تردیدی نیست که بیشتر سفره های آب زیرزمینی دشت های مشهد تا ده سال آینده دچار بحران های جدی کمی و کیفی خواهند شد همچنانکه در دشت مه ولات آنقدر پسته کاشته شد که کل دشت خشک شد و وضعیت امروز آن از مرز هشدار هم عبور کرده، دشت گود افتاده، نمک های کویر به سوی آن سرازیر شده و رو به نابودی است.
دکتر کامران داوری، استاد دانشگاه و از فعالان حوزه آب با گفتن این جملات، چنین پرده از کل ماجرای بحران آب برمی دارد: آب زیرزمینی در اکثر مناطق دنیا، مخزن ذخیره است نه منبع مصرف بویژه در اقلیم های گرم و خشکی چون سرزمین ما که همواره با خشکسالی های طولانی مدت روبه روست، این هشدار را باید داد که اگر برداشت آب در دشت مشهد با همین شدت ادامه پیدا کند تا 60 سال دیگر، ذخایر آب زیرزمینی تمام می شود اما قبل از آن، آب شور می شود همچنانکه این اتفاق در حال رخ دادن است و ممکن است تا ده سال بعد، آب شرب مشهد آنقدر شور شود که برای آشامیدن مناسب نباشد و تا بیست سال آینده این شوری آب به حدی برسد که به درد کشاورزی هم نخورد.
به گفته این عضو هئیت علمی گروه مهندسی آب دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی، درباره بحث آب، دو مقوله کمبود و کمیابی وجود دارد، کمبود مربوط به حالتی می شود که به صورت دائم مشکلی نیست و با راه حل های مقطعی قابل رفع است اما کمیابی به این معناست که میزان مصارف از مقدار منابع گذر کرده و به کمبود دائمی دچار شدیم. او وضعیت کنونی آب استان را در حالت کمیابی و البته آن هم از نوع مطلق دانسته و اضافه می کند: بر اساس یک استاندارد جهانی سرانه مصرف هر نفر در شرایط مطلوب، سالانه بالاتر از 2 هزار مترمکعب است که بین 1700 تا 2000 متر مکعب بحران های محدود، بین 1000 تا 1700 متر مکعب بحران های مزمن، زیر 1000 متر مکعب کمیابی و زیر 500 متر مکعب کمیابی مطلق، تقسیم بندی می شود این در حالیست که اکنون سرانه هر نفر در دشت مشهد 300 متر مکعب در سال است و این یعنی کمیابی مطلق.
به گفته او اگر چه نیاز هر فرد بر اساس آبی که از لوله برداشت می کند، بیشتر از 100 مترمکعب در سال نیست اما این سرانه استاندارد، آب مورد نیاز فضای سبز شهری، کشاورزی و کارهای صنعتی برای چرخیدن چرخ اقتصاد است. داوری معتقد است که با وجود این شرایط بحرانی اما هنوز به بن بست نرسیدیم و راهکارهایی هست، راهکارهایی که همه مسوولان آن را می دانند اما برای رفع آن گویی مسخ شده و حرکتی جدی ندارند.
او می گوید: متاسفانه آرام آرام به سمت شرایط بسیار بدی خزیدیم، حتی به این شرایط خو کردیم چرا که خیلی هم برایمان نگران کننده نیست.
* سهم هر مشهدی، ماهانه سه هزار تومان!
بیشترین مصارف آب استان و نیز هدررفت آن در بخش کشاورزی است. داوری معتقد است که کشاورزی به ذات خود، مصرف آب دارد و اضافه می کند: یک سیب، حدود 300 لیتر آب مصرف می کند یا یک کیلو گوشت گوساله، 1500 لیتر مصرف آب دارد از یونجه ای که خوراک گاو می شود بگیرید تا آبی که برای نگهداری و کشتار دام صرف می شود که به آن، آب مجازی می گویند.
اگرچه او عضو هیئت علمی دانشکده کشاورزی است اما می گوید: اصراری ندارم آب را کشاورزی مصرف کند چرا که منابع محدود، پاسخگوی توسعه در بخش کشاورزی نیست. در شهری چون مشهد چه اشکالی دارد که توسعه بخش کشاورزی محدود شده و با توجه به ظرفیت های موجود، بخش گردشگری تقویت شود.
