وارد تهران شد و اوضاع سیاسی اجتماعی کشور، به یکباره تغییر کرد و در نهایت رضاخان به سلطنت رسید. قانون متحد الشکل شدن لباس، ممنوعیت پوشیدن لباس روحانیت، کشف حجاب و مبارزه علنی با مظاهر مذهبی و دینی یکی از برنامه های رضاخان برای مقابله با مظاهر دین بود. در چنین شرایطی، هر گونه حرکت حساب نشده آیة ا... می توانست جرقه ای بر باروت آماده انفجار رضاخان باشد. شیخ با درایتی خاص، سعی کرد حوزه را از گزند حکومت پهلوی حفظ کند.مرحوم آیة ا... اراکی در این باره می گوید: «چنانچه کوچک ترین حرکتی از یک گوشه این مملکت پیدا می شد، رضاخان فوری مجرم را یا تبعید می کرد یا به دار می کشید. حاج شیخ در همچون معرکه ای واقع شده بود و چاره ای غیر از این که صبر کند نداشت».
یکی از این مسائل، واکنش آیة ا... حائری یزدی به تصمیم دولت انگلیس در الحاق کشور فلسطین به مستعمرات خود و اعطای این سرزمین به یهودیان و دولت صهیونیسم است.
در سال 1933 (1312) استعمار انگلیس با حمایت از صهیونیستها و سرکوب مسلمانان، زمینهای فلسطینیان را از دست آنان خارج و به یهودیان مهاجر واگذار می کرد. در حقیقت، انگلستان با غصب زمینهای فلسطینیان و ساکنان اصلی آن، در فراهم آوردن مهاجرت یهودیان نقش اصلی را ایفا کرد. در همین زمان بود که آیة ا... شیخ عبدالکریم حائری و به تبع وی سایر روحانیون ایران برای دفاع از مردم فلسطین دست به کار شدند. حرکت اصلی مؤسس حوزه در این زمان، ارسال نامه ای به رضاشاه بود. آیها... حائری در دی ماه 1312، این نامه را توسط آیة ا... سید محمد بهبهانی به رضاشاه ارسال کرد و شرط کرده بود که این نامه در جراید، درج شود. او لازم دید تا با درج نامه در جراید علاوه بر اطلاع مردم ایران، مردم و علمای سایر کشورها نیز از انتشار چنین نامه ای و حمایت مرجعیت شیعه در ایران از حقوق ملت فلسطین اطلاع یابند. اما از آنجا که رضاشاه دست نشانده و مطیع امر انگلیس بود، این شرط آیة ا... حائری را، تهدید منافع انگلیس دانست و رد کرد. نکته مهم دیگری که در زندگی شیخ مهم به نظر می رسد، نقش غیر مستقیم او درحاکمیت روحانیت شیعه است. تأسیس حوزه قم و حضور حضرت امام خمینی(ره) در این حوزه و بهره مندی از تجربه علمای سابق باعث شد تا ایشان بتوانند به تدوین کتاب ولایت فقیه دست بزنند که تئوری مکتوب شکل گیری نظام جمهوری اسلامی ایران شد.

غروب

آیة ا... حائری یزدی، سرانجام پس از عمری تلاش در راه احیای میراث ماندگار شیعه و تدریس، تدوین و تالیف کتب و نیز بنیانگذاری حوزه علمیه، در 84 سالگی، در 17 ذیقعده 1355 هجری قمری (1315 هجری شمسی) درگذشت و در جوار آرامگاه حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد.