مستند «نازا» ساخته دو فیلمساز صهیونیست پس از نمایش در جشنواره ونیز نهتنها جایزه ویژه هیأت داوران را به دست آورد، بلکه با ثبت نزدیک به ۲۵ دقیقه تشویق ایستاده، به یکی از جنجالیترین آثار سینمایی درباره جنگ غزه تبدیل شد؛ فیلمی که بر اساس شهادت ۲۴ نظامی و نیروی اطلاعاتی اسرائیلی، از سازوکارهایی برای شناسایی اهداف، استفاده از هوش مصنوعی و پذیرش تلفات غیرنظامی در حملات به غزه پرده برمیدارد. واکنش تلآویو نیز قابل توجه بوده است؛ وزیر فرهنگ رژیم صهیونیستی پس از موفقیت فیلم، دو کارگردان آن را به «خیانت به کشور» متهم و تهدید کرد برای سلب تابعیت آنها اقدام خواهد کرد.
مستندی که قرار بود تنها روایتی سینمایی از جنگ غزه باشد، حالا به یکی از تازهترین بحرانهای سیاسی و رسانهای در سرزمینهای اشغالی تبدیل شده است؛ فیلمی ساخته دو فیلمساز صهیونیست که در آن، شماری از نیروهای سابق یا شاغل در ساختار نظامی و اطلاعاتی رژیم صهیونیستی درباره نحوه هدفگیری فلسطینیان و میزان تلفات غیرنظامیان سخن میگویند.
«نازا» ساخته یووال آبراهام و ریچل زور، دو فیلمساز صهیونیست و از کارگردانان مستند اسکاری «سرزمین دیگری نیست»، در جشنواره فیلم ونیز ۲۰۲۶ به نمایش درآمد و جایزه ویژه هیأت داوران را دریافت کرد. این فیلم همچنین پس از نمایش با حدود ۲۴.۵ دقیقه تشویق ایستاده روبهرو شد؛ رکوردی که رسانههای سینمایی آن را طولانیترین تشویق ثبتشده در تاریخ جشنواره ونیز توصیف کردند.
اما اهمیت «نازا» صرفاً به موفقیت جشنوارهای آن محدود نمیشود. آنچه این مستند را به موضوعی حساس برای ساختار سیاسی و نظامی رژیم صهیونیستی تبدیل کرده، روایتهایی است که از درون همین ساختار ارائه میشود.
«نازا» چیست؟
بر اساس گزارشهای منتشرشده درباره فیلم، «NAZA» اصطلاحی است که در ساختار اطلاعاتی و نظامی اسرائیل برای اشاره به میزان تلفات غیرنظامی مورد انتظار در یک حمله مورد استفاده قرار میگیرد؛ اصطلاحی که در منابع مختلف به «خسارت جانبی» تعبیر شده است.
مستند با استفاده از شهادت ۲۴ نیروی نظامی و اطلاعاتی صهیونیست تلاش میکند نشان دهد چگونه اطلاعات جمعآوریشده درباره فلسطینیان برای تعیین اهداف حملات مورد استفاده قرار میگرفته است. این منابع که هویتشان در فیلم مخفی نگه داشته شده، درباره سامانههای نظارتی، تحلیل دادهها و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در فرایند شناسایی اهداف سخن میگویند.
گاردین، که خود تهیهکننده فیلم نیز هست، گزارش داده است که برخی از منابع فیلم از سامانهای سخن گفتهاند که با بررسی الگوهای ارتباطی تلفنهای همراه، افراد و ساختمانهای احتمالی را برای حمله شناسایی میکرد.
بر اساس روایت مطرحشده در فیلم، مسئله فقط حمله به یک فرد یا یک ساختمان نیست؛ بلکه آنچه فیلمسازان تلاش کردهاند نشان دهند، وجود یک فرایند سازمانیافته برای تبدیل دادههای اطلاعاتی به اهداف نظامی است؛ فرایندی که در آن حضور اعضای خانواده و دیگر غیرنظامیان در محل هدف لزوماً مانع حمله نمیشده است.
ادعای تکاندهنده درباره نسبت تلفات غیرنظامیان
یکی از جنجالیترین بخشهای گزارشهای مربوط به «نازا» به ادعای وجود مجوزهایی برای پذیرش شمار بالایی از تلفات غیرنظامی در ازای هدف قرار دادن یک عضو حماس مربوط میشود.
گاردین گزارش داده است که یکی از منابع فیلم مدعی شده در مقطعی مجوز کشتن ۵۰۰ غیرنظامی در ازای هدف قرار دادن یک عضو حماس صادر شده است.
این ادعا، در صورت صحت، تصویری بسیار متفاوت از ادعای رسمی صهیونیستها درباره تلاش برای کاهش آسیب به غیرنظامیان ارائه میکند. با این حال باید تأکید کرد که این اظهارات در فیلم از سوی منابع ناشناس مطرح شده و ارتش رژیم صهیونیستی آنها را رد کرده است.