او معتقد است: لزومی ندارد که استان خراسان رضوی همه مواد غذایی خودش را تامین کند بلکه می تواند با توسعه صنعت گردشگری، درآمدزایی کرده و مواد غذایی را از دیگر مناطق کشور که شرایط بهتری برای توسعه کشاورزی دارند، بخرد.
داوری اظهار تاسف می کند 33 حلقه چاه برای شرب در دشت ممنوعه مشهد حفر شده آن هم در شرایطی که زمین این منطقه سالانه 80 سانت تا یک متر، نشست می کند. او معتقد است که جلوی حفر چاه های جدید را چه برای مصارف شرب و چه صنعت باید گرفت و در صورت نیاز، چاه های کشاورزی را از مالکان خریداری کرد.
این استاد دانشگاه از کشاورزانی می گوید که همه زندگی و معیشت شان به آب وابسته است و از سوی دیگر آنقدر دشت اشباع شده که دیگر نمی توان چاه جدیدی حفر کرد اما پیشنهاد می کند اگر آب و فاضلاب برای خرید چاه، کمبود منابع مالی دارد کار را به مردم بسپارد. به گفته او، مشهد سه میلیون نفر جمعیت دارد. اگر تا چهار سال آینده 100 حلقه چاه آب برای تامین آب شرب مشهد لازم باشد و برای خرید هر حلقه چاه به طور متوسط 5 میلیارد تومان و در مجموع 500 میلیارد تومان اعتبار نیاز باشد، سرانه هر نفر در این چهار سال 160 هزار تومان می شود یعنی ماهانه 3 هزار تومان.
* همه مسوولان می دانند اما...
محدوده مطالعاتی مشهد شامل دو دشت چناران و مشهد می شود به همراه کوهستان هایی که روان آب آیجاد می کنند. حدود 6 هزار حلقه چاه آب در این منطقه وجود دارد که همه آنها البته قانونی و مجاز نیستند و آنها هم که مجازند، از ذخایر زیرزمینی اضافه برداشت دارند. داوری می گوید: قانون برای فعالیت های صنعتی، اجازه حفر چاه داده است اما وقتی دشت ممنوعه است، نباید به هر بهانه ای حتی شرب، چاه جدید حفر کرد.
او به اضافه برداشت نه فقط از چاه های غیرمجاز که از چاه های مجاز اشاره کرده و اضافه می کند: مثلا بخش صنعت قرار بوده که در روز 3 ساعت آب از چاه برداشت داشته باشند در حالیکه 24 ساعت کار می کنند و کسی هم نیست که جلویشان را بگیرد. او معتقد است که پیاده سازی قانون نیازمند عزم سیاسی و حمایت مردمی، توأمان با هم است. کار یکی دو دستگاه هم نیست، فقط آب و فاضلاب منطقه ای طرف ماجرا نیست بلکه سایر دستگاه ها از استانداری گرفته تا فرمانداری باید پای کار بیایند. دلسوزی و تعهدی که باید، وجود ندارد. همه مدیران می دانند که وضعیت چگونه است اما مشارکت مردم را جدی نمی گیرند.
مهندس جمشیدی از فعالان تشکل مردم نهاد جمعیت ناجیان آب نیز مشکل را ضعف مدیریتی در سطح کلان دانسته و تاکید دارد که این مشکلات را مدیریت ها باید رفع کنند همچنانکه مشکل بودجه را نیز مدیریتها باید سامان دهند چرا که با تصمیمات غلط، نه بودجه تامین می شود نه وضعیت موجود، اصلاح. او هم با اشاره به شرایط فوق بحرانی منابع زیرزمینی آب، آن را به مرده ای تشبیه می کند که دارد نفس های آخرش را می کشد و هرکسی لگدی به آن می زند. جمشیدی می گوید: چهل سال است که دشت مشهد ممنوعه است و نباید در آن چاه زده شود ولی برای چاه شرب هم دارند چاه می زنند در حالیکه دولت برای شرب، باید برود چاه های کشاورزی را بخرد. اگر هم دولت مسوول نیست و مردم مسوولند خب دولت کنار بکشد تا مردم پول آن را بدهند.
محمد حسن شریعتی، مدیر آب و خاک و امور فنی مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی هم این وعده را می دهد که هر نوع همکاری را با سازمان آب منطقه ای خواهند داشت تا بعد از مسدود کردن چاه های غیرمجاز کشاورزان برای اینکه آنان هم با مشکلات معیشتی و اقتصادی رو به رو نشوند، با اختصاص وام های اساسی، برای آنان کشت گلخانه ای راه بیندازند.
