. برای بررسی این موضوع پای صحبت خسرو معتضد کارشناس و پژوهشگر تاریخ معاصر نشستیم که ماحصل آن را تقدیم حضورتان می کنیم:

* می گویند آمریکایی ها با یک سرانگشت کودتا کرده اند. این موضوع درست است؟
** اینکه بگوییم «کرومیت روزولت» با عصایی جادویی در ظرف 24 ساعت حکومت مصدق را سرنگون ساخت برگرفته از طبع خیال پسند آمریکایی ها در سالهای 1953 به بعد است. از سال 1960 که «کندی» بر سر کار آمد، گروهی در آمریکا فساد اشباع شده حکومت شاه را به ضرر جهان آزاد می دیدند. در زمان مصدق و در سالهای پایانی حکومت آیزنهاور فردی به نام باولینگ؛ عضو برجسته سفارت آمریکا برای شاه 14 وظیفه تعیین می کند و می گوید اگر شاه با این روند پیش برود و مداخله کند حکومتش سقوط می کند و ایران به حکومت کمونیستی تبدیل می شود.

 از جمله عوامل ایجاد این مسأله را می توان به تنفر آمریکایی ها در سال 1960 به دلیل فساد روزافزون حکومت شاه و استبداد او دانست. در آمریکا لیبرالها و وابستگان به حزب دموکرات پیش بینی می کردند که ایران بزودی به سرنوشت کوبا مبتلا می شود.
خروشچف نیز در دیدار خود با کندی در سال 1961 در وین به وی گفت: حکومت شاه یک سیب گندیده است و بدون اینکه ما کاری انجام دهیم، سقوط می کند. حزب توده که گمان نمی کرد حکومت مصدق به این سرعت سقوط کند، از چندی بعد از 1336 خود را مورد سرزنش قرار داده که نتوانسته است از سقوط دولت دکتر مصدق جلوگیری کند. سومین دلیل مربوط به جبهه ملی است. عناصر این جبهه افراد عافیت طلبی هستند؛ دیرتر از دیگران وارد صحنه می شوند و سهم می خواهند. اینها نیز تنبلی خود در اتمام غائله را به حساب آمریکا گذاشتند.
* واکنش انگلیسی ها در برابر ملی شدن صنعت نفت چگونه شکل گرفت؟
** ملی کردن نفت در دنیا یعنی در افتادن با شرکت اختاپوسی نفت انگلیس و ایران. شرکتی که قدرت سیاسی، جاسوسی و رشوه دادن داشت.
دولت مصدق گمان می کرد به محض اخراج مستشاران مشتری های آنها نزد دولت ایران می آیند، اما این گونه نشد، چون این شرکت اعلام کرده بود این نفت مسروقه است و کسی حق خرید آن را ندارد. با تشکیل شرکت ملی نفت شور و جنبش ملی و نیز مذهبی در ایران به وجود آمد. بسیاری از روحانیون از این جنبش حمایت می کردند. اقلیت وابسته به بریتانیا با ملی شدن نفت مخالفت کردند. اطرافیان مصدق مثل مهندس حصیبی اطلاعات کافی از نفت نداشتند.
در عین حال با ملی شدن نفت انگلستان در مضیقه گرفتار آمد و سه ماه جیره بندی شد، اما پس از این مدت موضوع حل شد. چون آمریکا اعتباری دومیلیارد دلاری در اختیار انگلستان گذاشت و 19 شرکت آمریکایی اعلام کردند کمبود نفت بریتیش پترولیوم را جبران می کنند.
انگلستان به دیوان دادگستری لاهه شکایت کرد. لاهه نیز پس از مدتی اعلام کرد موضوع را به سال آینده موکول می کند، چون دعوا بین یک دولت و یک کشور بود. دولت انگلستان به شورای امنیت شکایت و اعلام کرد 800 میلیون دلار غرامت می خواهد. مصدق راهی شورای امنیت می شود و نطقی را که مشاورانش برای وی تهیه می کنند در 15 دقیقه به زبان فرانسوی می خواند. این نطق مورد توجه افکار عمومی قرار گرفت.