هوش مصنوعی؛ ابزار جدید جنگ یا ماشینی برای مرگ؟
یکی از محورهای اصلی «نازا»، نقش فناوری در عملیات نظامی رژیم صهیونیستی است.
بر اساس روایت منابع فیلم، دادههای مربوط به تلفنهای همراه و الگوهای ارتباطی افراد با کمک سامانههای رایانهای و هوش مصنوعی تحلیل میشود تا اهداف احتمالی شناسایی شوند. در این مدل، تصمیمگیری درباره اینکه چه کسی یا چه ساختمانی باید مورد حمله قرار گیرد، بیش از گذشته به یک فرایند دادهمحور و خودکار نزدیک میشود.
اهمیت این بخش از مستند فقط در استفاده از فناوری نیست؛ بلکه در پرسشی است که درباره مسئولیت انسانی در عصر جنگهای الگوریتمی ایجاد میکند.
اگر یک سامانه رایانهای فردی را بهعنوان هدف معرفی کند، اما انسانها بدانند در ساختمان مورد نظر خانوادهها و کودکان حضور دارند، مسئولیت مرگ آنها با چه کسی است؟
«نازا» تلاش میکند نشان دهد فاصله فیزیکی میان تصمیمگیرنده و قربانی، یکی از عوامل عادیشدن خشونت است. کاربرانی که پشت نمایشگر نشستهاند، ممکن است قربانی را نبینند؛ اما نتیجه تصمیم آنها در چند کیلومتر آنسوتر، انفجار یک خانه و کشتهشدن اعضای یک خانواده باشد.
یووال آبراهام، یکی از کارگردانان فیلم، در گفتوگو با گاردین بر همین مسئله تأکید کرده و توضیح داده است که کشتن افراد از پشت صفحه نمایش میتواند فرایند قتل را برای عاملان آسانتر کند.
چرا شهادتها ناشناس است؟
یکی از نقاط مورد مناقشه درباره مستند، ناشناس بودن منابع است.
تمام ۲۴ منبعی که در فیلم حضور دارند با هویت آشکار مقابل دوربین قرار نگرفتهاند و چهره و صدای برخی از آنها تغییر داده شده است. فیلمسازان میگویند افشای هویت این افراد میتواند آنها را با خطرهای جدی روبهرو کند.
حتی گاردین در نقد خود بر فیلم نیز اذعان کرده که ناشناس بودن منابع، اگرچه قابل درک است، از نظر اعتبارسنجی شهادتها یک نقطه ضعف محسوب میشود.
ارتش رژیم صهیونیستی نیز دقیقاً از همین نقطه به فیلم حمله کرده و اعلام کرده است که شهادتهای ناشناس قابل راستیآزمایی نیستند. ارتش رژیم صهیونیستی همچنین تأکید کرده که تلاشهای بیسابقهای برای کاهش آسیب به غیرنظامیان انجام میدهد.
بنابراین، در روایت خبری دقیق باید میان «آنچه مستند ادعا میکند» و «آنچه بهطور مستقل اثبات شده است» تفاوت گذاشت؛ با این حال، اهمیت سیاسی فیلم در این است که این ادعاها از زبان افرادی مطرح میشود که خود را وابسته به ساختارهای نظامی و اطلاعاتی رژیم صهیونیستی معرفی میکنند.
فیلمی که در ونیز به صحنه یک رسوایی سیاسی تبدیل شد
«نازا» تنها با استقبال منتقدان روبهرو نشد. نمایش فیلم در جشنواره ونیز با حدود ۲۴.۵ دقیقه تشویق ایستاده همراه شد؛ واکنشی که از سوی رسانههای سینمایی بهعنوان یک رکورد در جشنواره توصیف شده است.
دو روز بعد، هیأت داوران جشنواره نیز جایزه ویژه خود را به این فیلم اختصاص داد. رویترز در گزارش خود از فهرست برندگان جشنواره، «نازا» را برنده جایزه ویژه هیأت داوران معرفی کرده است.
به این ترتیب، فیلمی که درباره عملکرد نظامی رژیم صهیونیستی در غزه ساخته شده بود، نهتنها در یک جشنواره مهم بینالمللی دیده شد، بلکه جایزه نیز گرفت و به موضوعی جدی در فضای سیاسی رژیم صهیونیستی تبدیل شد.
واکنش تلآویو؛ «خیانت» و تهدید به سلب تابعیت
شاید مهمترین اتفاق پس از موفقیت «نازا» در ونیز، واکنش میکی زوهار، وزیر فرهنگ رژیم صهیونیستی باشد.
زوهار در واکنش به موفقیت فیلم، آن را اثری «نفرتانگیز» توصیف کرد و کارگردانانش، یووال آبراهام و ریچل زور، را به خیانت متهم کرد. او اعلام کرد که قصد دارد برای سلب تابعیت اسرائیلی این دو فیلمساز اقدام کند.
