میبد را شهر خورشید های طلوع کرده در ظروف سفالی می نامند.

شهرستان میبد از شهرستان های استان یزد و منطقه کویری است که به علت داشتن خاک رس مناسب و همچنین نداشتن آب کافی برای کشاورزی از جمله شهرهایی می باشد که مردم آن به ساختن ظروف سفالین و سفال روی آورده اند.

سابقه کار سفالگری در میبد تقریبا به اندازه پیشینه تاریخی مردم این دیار است و می توان پذیرفت که دست کم مهاجران آریایی این سرزمین فن سفالگری را می شناخته اند.
به روایتی دیگر قدمت سفال و سفالگری در میبد به 3000 سال قبل از میلاد می رسد، این تاریخ بنا به ظروف و وسایل کشف شده در نارین قلعه استناد شده است که سابقه این صنعت را قبل از اسلام به دوران ساسانیان می رساند.(تاریخ یزد،احمد کاتب) اولین ساخته های دست هنرمند میبدی تنور نانوایی است که در حال حاضر ساخت آن در کارگاه های سفالگری ادامه دارد.

این صنعت در دوران اسلامی و در زمان حکومت آل مظفر قرن هشتم که مقر و پایگاه حکومت آنها در شهر میبد بوده است به رشد قابل توجهی می رسد و دوران اعتلای خود را در این زمان سپری می کند به صورتی که در این دوران در ظروف و وسایل سفالین تولید میبد ظرافت و زیبایی خاصی دیده می شود.

تاریخچه سفالگری

 سفال یکی از دیرینه دست ساختهای بشر است که با آغاز یکجانشینی و جوامع متمدن شکل گرفت.

به درستی به ما روشن نیست حالتی از جامعه انسانی که امروزه به عنوان تمدن اطلاق می شود چگونه آغاز گردید.آنچه با اطمینان بیشتر می توان گفت که حالت مزبور در کجا و چگونه آغاز شده است و آغاز تمدن را  دوره نوسنگی عهد حجر، در 8000 سال پیش از میلاد و مربوط به بین النهرین ذکر می نمایند.

طبق آخرین تحقیقات انجام شده قدیمی ترین سفال مکشوفه به 12000 سال قبل بر می گردد و از شرق دور به دست آمده است. باستان شناسان، قدیمی ترین سفال مکشوفه در ایران را در غار کمر بند واقع در مازنداران نزدیک بهشهرو مربوط به 10000 سال پیش را به دست آورده اند.(فائق توحیدی،فن و هنر سفالگری،سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگا هها،1379،ص6)با پیشرفت  این هنر در 6000 ق.م، اولین نشانه های کوره پخت سفال  مشاهده شده است که مصادف با آغاز نقاشی روی سفال و ایجاد طرح های آیینی روی آن نیز می باشد. مورخین گل اخری را به عنوان اولین ماده رنگی جهت نقاشی روی سفال ذکر می نمایند..  

 در 3هزار و 500 سال پیش از میلاد چرخ سفالگری ساده‌ای که آن را با دست می‌گرداندند، ساخته شد . پیدایش چرخ سفالگری تحول بزرگی را در این صنعت به وجود آورد.

این ظروف با نقوش تزئیی خویش ،مفهومی بیش از آراستگی و زیبایی را در بر داشتند . هنرمندان و صنعتگران با گذر زمان اصالت بومی این نقوش را پاس داشته اند  و سینه به سینه، آن ها را به نسل بعدی سپرده اند .

