حسن زاده که خود از کارشناسان و محققان در عرصه شناخت و معرفی جنبشهای نوپدید معنوی است، در بخش اول از سخنانش ضمن معرفی ایدههای عرفانی این گرایش معنوی به بیان برخی از تفاوتها و تمایزهای عرفان حلقه با عرفان اسلامی پرداخت و ضمن معرفی دیدگاههای علی محمد طاهری؛ رهبر این فرقه به این موضوع اشاره کرد که این جریان نوپدید معنوی راهی را در پیش گرفته است که «بهائیت» از آن عبور کرده بود.
از آنجا که طاهری در نوشتار و گفتارش ضمن استفاده از آیات و روایات قصد تطبیق ایده هایش با مفاهیم عرفانی اسلامی دارد، این در حالی است که در مباحث مختلف مشاهده میشود که بسیاری از آموزههای وی در تناقض آشکار با مبانی اولیه و ضروری اسلام است. در این مصاحبه به بررسی تطبیقی این دو پرداختهایم.
***
مگر در عرفان اسلامی، بحث کشف و شهود وجود ندارد؟
-یکی از ویژگیهای متعالی انسان که وی را از موجودات دیگر متمایز میکند، قابلیت وجودی انسان در دریافتهای فیوضات حق و شهود جمال حضرت حق است که هر کس به نسبت قابلیت خویش، قادر به درک آن خواهد بود، همچنین قلمرو و منشأ شهود باید مشخص شود؛ چون همه الهامات رحمانی نیستند و برخی نیز شیطانی است، چون شیطان نیز به پیروانش الهاماتی دارد. بنابراین لازمه تمیز بین شهود رحمانی و شیطانی، تطبیق آن بر وحی و عقل است تا شهود تنها از راه شرعی حاصل شده باشد.
علاوه بر آن، کشف و شهود در عرفان اسلامی، صرفاً برای خود فرد حجیت دارد و برای دیگران حجیت ندارد، این در حالی است که در عرفان حلقه، ادعاهای کشف و شهود طاهری، منبع شناخت قرار میگیرد و پیروان وی، به کشف و شهود وی استناد میکنند.
به چه دلیل عرفان حلقه جزو جنبشهای نوپدید معنوی به شمار میآید؟
- با مطالعه انواع جنبشهای معنوی از جنبشهای شرقی گرفته تا جنبشهای متافیزیکی و حتی عرفان یهود، مشخص میشود، آقای طاهری هیچ حرف جدیدی را مطرح نکرده و مطالب وی، برگرفته از مکاتب انحرافی شرقی و غربی است که ملغمهای از این جنبشها را در بردارد.
با بررسی تعریف و کارکرد شعور کیهانی که در عرفان حلقه به عنوان یکی از مفاهیم اصلی این جریان عرفانی است، مشاهده میشود مشابهت آشکاری بین مباحث عرفان کابالیسم، تائوئیسم و جریانهای طبیعتگرایی، وجود دارد. در بحث خداشناسی، تعالیزدایی از خدا و جایگزینی تدبیر هستی از طریق شعور کیهانی در عرفان حلقه، همان تعبیر یهودیها نسبت به خداوند متعال (یدا... مغلوله) است، و خدا در حد خدای درون فروکاهش میشود.
یا تعبیر دو قطبی بودن هستی، برگرفته از اندیشه گنوسیسی و کابالیسم به نام شبکه شعور منفی و شبکه شعور مثبت و یا تعبیر از درخت ممنوعه به درخت آگاهی و آتش جهنم به آتش آگاهی، ریشه در باورهای یهودی دارد.
علاوه بر این باورها، شاخصههای مشترک جنبشهای معنوی نوپدید، همچون وجود رهبر کاریزما در رأس هرم و تشکیلات این فرقه، عقلستیزی، تناسخ در قالب بحث کالبد ذهن، شریعتگریزی، انسانمحوری و غیره کاملا در این جریان وجود دارد.
در این جریان عرفانی، چقدر نسبت به امور دینی و شریعت، پایبندی وجود دارد؟
- یکی از ویژگیهای مشترک این جریان عرفاننما، با سایر عرفانهای نوظهور، شریعتگریزی است. در عرفان حلقه، هیچ مبنا و شرطی وجود ندارد، بلکه آنها معتقدند همه افراد، چه با دین، چه بی دین، پاک یا ناپاک، میتوانند وارد این حلقههای این عرفان شوند. جالب آنکه حتی اگر کسی با اعتقادات فردی و ملتزم به شریعت اسلامی، به این جریان وارد شود، بعد از مدتی منزوی شده و بعضاً مجبور به ترک برخی شرایع میشود. چنانکه، در «ترم صلاه»، بحث « ترمزدستی عبادت» را مطرح میکنند و با برداشت نادرست از آیه « اقیموا الصلاه...» و تحریف معنوی، آن را به مقیم شدن در نماز تفسیر میکنند، نه به اقامه نماز.