وزیر فرهنگ رژیم صهیونیستی همچنین مدعی شد که فیلمسازان برای دریافت تشویق در خارج از کشور به کشور خود آسیب میزنند.
به این ترتیب، واکنش رسمی تلآویو نه صرفاً نقد محتوای فیلم، بلکه تهدیدی علیه موقعیت حقوقی سازندگان آن بود؛ اقدامی که نشان میدهد انتشار روایتهایی برخلاف روایت رسمی رژیم صهیونیستی تا چه اندازه به مسئلهای حساس تبدیل شده است.
جروزالم پست، رسانه صهیونیست نیز در گزارش خود تأیید کرده که زوهار خواستار لغو تابعیت دو کارگردان شده است.
از «سرزمین دیگری نیست» تا «نازا»؛ دو فیلم از درون رژیم صهیونیستی علیه روایت رسمی
این نخستین بار نیست که نام یووال آبراهام و ریچل زور در یک پروژه جنجالی درباره عملکرد رژیم صهیونیستی مطرح میشود.
این دو پیشتر همراه با دو فیلمساز فلسطینی، باسل عدرا و حمدان بلال، مستند «سرزمین دیگری نیست» را ساخته بودند؛ اثری که درباره وضعیت فلسطینیان در کرانه باختری بود و در سال ۲۰۲۵ جایزه اسکار بهترین مستند را دریافت کرد.
حالا «نازا» دامنه انتقاد را از رفتار شهرکنشینان و ارتش در کرانه باختری به سازوکارهای اطلاعاتی و نظامی جنگ غزه گسترش داده است.
نکته مهم اینجاست که هر دو فیلم توسط فیلمسازان صهیونیست ساخته شدهاند؛ مسئلهای که باعث شده نتوان بهسادگی روایت مطرحشده در آنها را صرفاً بهعنوان روایت رسانههای فلسطینی یا مخالفان رژیم صهیونیستی کنار گذاشت.
یک شکاف عمیق در روایت رسمی رژیم صهیونیستی
ارتش رژیم صهیونیستی میگوید هدف عملیات نظامی آن حماس است و این ارتش برای جلوگیری از آسیب به غیرنظامیان تلاش میکند. در مقابل، «نازا» روایتی کاملاً متفاوت ارائه میدهد و مدعی است که تلفات غیرنظامیان در برخی عملیاتها نه یک پیامد ناخواسته، بلکه بخشی از محاسبات عملیاتی بوده است.
همین تضاد است که اهمیت سیاسی فیلم را افزایش داده است.
اگر روایت رسمی رژیم صهیونیستی را در یک سو و شهادت منابع داخل ساختار نظامی و اطلاعاتی رژیم صهیونیستی را در سوی دیگر قرار دهیم، پرسش اصلی دیگر فقط تعداد قربانیان نیست؛ بلکه این است که آیا ساختار تصمیمگیری نظامی رژیم صهیونیستی از ابتدا برای پذیرش سطح مشخصی از تلفات غیرنظامی طراحی شده است یا خیر؟
«نازا» پاسخ خود را دارد، اما برای اثبات قضایی یا تاریخی همه ادعاهای مطرحشده در فیلم، تحقیقات مستقل بیشتری لازم است.
با این حال، واکنش شدید مقامات صهیونیست به فیلم یک نکته دیگر را برجسته کرده است: حتی در داخل جامعه صهیونیستی نیز روایت رسمی درباره جنگ غزه با چالشهایی جدی مواجه شده است.
وقتی افشاگر، «خائن» میشود
شاید مهمترین بخش ماجرای «نازا» نه تصاویر و نه حتی ادعاهای مطرحشده در فیلم، بلکه واکنش پس از انتشار آن باشد.
دو اشغالگر صهیونیست، که پیشتر برای یک فیلم مستند اسکار گرفتهاند، اکنون به دلیل ساخت فیلمی درباره عملکرد ارتش رژیم متبوعشان با اتهام «خیانت» و تهدید به سلب تابعیت مواجه شدهاند.
این اتفاق، یک پرسش جدی درباره مرزهای آزادی بیان در رژیم صهیونیستی ایجاد میکند: اگر افشای عملکرد ارتش در جنگ، مصداق خیانت تلقی شود، خبرنگاران و فیلمسازان صهیونیست تا کجا اجازه دارند درباره عملکرد دولت و ارتش خود تحقیق و گزارش کنند؟
از این منظر، «نازا» دیگر فقط یک فیلم درباره غزه نیست؛ بلکه به سندی درباره کشمکش میان روایت رسمی، رسانه مستقل و افشاگری از درون ساختار قدرت تبدیل شده است.
و شاید به همین دلیل است که موفقیت یک مستند در جشنواره ونیز، در تلآویو با تشویق روبهرو نشد؛ بلکه با تهدید به سلب تابعیت پاسخ گرفت.
نظر شما