با نگاهی به آمارهای بین المللی، میزان فروش کتاب های الکترونیکی در کشورهای آسیایی نیز رو به افزایش است. براساس گزارشی ظرفیت بازار چین در سال 2007، 6/28 میلیون دلار برآورد شده است،که گزارش مذکور نشان می دهد، این کشور طی سال 2007 ،66هزار کتاب الکترونیکی منتشر کرده که نسبت به سال های قبل از رشد 5/24 درصدی برخوردار بوده است. بازار کتاب الکترونیکی ژاپن نیز طی سال 2004 با فروش 9/40 میلیون دلار از رشد دو برابری برخوردار بوده، ضمن اینکه فروش رمان ها روی تلفن های همراه طی سال 2007 به 82 میلیون دلار رسیده است.در کره جنوبی نیز فروش کتاب های الکترونیکی از 59 میلیون دلار درسال 2005 به 144 میلیون دلار طی سال 2006 رسید. هم اکنون نیز آمار فروش و استقبال از کتابهای الکترونیک دراغلب کشورها رو به افزایش است .
همچنین پروژه های مختلفی با نام های پروژه ایبونی و پروژه کتاب دیداری به منظور طراحی کتاب الکترونیکی کاربرمدار با هدف بهبود در تولید کتاب الکترونیکی در خارج کشور انجام پذیرفته است. ال جی نیز کاغذ الکترونیکی را به بازار عرضه کرده است که این صنعت، بازار کتاب های الکترونیکی را به طور کلی دگرگون خواهد کرد.
بی شک یکی از مهمترین مظاهر سرعت در دنیای امروز ایجاد پدیده مذکور است و این امر موجب شده اغلب کتابخانه های عمومی و دانشگاه ها برای راه اندازی واستفاده از این تکنولوژی از هم گوی سبقت بگیرند.ازاین رو، به منظور آشنایی بیشتر با این تکنولوژی گفت وگویی با خانم سپیده فهیمی فر، مدرس ودانشجوی دکتری کتابداری دانشگاه تهران و مدیر علمی بخش کتاب الکترونیک بیست و پنجمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران داشته ایم که تقدیم حضورتان می گردد.
*خانم فهیمی فر، الکترونیکی کردن کتاب ها چه مزایایی برای ما دارد؟
**کتاب های الکترونیکی دارای مزایا و ویژگی های فراوانی نسبت به کتاب های چاپی هستند. باید بپذیریم که وارد کردن محتوای چاپی به محیط الکترونیکی، انعطاف پذیری و ویژگی های این محیط را برای کاربران این کتاب ها به دنبال خواهد داشت. بحث کتاب های الکترونیکی، امروزه بحث روز دنیاست و اکثر شرکت ها و ناشران معروف دنیا سعی در الکترونیکی کردن کتاب ها و افزودن ویژگی های متمایز کننده نسبت به ناشران دیگر برای جذب مخاطبان بیشتر هستند.
در حقیقت مزیت کتاب های الکترونیکی برای کاربران ارایه قابلیت جست وجو، قابلیت چندرسانه ای( نظیر صوت، تصویر، فیلم)و قابلیت های تعامل با کاربر نظیر آزمون از کاربر و فراپیوندها به منظور برقرای ارتباط میان بخش های مختلف کتاب است. به عنوان مثال قابلیت چند رسانه ای از قبیل ویدئو، صوت، تصاویر متحرک و عناصر تعاملی به شکل آزمایش ها و پرسش ها، همگی یک محیط یادگیری جایگزین موثری را نسبت به انتشارات چاپی فراهم می کنند.
برخی از کتاب های الکترونیکی امکان ارتباط با کاربر را از طریق طرح سؤال ، تعامل با تصاویر و ایجاد فراپیوند ها فراهم می کند. کتاب های الکترونیکی در کنار مزایایی که برای کاربران نسبت به محیط چاپی به وجود آورده ، تجربه ای است که در محیط کاغذی یا چاپی هرگز تجربه نشده بود. ذی نفعان کتاب های الکترونیکی شامل کاربران، کتابخانه ها، نویسندگان، ناشران و نیز تجمیع کنندگان کتاب الکترونیکی است. همان طور که بیان شد ، کتاب الکترونیکی دارای مزایای ویژه ای برای نویسندگان نظیر وسیعتر شدن خوانندگان در دورترین نقاط جهان، نشر سریعتر، ویرایش سریعتر متون و برای ناشران تولید انبوه بدون کاغذ، نشر براساس تقاضا، توانایی در زمینه تولید کتاب های خارج از چاپ، توزیع آسان،درگیرنشدن در فعالیت های مربوط به ذخیره و انبار کتاب را همراه خواهد داشت.
* با توجه به اینکه بحث بی توجهی به رعایت قانون کپی رایت در کشور ما مطرح است، احتمال می رود قبل از انتشار کتاب مشکل یا مشکلاتی برای ناشران ایجاد شود، نظر شما در این خصوص چیست؟
**این مشکل، مشکلی بنیادی در کشور ما و برخی از کشورهاست. متأسفانه بحث بی توجهی به قانون کپی رایت، دلیل اصلی ترس ناشران برای ورود به حوزه کتاب های الکترونیکی است. اما باید سرمایه گذاری های اساسی و بنیادی در حوزه کتاب های الکترونیکی از سوی سازمان های مسؤول انجام گیرد.بی شک نمی توان آینده را نظیر گذشته تصور کرد و نیازهای کاربران و افزایش تقاضای آنان برای استفاده از کتاب های الکترونیکی،این کتابها را بیش از پیش وارد بازار نشر ایران خواهد کرد. به طور حتم ارایه طرح های اصولی، خلاقانه و بومی در زمینه رعایت حق مولف کتاب های الکترونیکی و استفاده از تجارب سایر کشورها و به کارگیری ذهن و توان متخصصان ایرانی خواهد توانست، مشکلات مذکور را برطرف کند، بنابراین باید قبول کرد که اکثر ناشران بزرگ دنیا به سمت کتاب های الکترونیکی پیش رفته اند و بی شک سودهای کلانی که از نشر این کتاب ها به دست آورده اند، عامل رغبت آنها نسبت به کتاب های الکترونیکی شده است.