* دولت هم حق ندارد!
داوری به یک مشکل قانونی هم در این بین اشاره دارد. اینکه «آب» در قانون، انفال تلقی شده یعنی مال دولت است و هر طور که بخواهد آن را مصرف می کند در حالیکه این آب حق آیندگان هم هست. بنابراین وقتی دشت ممنوعه است دولت هم حق حفر چاه جدید حتی به بهانه شرب ندارد، برود چاه از کشاورزان بخرد، وقتی دولتی ها، مجوز حفر چاه صادر می کنند، مردم هم به سمت غارت می روند.
به گفته او در برنامه سوم توسعه، افزایش راندمان کشاورزی به ازای کاهش کسری آب زیرزمینی بود برای همین سالهای سال، بودجه برای آبیاری قطره ای هزینه شد اما الان چه شده است به شدت آبیاری تحت فشار با یارانه های دولتی توسعه پیدا کرده اما از آن طرف آب زیرزمینی حفظ نشده بلکه کار کشاورز توسعه پیدا کرده است در حالیکه طبق قانون افزایش راندمان کشاورزی به ازای کاهش مصرف آب زیرزمینی باید باشد.
داوری با تاکید بر تناسب برداشت و مصرف خاطرنشان می کند: درد ما با کاهش مصرف و کاهش برداشت حل می شود بهره وری حرف خوبی است،دولت حمایت کند و برای ساخت گلخانه های مدرن، وام های جدی به کشاورزان بدهد. اندازه اقتصادی گلخانه 5 تا 7 هکتار است نه زیر یک هکتار.
مشکل فقط هدررفت در بخش کشاورزی نیست. بلکه مصارف شهری و صنعتی هم با وجود بازگردانده شدن فاضلابهایشان اما آب قابل استفاده را از گردونه مصرف خارج می کند. داوری که دبیر شورای راهبردی سلسله نشست های «شب آب خراسان» نیز هست می گوید: نسبت برداشت مصارف شهری و خانگی به کشاورزی از آب 30 به 70 است و 30 درصد برداشت آب از مصارف شهری و خانگی، رقم بالایی است. از سوی دیگر این آلودگی باعث شور شدن آب می شود و این عاقبت خوشی ندارد.
* آب و فاضلاب هم درست کار نمی کند
از زمانیکه صنعت چاه و پمپ به این مملکت آمد به دلیل استفاده غلط، آب زیرزمینی و با کیفیتمان را از دل زمین بیرون کشیدیم و پای مراتع و کشاورزی ریختیم و فکر کردیم که داریم توسعه می دهیم در حالیکه جای دیگر ضررهایی زدیم که دیگر قابل جبران نیست. مهندس جمشیدی از فعالان تشکل مردم نهاد جمعیت ناجیان آب با بیان این مطلب، معتقد است که بحران آب به جایی رسیده که برون رفت از آن پیچیده است و به همین راحتی نمی توان راه حل مشخصی برای آن دارد مثلا در بخش کشاورزی، بهره وری آب پایین است و یکی از راهکارهای بالابردن بهره وری با پایین آوردن مصرف آب به وسیله کشت های گلخانه ای است اما روند اجرایی آن بسیار کند است، گویی احساس مسوولیتی جدی در این باره وجود ندارد همچون کسی که هنوز درد را به طور جدی احساس نکرده است. او با گله از هدررفت آب در بخش شرب و صنعت می گوید: در مصارف شهری، آب و فاضلاب می تواند با بازچرخانی آب مقداری از کمبودها را جبران کند که این کار انجام نمی شود. در فضای سبز شهری از گونه های کم آب بر استفاده شود که کمتر استفاده نمی شود. جمشیدی با تاکید بر صرفه جویی در همه مصارف کشاورزی، خانگی و صنعتی به ضرورت فرهنگ سازی اشاره کرده و می افزاید: باید به جامعه درباره وضعیت نامطلوب و بحرانی آب آگاهی بخشید تا این مسیر مصرف اشتباه ادامه پیدا نکند.
البته او هشدار می دهد که اگر این مسیر معیوب مصرف ادامه پیدا کند و بارندگی هم به میزان نیاز نباشد، ممکن است سال آینده مشهدی ها، جیره بندی آب را تجربه کنند. جمشیدی اضافه می کند که این نگرانی برای سال آینده جدی است چرا که امسال، آورد آب سد دوستی بسیار کم و در حد صفر بوده و ممکن است سال آینده بارندگی کم باشد که آن زمان حتما با کمبود آب مواجه می شویم.