آن زمان پروفسور رولن هلندی وکیل مدافع ایران در دادگاه لاهه بود. رئیس این دادگاه که یک انگلیسی بود به نفع ایران رأی داد. در اسناد آمریکایی ها آمده است که آنها به شاه فشار می آوردند تا مصدق را برکنار کند. قوام السلطنه را کاندیدا کردند. حتی گزینه های دیگری مثل اللهیار صالح، باقر کاظمی و حتی سپهبد زاهدی سرلشگر بازنشسته را کاندیدا کردند. با قطع شدن درآمد نفت، دولت باید حقوق 60 هزار کارگر را تأمین می کرد، بنابراین اقدام به فروش قرضه ملی کرد، اما کارگر نیفتاد.
* نقش حزب توده چگونه بود؟
** مصدق قدرت حزب توده را نادیده گرفته بود. این حزب در سال 1332 درگیری های شدیدی با سایر احزاب و طرفداران مصدق داشت. دولت ایران که خود کارشناس نفتی نداشت اعلام کرد هر کارشناس نفتی بخواهد به ایران بیاید مکان و پول به او می دهد. حدود 120 کارشناس آلمانی و تعدادی از آمریکا درخواست سفر به ایران دادند، اما دولتهای آنها و انگلستان چنین اجازه ای نمی دهند. در چنین وضعیتی که بودجه ایران 900 میلیون تومان است، 400 میلیون تومان کسر بودجه دارد. دولت آمریکا به عنوان اصل 4 ترومن سالیانه 23 میلیون دلار کمکهایی مثل تانک، بولدوزر، کمباین، د.د.ت و یا بذر کشاورزی به ایران ارایه می کرد.
* اعتماد روحانیون به مصدق چگونه از بین رفت؟
** در سال 1332 دولت مصدق برای آنکه آمریکایی ها را بترساند، دستور داد اعضای حزب توده را آزاد کنند. اعضای این حزب چون در سال 1327 به سمت شاه تیراندازی کرده بودند منحله اعلام شده بود. با اعلام این مسأله افکار عمومی و بویژه روحانیون نسبت به این موضوع واکنش نشان می دهند.
آیةا...کلباسی و آیةا...تهرانی علیه مصدق اعلامیه ای صادر کرده و فرماندار نظامی آنها را بازداشت می کند و بتدریج مکی که دست چپ مصدق بود به دلیل همین اختلافها از وی کناره می گیرد. آیةا...کاشانی نیز با مصدق اختلافهایی پیدا می کند. ایشان می گوید قوام و سرانی را که به سوی مردم در 30 تیر تیراندازی کردند محاکمه کنید. مصدق نمی دانست چه کند، زیرا اگر افسران را محاکمه می کرد شاه دلخور می شد.
* مخالفت آمریکایی ها با مصدق چگونه شکل می گیرد؟
** یکسال پس از پیروزی چرچیل در انتخابات انگلستان، آیزنهاور از حزب جمهوریخواه رئیس جمهور آمریکا می شود. او حرفهای چرچیل را قبول می کند. نمایندگان شرکت بریتیش پترولیوم در آمریکا پستهای وزارت خارجه و ریاست «سیا» را اشغال می کنند. از سویی شرکت کرومول، کارهای بریتیش پترولیوم را در آمریکا انجام می دهد. بنابر این وکیل مدافع شرکت انگلیس وزیر خارجه و رئیس «سیا» می شود.
از آن زمان سیاست آمریکا بر براندازی مصدق بر مبنای طرح آژاکس که چرچیل به دنبال آن بود، تمرکز می یابد. قرار می شود یک میلیون دلار آماده شود و سرلشکر زاهدی مخالفان را تجهیز کند. ژنرال نورمن شوارتسکف رئیس ژاندارمری ایران در چهارم مرداد به تهران می آید و به شاه می گوید تصمیم ات را بگیر یا مصدق یا سقوط. او به شاه می گوید، کسی که ما انتخاب کرده ایم زاهدی است که نظامی است و قاطعیت دارد.