آیا این جریان در ایران، در جذب پیرو توفیقی پیدا کرده و علت گرایش به این جریان، چیست؟
- در ایران، به علت اینکه این عرفان ادعای بومی- اسلامی کرده است، گرایش نسبی به آن وجود دارد. ولی بسیاری از این قشر، بعد از متوجه شدن ماهیت این فرقه و پی بردن به آسیبهای اعتقادی از آن جدا شدهاند.
یکی از مباحثی که در گرایش به عرفان حلقه بسیار مؤثر بوده است، ادعاهای درمانگری این جریان عرفاننماست که در وضعیت بحرانهای امروزی جامعه مدرن، باعث شده که عدهای برای فرار از سختیها و بحرانها به آن پناه ببرند. البته عرفان حلقه، باعث پدید آمدن بسیاری از آسیبهای روانی گردیده، زیرا یکی از اصول عرفان کیهانی، این است که همه نارسایی دارند و آلوده به ویروس موجودات غیرارگانیک هستند، لذا اگر عدهای هم بخواهند از عرفان حلقه جدا شوند، با تهدید سرکردگان این فرقه مواجه میشوند که در صورت جدایی مورد اذیت موجودات غیرارگانیک قرار خواهند گرفت.
بنابراین بخش وسیعی از کسانی که تمایل به جدایی از این فرقه را دارند، دچار ترس و شک هستند. البته اینها تلقینات افراد شیطانصفتی است که منافع خود را در خطر میبینند.
نکته قابل تامل این است که در ایران، برخلاف بسیاری از کشورها، فرقهها و عرفانهای نوظهور بیشتر از طریق کتاب رشد و گسترش پیدا میکنند که عرفان حلقه نیز به دلیل نشر کتب مختلف که بسیاری به صورت غیرقانونی در کشورهای مختلف چاپ و وارد کشور میشوند، در زمینه آموزههای خود، توفیق نسبی به دست آورده است. هرمی بودن تشکیلات این جریان، درآمدزایی برای عدهای و عدم آگاهی پیروان از ماهیت پنهان این جریان از یک سو و عرفان اسلامی از سوی دیگر، از دیگر عوامل موثر در گرایش به این جریان عرفاننماست.
یکی از مسائلی که همواره توسط پیروان این جریان، بیان میشود، ادعای آثاری همچون درمانگری و ارتباط صمیمانهتر با خدا است. این مسائل چگونه توجیه میشود؟
-یکی از سوالاتی که همواره در جلسات مطرح میشود، ادعای درمانگری و ارتباط صمیمی با خداست. اما اولاً خود آقای طاهری مدعی است که این شیوه درمانی همیشه جوابگو نیست، ثانیاً درمان معلولی است که میتواند علل مختلفی داشته باشد و منحصر در فرادرمانی نباشد.
اما کسانی که ادعا میکنند، بعد از آشنایی با این عرفان حال بهتری در ارتباط با خدا دارند، باید پرسید آیا این احساس دائمی است یا یک حس هیجانی است که، در اثر تلقینات نفس حاصل شده و اگر این حس حضور وجود دارد، آیا اثر آن در ترک گناه حاصل شده است.
برای مقابله با این جریان عرفاننما، چه راهکارهایی را پیشنهاد میکنید؟
-در این جا دو دسته افراد وجود دارد؛ دسته اول افرادی هستند که ندانسته و فریبخورده پیرو این جریان شدهاند، اما دسته دوم، افرادی هستند که متعمدانه و دانسته این جریان را هدایت و رهبری میکنند. مقابله با سران این جریان که در صدد اخلال امنیت روانی و معنوی جامعه برآمدهاند مستقیما به عهده مسؤولان قضایی و امنیتی است که با وضع قوانین محکم و اصولی و با محدودکردن این عده، به آنان اجازه ندهند به راحتی اعتقادات مردم را به بازی بگیرند و حتی باعث ایجاد آسیبهای جدی جسمی، روانی و اخلاقی بشوند.
اما گروه دیگر که فریبخوردگان هستند، به دور از تعصب، با مطالعه و مراجعه به کارشناسان دینی، مغایرت این جریان با آموزههای دینی برایشان آشکار خواهد گردید.
نظر شما