* بالاتر از متوسط کشوری مصرف نداریم!
در حالی نصرا... پژمان فر نماینده مردم مشهد در مجلس گفته که بخش کشاورزی استان بیشتر از متوسط کشوری، هدررفت مصارف آب دارد که مدیر آب و خاک و امور فنی مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی حرف دیگری دارد و مدعیست که این میزان مصرف کمتر از متوسط کشوری است.
به گفته شریعتی، سهم آب کشاورزی در متوسط کشوری 93 درصد است ولی سهم آب کشاورزی در استان گرم و خشک خراسان رضوی 89 درصد است. او هم یکی از مهمترین دلایل هدر رفت آب را شیوه سنتی آبیاری دانسته و خاطرنشان می کند: البته تبدیل روش سنتی آبیاری به شکل صنعتی و مدرن، معایبی هم دارد. اگرچه مزیت اصلی آن افزایش راندمان کشاورزی و بالابردن بهره وری آب است اما این روش باعث می شود که گیاهان غیرزراعی منطقه کاهش پیدا کند در حالیکه همین گیاهان برای استفاده دام است.
مدیر بهره برداری و نظارت طرح انتقال آب از سد دوستی نیز معتقد است که کشاورزی ما هنوز به شکل کشاورزی در دوره قاجاریه است. به گفته اسماعیلی اگر یک انقلاب منابع آب ذهنی و یک تحول ذهنی اتفاق نیقتد، مشکل آب‌های زیرزمینی تشدید خواهد شد. او می گوید: بخش کشاورزی باید میزان مصرف آب را کاهش دهد چراکه 89 درصد آب به کشاورزی، 3 درصد به صنعت و 7 درصد به شرب اختصاص می‌یابد در حالی که در دیگر کشورهای دنیا 70 درصد مصرف آب به کشاورزی اختصاص دارد.
اسماعیلی با تاکید بر اینکه می باید آگاهانه و متناسب با شرایط کویری کشورمان از آب استفاده کنیم، اظهار تاسف می کند: باعث شدیم آبی که ظرف میلیون‌ها سال جمع شده بود در طول 45 سال تمام شود.
* دولت یک ریال اعتبار به ما نداد!
مسوول مستقیم ماجرا در جهاد کشاورزی استان، داد از کمبود بودجه و برنامه های بر زمین مانده حوزه استحافاظی خودش بلند کرده و می گوید: هر سازمانی با توجه به اعتباری که دولت می دهد می تواند کار کند برنامه ما، سالانه 20 هزار هکتار آبیاری تحت فشار هست که برای آن برنامه هم داریم اگر این اتفاق بیفتد طی 10 سال می توانیم به جرات بگوییم که از آب در بخش کشاورزی به نحو شایسته و استاندارد و بهینه استفاده می شود و ارتقای بهره وری آب بسیار بالا می رود. به گفته شریعتی بیش از 200 هزار هکتار زمین زراعی، استعداد آبیاری تحت فشار دارد که اگر بتوان آن را محقق کرد در کنار 100 هزار هکتار اراضی مجهز به آبیاری تحت فشار، 70 تا 80 درصد از آبهایی که در شیوه سنتی هدر می رفت در مجموع این300 هزار هکتار به بهره وری برسد. او تاکید می کند که این بستگی به تخصیص اعتبارات دولتی دارد در سال 91، یک ریال هم به ندادند و هر چند که تمام پروژه های سال 90 در سال 91 اجرایی شد اما اعتبارات آن تخصیص پیدا نکرد. او می گوید: 150 میلیارد تومان اعتبار نیاز داشتیم که دولت یک و نیم میلیارد تومان اعتبار را تامین کرد؛ یعنی یک درصد از مجموع اعتبارات. از آغاز سال 92 تا کنون هم یک ریال نداده اند وقتی دولت پول ندهد، طبیعی است که طرح های ما می ماند و 10 سال می شود 15 سال و 20 سال تا جایی که مشکل کم آبی حادتر شود.