کاربرد سفالینه ها 
سفال ها در معماری برای فرش حیاط، پوشش بام ها، ساخت بدنه بادگیرها، تزیین سردرها، سبک سازی بام ها و آب روها استفاده می شده است. سفالگری در میبد به سه نوع سفال ساده، لعابدار و کاشی تقسیم می شود. سفال میبد به علت دارا بودن طرح ها و نقوش خاص خود که بیشتر دارای جنبه نمادین بوده و ریشه در آیین های کهن دارد .همانند طرح خورشید خانم، ماهی، مرغ و 22 نوع طرح دیگر از جمله سفالهای مطرح ایران است. شطرنجی و شویدی از دیگر طرح ها ی روی این سفالینه ها به حساب می آیند این نقوش هستند که هویت خاصی را به سفال میبد بخشیده اند و از جایگاه ویژه ای در آن برخوردار می باشند
تجلی نقش در سفال کهن ایران
ایجاد نقش بر روی سفال، اولین و مهمترین پیشرفت صنعت سفال به گفته مورخین می باشد که قدمت آن به 6000 ق.م می رسد. این نقوش به صورت های خطوط ساده و متقاطع، اشکال هندسی،نقش حیوان، نقوش گیاهی، طرح انسان و مظاهر طبیعی ( خورشید، ماه، ستارگان، کوه، زمین، آب، آتش )می باشند که این عناصر 7 گانه همگی مظاهر طبیعت هستند و در نزد ایرانیان باستان مقدس بوده اند و به همین دلیل علاقه انسان اولیه به نمایش این نیروهای طبیعی بر روی ظروف سفال پدیدار می شود.( حسین شیخ علیشاهی، بررسی مفاهیم نقش و رنگ در سفال میبد، سال 85، ص 36)
نقش خورشید خانم
چهره ای که هفت شاخه اشعه فروزان آن را احاطه کرده است. این نگاره برای اولین بار به سفارش زرتشتیان بر سفال میبد نقش بسته است.( چهل گفتار در مردم شناسی میبد، دفتر دوم و سوم،سعید جانب اللهی،گنجینه هنر، ص 504)
خورشید خانم یک نقش باستانی است که در روی بعضی آثار به جا مانده از پیش از میلاد نیز مشاهده می شود
نکته مهم و قابل بحث در این نقش هفت شاخه آن و همچنین چهره زن می باشد که شاید هفت شاخه بودن آن منظور تابش خورشید به هفت اقلیم بوده است و به گفته ساکنان شاید به علت تجلی زیاد خورشید و زیاد دیده شدن آن در کویر باشد
خورشید در فرهنگ مردم کویر دارای جایگاه ویژه ای می باشد. زیرا کویر فضایی است که خورشید در روز و ماه و ستارگاه در شب آن به خوبی مشخص هستند. از دور هرگاه به پهنه پر وسعت کویر که می نگری اولین چیزی که به چشمت می خورد سراب هایی است که از تلألؤ نور خورشید روی زمین به وجود آمده است.
حال آنکه شهر کویری میبد نیز از این خصوصیات به دور نمی باشد. فرهنگ غنی میبد فرهنگی است که با خورشید صمیمیتی دیرینه دارد. خورشید چه در آیین آنها، چه در کار آنها و چه در فرهنگ آنها ریشه دوانده است و به رشد و تعالی آنها کمک شایانی کرده است . واژه خورشید به حدی در فرهنگ مردم میبد رسوخ کرده است که همچون دیگر جهانیان و ایرانیان از بزرگترین وسایل الهام به شمار می رود
به عبارت دیگر نقوش این سفال‌ها بازتاب محیط زندگی و آرزوها و خواسته‌های پدید آورندگان آن است. این نقوش بیشتر با رنگ‌های آبی، سبز، زرد و خطوط ظریف سیاه نقاشی می‌شود و از اصالت و زیبایی خاصی برخوردارند .
هرچند استان یزد درخصوص تولید سفال و سرامیک در کشور حرف اول را می زند اما چندسالی است که این هنر باارزش و چندهزارساله به دلایلی چند، دیگراز رونق چندانی برخوردار نیست و رو به رکود است.و به گفته صنعتگران آن در صورت ادامه این روند، تجربه بیش از هزار ساله این هنر از بین خواهد رفت و احیای مجدد آن نیز محال خواهد بود/عکسها و تحقیق : راحله مهیج

 _____________

 منابع:
هنردر گذرزمان، هلن گاردنر
پایگاه حبری تحلیلی پژوهشی سرویزد
بیتوته
سایت نگاه مدیا
باشگاه خبرنگاران
کویر و بیابان های ایران