افلاک نمای خیام که 26 آبان ماه سال 77 همزمان با نهصدمين سالگشت خيام کلنگ آن توسط وزیر علوم، تحقیقات و فناوری اطلاعات در جوار آرامگاه خیام به زمین زده شد، 83 درصداز ساختمان آن احداث شده که فقط پوستر ساختمان آن پس زمینه عکسهای یادگاری مسافران این شهر شعر و ادب شود.

گنبد افلاک نمای خیام، 23 متر قطر دارد و گنجایش آن 300 تا 350 نفر است. این افلاک نما که در مقایسه با 3 هزار افلاک نمای دنیا، بزرگترین محسوب می‌شود، متأسفانه با وجود اهمیتی که از لحاظ علمی، فرهنگی و گردشگری دارد، همچنان مورد بی توجهی مسؤولان قرار دارد.

هزینه ساختمان کره اصلی افلاک نما را که تاکنون بیش از یک میلیارد و 200 میلیون تومان بوده، یک خیر نیشابوری پرداخت کرده و بخش کتابخانه با سه هزار و 600 متر مربع زیربنا توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و از اعتبارات ملی و استانی تأمین  اعتبار شده است.

پژوهشکده نجوم این افلاک نما نیز با سه هزار و 600 مترمربع زیربنا در مرحله فونداسیون است که پس از تنظیم قرارداد با وزارت علوم، اعتبار آن تخصیص خواهد یافت و سالنهای ورودی به افلاک نما هم که بیش از سه هزار و 900 متر مربع است، در حالت پی‌ریزی متوقف شده است.

ساخت گنبد مينايي افلاک نمای خیام سالهاست که ابهامهايي را پديد آورده و پرسشهای زيادي را در ذهن مردم ايجاد کرده است که سرانجام احداث آن به کجا خواهد انجاميد...

* همتی برای اتمام افلاک نما وجود ندارد

تاکنون اظهار نظرهای متفاوتی از سوی کارشناسان و مسؤولان برای به سرانجام نرسیدن این پروژه مطرح شده، اما گویی قرار نیست نهادی برای اتمام آن همت کند.

نماینده سابق مردم نیشابور در مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با گزارشگر ما می‌گوید: پروژه افلاک نمای خیام افزون براینکه بزرگترین افلاک نمای دنیاست، عنوان پیشکسوت ترین پروژه علمی معطل مانده ایران را نیز به خود نسبت داده است.

حجت الاسلام حسینی با بیان اینکه برای چنین پروژه‌ای که بیشترین معطلی را داشته است، اطلاعات بکری نمی تواند پس از 17 سال وجود داشته باشد، می‌افزاید: آنچه مسلم است اینکه این پروژه با بی مهری‌ها دست و پنجه نرم می‌کند.

وی پروژه افلاک نمای خیام را شامل دو بخش بر می‌شمارد و اظهار می‌دارد: هزينه ساخت بخش عمرانی «کره» اصلي افلاک‌نما توسط يکي از خيران نيشابوري (حاج حسين رباطي) تأمين و احداث شده، اما تجهیزات فنی این افلاک نما به دلیل امروز و فردا کردن متولیان امر هنوز تحقق نیافته است.

وي تصريح می‌کند: چون بحث تجهيزات افلاک نما منحصر به فرد و متولي اصلي آن شرکتهاي آلماني و در رأس آن شرکت «زايس» بود، بنابراین بودجه آن در اختيار دانشگاه فردوسي قرار گرفت تا تفاهمنامه‌اي میان شرکت «زايس» و دانشگاه فردوسي امضا شود.

وی با انتقاد از نبود هماهنگي لازم در تدوين تفاهمنامه می‌گوید: مدتهاست مسؤولان مربوطه را متقاعد کرديم که پيگير کار باشند، اما در زمان امضای تفاهمنامه و پيش‌نويس بعضي را دانشگاه و بعضي را مسؤولان شرکت «زايس» قبول نداشتند و زماني که کار به نتايج مطلوبي رسيد، بحث تحريم‌ها پيش آمد و کار کاملاً متوقف شد.

