به گونه ­ای که در سال ۱۴۰۱ نسبت به سال ۱۳۹۹ از لحاظ ارزش، رشد ۳۷.۵ درصد داشته و به بیش از ۱۰۱.۴ میلیارد دلار رسیده است که بیش از سال خروج آمریکا از برجام یعنی ۱۳۹۶ (به ارزش ۹۸.۴ میلیارد دلار) است. در سال ۱۴۰۱ نسبت به سال ۱۴۰۰، رشد ۱۱.۶ درصد داشته و  به بیش از ۱۱۳ میلیارد دلار رسیده است. با توجه به عملکرد هفت ماهه تجارت خارجی، انتظار می­ رود در پایان سال با رشد منفی ۲.۵ درصد به ۱۱۰ میلیارد دلار برسد.

.نمودار ۱ روند تجارت خارجی کالایی کشور در سال­های اخیر را به تصویر کشیده است

نمودار ۱. روند تجارت خارجی کالایی (غیر نفتی) کشور (مجموع واردات و صادرات)  (میلیارد دلار ـ درصد)

منبع: یافته­ های تحقیق بر اساس گزارش­های گمرک ج. ا. ایران

نکته: تجارت خارجی کشور در سال ۱۴۰۲ بر اساس عملکرد پنج ماهه ابتدایی سال برآورد شده است

بخش قابل توجهی از کاهش در ارزش تجارت خارجی کشور در سال ۱۴۰۲ مربوط به کاهش ارزش صادرات است. بنابراین در این گزارش ضمن بررسی جزئیات تجارت خارجی کشور (تجارت با نفت و بدون نفت) و ارزش هر تن کالای صاردات و وارداتی، از نزدیک به بررسی آخرین وضعیت صادرات کشور پرداخته می ­شود. در واقع به این سوال پرداخته می­شود که چرا ارزش صادرات کشور کاهش یافته است. آیا این کاهش مربوط به کاهش حجم صادرات است یا مربوط به کاهش ارزش صادرات؟

الف) وضعیت تجارت خارجی با نفت و بدون نفت ـ از لحاظ ارزش

بر اساس تقسیم ­بندی صورت گرفته در حوزه تجارت خارجی، می ­توان تجارت خارجی را در دو بخش تجارت خارجی با نفت و تجارت خارجی گمرکی تقسیم بندی نمود. نمودارهای سه و چهار به ترتیب به این موضوع پرداخته است.

با توجه به اینکه کشور ایران از جمله کشورهای عمده صادرکننده نفت در جهان است، تجارت خارجی آن نیز وابسته به صادرات نفت است. همان­طور که در نمودار ۳ ملاحظه می­ گردد. میزان صادرات با نفت در سال ۱۴۰۱ برابر با ۹۷.۷ میلیارد دلار بوده که از واردات کالایی در آن سال به ارزش ۷۵.۴ درصد بیش از ۲۲ میلیارد دلار بالاتر بوده است. در واقع در سال ۱۴۰۱ میزان تراز تجاری کشور (با نفت) بیش از ۲۲ میلیارد دلار بوده است. در واقع با وجود نفت همواره تراز تجاری ایران مثبت بوده است.

در بخش تجارت گمرکی وضعیت تا حدودی متفاوت بوده است. بر اساس نمودار ۳ در تمامی سال­ها (به جزء در سال ۱۳۹۷ که به دلیل محدودیت شدید تجاری) با تراز تجاری منفی بوده است. این موضوع برای سال ۱۴۰۱ برابر با منفی ۶.۲ میلیارد دلار بوده است. در واقع در این سال میزان صادرات ۶.۲ میلیارد دلار کمتر از میزان واردات بوده است که این کسری تجاری گمرکی از محل مازاد ۲۲.۲ میلیارد دلاری مازاد تجاری با نفت جبران شده است.

نمودار ۲. وضعیت تجارت خارجی با نفت کشور (میلیارد دلار) منبع: بانک مرکزی ج. ا. ایران	نمودار ۳. وضعیت تجارت خارجی کشور بدون نفت (میلیارد دلار) منبع: گمرک جمهوری اسلامی ایران

تشدید و تداوم کسری تراز تجاری کشور به معنای فشار بر منابع و دخایر ارزی است که منجر به تضعیف اقتصاد ملی  و افزایش وابستگی به نفت در اقتصاد ملی است. این در حالی است که کاهش وابستگی اقتصاد کشور به صادرات نفت خام و منابع ارزی آن، توصیه رهبر معظم انقلاب به همه دولت‌ها بوده است اما آنها در تحقق این رهنمود موفق نشده‌اند.