اغلب آنها از کلید های رمزگذاری محتوا استفاده می کنند، به گونه ای که صرفاً کتاب الکترونیکی روی دستگاه خواننده کاربر قابل مطالعه بوده و یا با استفاده از مجوزهایی امکان استفاده از آن در تعدادی مشخص از دستگاه های خواننده وجود دارد. از این رو استفاده از کتابهای الکترونیکی مسأله ای است، که نیازمند توجه بیشتری می باشد، اما مشکلی حل نشدنی نیست.
* به اعتقاد شما کشور ما در فضای فرهنگ و نشر چقدر ظرفیت دیجیتالی کردن کتاب ها را دارد؟
**ایجاد فضای مناسب به منظور نشر کتاب ها به صورت الکترونیکی و ارزشمندی آن به لحاظ فرهنگی نیازمند فعالیت های اساسی و بنیادی از سوی مسوولان مختلف در حوزه های گوناگون می باشد. نشر کتاب الکترونیکی حوزه ای است که دیر یا زود فضای فرهنگی کشور ما را خواهد گرفت، به نظر می رسد همواره پیشگیری بهتر از درمان خواهد بود. نگاه به کتاب های الکترونیکی از زوایای مختلف، فرهنگی، اقتصادی، آموزشی، زیست محیطی و از همه مهمتر حقوقی قابل توجه است.به منظور وارد شدن و ماندن در حوزه نشر کتاب الکترونیکی به نظر می رسد دو دیدگاه مهم قابل بررسی است؛ نخست باید حمایت های اولیه مالی از سوی سازمان های مسؤول در حوزه نشر کتاب الکترونیکی با ناشران انجام گیرد و دوم آن که کاربران کتاب های الکترونیکی و سودمندی آن برای اقشار مختلف و حوزه های موضوعی مختلف باید شناسایی شود.زیرا تا زمانی که کتاب های الکترونیکی قابلیت اصلی خود را متناسب با کاربران خود پیدا نکنند، نمی توانند مورد استقبال کاربران خود قرار گیرند. روزانه خبرهای مختلفی در زمینه تاسیس کتابخانه های دیجیتالی در حوزه های موضوعی مختلف در رسانه های متنوع خوانده و شنیده می شود، اما باید دانست که مهمترین منبع موجود در این کتابخانه ها، کتاب الکترونیکی است و تا زمانی که اصول بنیادی در زمینه نشر این نوع کتاب ها به صورت بومی تحقیق و بررسی نشود و بدون برنامه ریزی کتاب های الکترونیکی درسطح نازل تولید کنیم، نمی توانیم در این حوزه موفق باشیم.
البته کارهای خوبی در این زمینه انجام شده و مؤسسات و ناشران پیشتازی در ایران در عرصه مذکور قدم برداشته اند، اما این حوزه هنوز محروم مانده است. در زمینه کپی نمودن آثار مولفان و پدیدآورندگان نیز، راهکارهای ویژه ای وجود دارد. همان طورکه سایر کشورها از این راهکارها استفاده نموده و حتی با استفاده از تبلیغ کتاب الکترونیکی، سود مالی فراوانی هم در این حوزه و هم در حوزه فروش چاپی به دست آورده اند.
* آیا در بحث الکترونیکی کردن کتاب ها می توان حقوق نویسنده را پیش بینی کرد؟
**بله. اکثر ناشران و یا تجمیع کنندگان کتاب الکترونیکی که کتاب های خود را روی وب منتشر کرده اند، حقوقی را برای نویسنده کتاب ها به ازای تعداد دفعات استفاده هر کاربر و یا مجوزهای متنوع براساس استفاده های همزمان چندین کاربر به صورت همزمان در نظر گرفته اند، ضمن آنکه قوانین حق مؤلف کتاب های الکترونیکی و رمزگذاری های امنیتی نیز به این امر کمک شایانی کرده است .
*به نظر شما با آمدن نسخه های دیجیتالی کتاب ها هویت کتابخانه ها چه تغییراتی خواهد کرد؟
**به اعتقاد من کتابخانه ها همچنان پا برجاخواهند ماند. در حقیقت به دلیل این که ما محیط کتابخانه را همواره سنتی می بینیم و تصور می کنیم که مکان فیزیکی باید برای کتابخانه وجود داشته باشد تا بتوان نام آن مکان را کتابخانه نهاد، حضور کتاب های الکترونیکی را تهدیدی برای کتابخانه ها تصور می کنیم و گاه تصور می کنیم که هویت کتابخانه ها تغییر خواهد کرد، در حالیکه هویت کتابخانه ها و علت وجودی آنها ذخیره، بازیابی و اشاعه اطلاعات است و این فرآیند همواره بر عهده کتابخانه هاخواهد ماند؛ تنها شیوه اریه اطلاعات تغییر خواهد کرد و وظایف کتابداران سخت تر خواهد شد.
باید دانست که کتابخانه ها حافظه اطلاعاتی برای استفاده کاربران خود هستند و همواره با تکامل منابع آنها، نقش و وظایف خدمت رسانی درکتابخانه ها و به کارگیری علم کتابداری در آنها تحول می یابد، اما اصل و هویت همچنان پابرجا خواهد ماند.