به گفته وی، در حال حاضر نیز چون ايران در تحريم است، فروش امکانات و تجهيزات به کشور با مشکل مواجه شده و عملاً شرکت «زايس» نمي تواند اين کار را انجام دهد.

* بلوکه شدن  اعتبار 3/7 میلیارد تومانی در حساب دانشگاه فردوسی

نماینده سابق مردم نیشابور در مجلس شورای اسلامی در خصوص چگونگی واریز اعتبارات بخش فنی افلاک نمای خیام به حساب دانشگاه فردوسی نیز می‌گوید: از آن جا که پروژه افلاک نمای خیام، بار علمي و فرهنگي و دانشگاهي داشت، به اجبار بايد از طريق وزارت علوم بودجه به حساب يکي از دانشگاه‌ها واريز مي شد، بنابراین در آن زمان دانشگاه نيشابور زيرمجموعه دانشگاه فردوسي بود و عملاً امکان پذير نبود که بودجه مستقيم در اختيار دانشگاه نيشابور قرار بگيرد. پس از پيگيري‌هاي بسيار، مسؤولان به اين نتيجه رسيدند که اعتبارات به حساب دانشگاه فردوسي واريز شود تا انعقاد قرارداد میان دانشگاه فردوسي و شرکت زايس آلمان براي خريد تجهيزات اپتيکي انجام شود.

حسینی از واریز اعتبار 3/7 میلیارد تومانی برای خرید تجهیزات به حساب دانشگاه فردوسی مشهد در سال 83 خبر می‌دهد و می‌افزاید: متأسفانه از آن زمان تاکنون به دلایل مختلف این پول بلوکه شده است.

وی با بیان اینکه پيش بيني می‌شد، این افلاک نما يک ساله تجهیز شود، می‌افزاید: زمان پیش بینی شده برای بهره برداری از افلاک نمای خیام نیز سال ۸۷ تخمین زده شده بود.

به گفته وی، این درحالی است که طولاني شدن روند تجهیز افلاک نما سبب تخریب و اتمام عمر مفيد برخي از قسمتهاي اين پروژه شده است.

* تحریمها نیز بی‌تأثیر نبود

دبير انجمن علمي و فرهنگي حکيم عمر خيام نيشابوري نیز علت به تعويق افتادن پروژه افلاک نما را شرايط ناشي از تحريمها عنوان می‌کند و می‌گوید: حدود 10 سال است که بیش از هفت ميليارد تومان پول مجموعه افلاک نماي خيام در حساب ارزي دانشگاه فردوسي مشهد است و به علت تحريمها، قرارداد میان شرکت زايس و دانشگاه منعقد نمي شود.

سماواتی می‌افزاید: پیش از تحريم، قرارداد خريد و تحويل پرده داخلي افلاک نما منعقد شد و پرده را تحويل گرفتيم که موجود است، ولي براي بقيه تجهيزات، هيأت امنا پيگير انعقاد قرارداد هستند و «شرکت زايس» مدارکي را از ما خواسته است که براي عقد قرارداد فرستاديم تا آنها بتوانند مسؤولان خود را توجيه کنند؛ چون اين کالاها نبايد هيچ ارتباطی به تحريم داشته باشد، بلکه برای يک پروژه فرهنگي است.

به گفته وی، متأسفانه ماجرا در این 17 سال تغییری نکرده و هنوز همان چیزی است که در گذشته وجود داشته است.

وی با بیان اینکه در سال 90 کمیسیون فرهنگی مجلس با نامه نگاری با مجلس آلمان خواستار رفع مشکل پیش آمده به سبب وضع تحریمها علیه ایران شد و در نامه تأکید شده بود که کاربرد این تجهیزات علمی و فرهنگی و غیر نظامی است، اظهار می‌دارد: اما متأسفانه هنوز پاسخی به این نامه‌ها داده نشده است.