شریعتی اشاره می کند که این طرح از سال 1372 شروع شده و طی بیست سال گذشته 100 هزار هکتار زمین به آبیاری تحت فشار مجهز شده اند که اگر دولت اعتبار بدهد،اراضی مجهز به آبیاری تحت فشار توسعه پیدا می کند. در حال حاضر حدود 800 هزار هکتار اراضی کشاورزی در استان خرسان رضوی وجود دارد که طبق این برنامه، بیش از 300 هزار هکتار آن با توجه به شرایط آب و خاک منطقه، استعداد آبیاری تحت فشار را دارد و بناست برنامه های دیگری برای کاهش مصرف آب در آن 500 هکتار دیگر اجرا شود همچون راه اندازی نهرهای بتنی، کاشت گیاهانی که نیاز به آب کمتری دارند و ...
* کشاورزی مصرفش را کم کند، حل است
رئیس هیئت مدیره و مدیر عامل شرکت «آب منطقه‌ای خراسان رضوی» اما معتقد است که اگر کشاورزی به میزان 10 درصد کمتر آب مصرف کند، هیچ دغدغه‌ای برای مصرف آب شرب نداریم و اگر بتوانیم آب را صرفا به گلخانه های بخش کشاورزی بدهیم، سفره های آب زیرزمینی به تنهایی نیاز آب شرب مشهد را تامین خواهد کرد. به گفته مهندس محمد حسین جعفری، از آنجایی که منبع تامین آب مشهد منابع آب زیر زمینی است، مخازن کمی ساخته شده و با توجه به احداث سدهای دوستی و ارداک، باز هم نیازمند افزایش مخازن ذخیره آب هستیم به طوری که بتوانیم میزان ذخایر آب موجود در منابع را از 500 هزار متر مکعب است به یک میلیون متر مکعب افزایش دهیم.
بر اساس آمارهایی که این مسوول می دهد در حال حاضر میزان استفاده از آب سد دوستی بین 65 الی 70 درصد در نوسان است و در زمانی که میزان مصرف همچون ایام نوروز که زائران زیادی به این شهر سفر می‌کنند افزایش یابد این مقدار به 75 درصد هم می‌رسد. البته او اظهار امیدواری کرده که با پیوستن آب سد ارداک به شبکه آبی استان تا پایان امسال 7 میلیون متر مکعب آب به شبکه توزیع آب تزریق می شود.
جعفری با بیان اینکه نزدیک به 30 درصد نیاز باقی مانده از منابع آب زیرزمینی، شامل چاه‌ها و سدهای دیگر تامین می شود اضافه می کند: سهم آب ایران و ترکمنستان از سد دوستی مشخص است و اختلافی در این باره وجود ندارد. استراتژی ما در استفاده از آب سد دوستی، استفاده حداکثری از آن و نیز مدیریت تامین آب بدون سد دوستی است که اگر با کمبود آب در این سد مواجه شدیم، راه‌های دیگر تامین آب مشهد از جمله طرح‌های انتقال بین حوزه‌ای، انتقال آب از حوز‌های مجاور، مدیریت مخزن، مدیریت مصرف و مدیریت منابع را پی گیری می‌کنیم تا نگرانی تامین آب مشهد با کمک مردم و مسؤولین حل شود.
البته جعفری به هزینه های بالای تمام شده در تامین آب شرب هم اشاره دارد اینکه علاوه بر هزینه سرمایه گذاری، هزینه انتقال 180 کیلومتر آب و پمپاژ کردن آن در هر متر مکعب به یک هزار تومان می رسد که اگر در صورت صرفه جویی در آب شرب توسط مردم، قطعا کمک بزرگی به جیب خود مردم خواهد شد.
مدیر عامل شرکت «آب منطقه‌ای استان خراسان رضوی» با اشاره به اینکه اگر در سال‌های 92 و 93 ورودی مخزن نداشته باشیم نگرانی زیادی به وجود خواهد آمد، خاطر نشان کرد: میانگین کشور 55 درصد منابع آب زیرزمینی و 40 درصد منابع سطحی است اما در استان خراسان رضوی 79 درصد آب از منابع آب زیرزمینی و 21 درصد از آب‌های سطحی تامین می شود و آنچه باعث کاهش آب در مخزن سد دوستی شده کاهش نزولات جوی است.
در صورتیکه سالهای آینده، آسمان خست به خرج دهد و بارانی بر دشت کویری خراسان رضوی نبارد، آبی بر رودها جاری نخواهد شد و با این برداشت های بی رحمانه که طی چند دهه و به ویژه چند سال اخیر از سفره های آب زیرزمینی شده است، باید به سوگ آب نشست!