اشرف نیز با نام مستعار «شفیق» در چهارم مرداد به ایران می آید و ساعت 4 عصر با شاه ملاقات می کند و پیام آمریکایی ها و انگلیسی ها را به شاه می رساند. چند روز بعد هم کرمویت به ایران می آید. او مخفیانه به سعدآباد می رود و با شاه ملاقات می کند. به شاه می گوید، شما برای اینکه بدانید مورد تأیید آمریکا و انگلستان هستید فردا شب رادیو لندن را گوش دهید. رمز این است: «اینجا لندن، ساعت 24 ؛ ساعت دقیقاً 24. تکرار می کنم ساعت دقیقاً 24 ». این رمزی است که آیزنهاور و چرچیل به شما داده اند.
شاه پیام را گوش می کند. فرمانی تهیه می شود که در آن نوشته شده است، آقای دکتر مصدق بنابر مقتضیات از این تاریخ برکنار می شوید. همزمان حکمی هم برای زاهدی تهیه می شود. این حکم و فرمان را به نعمت ا...نصیری می دهند تا به تهران بیاورد. قرار بود این فرمان روز 22 مرداد به مصدق و زاهدی داده شود. ابلاغ این فرمان به مصدق طول می کشد و قرار می شود شبه کودتایی صورت بگیرد و دو زره پوش و یک کامیون سرباز و یک جیپ به اتفاق نصیری در ساعت 11 شب به خانه مصدق بروند و فرمان را ابلاغ کنند.
مصدق مسایل امنیتی را می دانست و در خانه وی که به خانه 109 مشهور بود ده ها سرباز و افسر متشکل از تیپ سوم به فرماندهی سرهنگ ممتاز حضور داشتند. او نامه را می گیرد و رسید می دهد. در همان شب وزیران دولت مصدق مثل دکتر فاطمی و زیرک زاده دستگیر می شوند. در 25 مرداد قرار است کودتایی صورت بگیرد. این کودتا شکست می خورد. سرلشگر باتمانقلیچ که قرار بود رئیس ستاد ارتش شود، لباس تیمساری می پوشد و همه او را می بینند و آن وقت است که حزب توده را به دست می گیرد.
دکتر فاطمی و شایگان در میتینگی در میدان بهارستان صحبت می کنند. فاطمی به شاه حمله می کند و می گوید: تحفه ای که می خواست از رامسر به تهران بیاید به بغداد می رود. شاه نیز که متوجه می شود کودتا شکست خورده است ساعت 7/30 صبح با هواپیما فرار می کند و به رامسر و از آنجا به بغداد می رود و سپس به ایتالیا می رود. معاون وزارت خارجه آمریکا در تلگرافی دستور می دهد روزولت از ایران برگردد.
او می گوید، باید با مصدق کنار بیاییم و شاه دیگر مرده است. تلگراف چی به دلیل بیماری خبر را مخابره نمی کند. در فاصله 27 و 28 مرداد اوضاع تغییر می کند و انگلیسی ها به عوامل خود دستور می دهند عملیات روز چهارشنبه را آغاز کنند. روزولت با شهربانی تماس می گیرد. سه کلنل به ایران می آیند و عملیات تهییج عده ای از جنوب تهران را آغاز می کنند. 75 هزار دلاری که شوارتسکف به ایران آورده بود بین این عده تقسیم می شود.
روز چهارشنبه 28 مرداد دوازده دسته متشکل از ناصر جگرگی، اصغر سوسکی و میرزای جندقی کار را دنبال می کنند. به ارتش دستور داده می شود مقاومت نکند. سرتیپ ریاحی برای سخنرانی به پادگان عشرت آباد می رود، اما او را هو می کنند. گارد سلطنتی با یک گلوله در اسلحه خانه را باز می کند. تانکهایی که به تهران برای کمک به مصدق می آید به نفع کودتا به راه می افتد. حتی یکی از تانکهای محافظ خانه مصدق به خانه وی حمله می کند. مصدق به اتفاق یکی از دوستانش فرار می کند و در خانه سیف ا... معظمی پناه می گیرد و دو روز بعد هم تسلیم می شود.