ب) وضعیت تجارت خارجی بدون نفت ـ از لحاظ وزن

برخلاف بخش تجارت خارجی بخش گمرکی از لحاظ ارزش که همواره واردات بیش از صادرات بوده و در واقع با کسری تراز تجاری همراه بوده است. در بخش وزنی، میزان صادرات همواره بیش از واردات است و از لحاظ وزنی، مازاد تجاری وجود دارد. به گونه­ای که در سال ۱۴۰۱ میزان صادرات برابر با ۱۲۲ میلیون تن و میزان واردات برابر با ۳۷ میلیون تن است که نشان از تراز تجاری (از لحاظ وزن) مثبت ۸۴.۹ میلیون تنی است. با توجه به عملکرد هفت ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۲، انتظار می­رود وزن صادرات بیش از واردات رشد نمایید به گونه ای که در پایان سال میزان تراز وزنی تجارت خارجی کشور به ۱۰۰ میلیون تن برسد. در واقع کاهش وزن واردات و افزایش وزن صادرات منجر به این قضیه می­ شود.

روند متفاوت بین تراز ارزش تجارت خارجی و تراز وزنی آن خود را در ارزش هر تن کالای صادراتی در سال­های اخیر نشان می­ دهد. در واقع همان­طور که در نمودار ۴ ملاحظه می­ گردد. ارزش هر تن کالای صادراتی در سال ۱۴۰۱ برابر با ۴۳۸ دلار و هر تن کالای وارداتی ۱۶۰۶ دلار بوده است که نشان می­ دهد ارزش هر تن کالای وارداتی نسبت به صادراتی در حدود ۳.۷ برابر است. با توجه به عملکرد هفت ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۲ انتظار می­رود وضعیت آنها تا پایان سال بدتر نیز شود.

نمودار ۴. ارزش هر تن کالای صادراتی و وارداتی (دلار) منبع: یافته­ های تحقیق بر اساس گزارش­های گمرک ج. ا. ایران	نمودار ۵. وضعیت تجارت خارجی کشور به صورت وزنی (میلیون تن) منبع: یافته­ های تحقیق بر اساس گزارش­های گمرک ج. ا. ایران

افزایش واگرایی بین ارزش کالاهای صادراتی و وارداتی کشور نگرانی­ های در خصوص ارزان فروشی کالاهای صادراتی و گران خریدی کالاهای وارداتی در کنار کم اظهاری در صادرات و بیش اظهاری در واردات در نتیجه سیاست­های کنترل ارزی است.

ج) مهم­ترین مقاصد صادراتی ایران در هفت ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۲

جدول ۱ فهرست بیست شریک تجاری نخست کشور را در هفت ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۲ نشان می­دهد. چین با واردات ۸ میلیارد دلار مهم ترین مقصد صادراتی کالاهای کشور است. بعد از آن به ترتیب عراق (۵.۳ میلیارد دلار)، امارات (۳.۷ میلیارد دلار)، ترکیه با (۲.۸ میلیارد دلار) و ... قرار گرفته است. همان­طور که ملاحظه می­ گردد، بیست شریک تجاری اول کشور، سهم ۹۵ درصدی ارز لحاظ ارزش و سهم ۹۲ درصدی از لحاظ وزنی در کل صادرات کشور دارد. در واقع نشان از وابستگی بالای صادرات کشور به بیست کشور مذکور است.

جدول ۱. فهرست بیست شریک تجاری نخست ایران در بخش صادرات (میلیون دلار ـ هزار تن ـ دلار)

ردیف	کشور	۱۴۰۰		۱۴۰۱		*۱۴۰۲
		ارزش	وزن	ارزش	وزن	ارزش	وزن	ارزش هر تن (دلار)
۱	چین	۱۴۵۹۳	۲۹۰۹۲	۱۴۵۷۹	۳۱۱۴۹	۸۰۲۵	۲۶۰۴۴	۳۰۸
۲	عراق	۸۹۰۱	۲۹۸۷۸	۱۰۲۳۷	۲۷۲۳۵	۵۳۴۶	۱۵۴۹۵	۳۴۵
۳	امارات	۴۵۱۰	۱۰۳۴۱	۵۷۶۱	۱۱۲۰۴	۳۶۵۸	۸۱۴۵	۴۴۹
۴	ترکیه	۶۰۷۵	۱۵۷۳۰	۷۴۴۳	۱۴۶۲۹	۲۷۵۱	۵۷۰۸	۴۸۲
۵	هند	۱۸۱۱	۶۷۳۵	۲۱۴۵	۵۴۱۸	۱۲۸۴	۴۴۴۰	۲۸۹
۶	پاکستان	۱۲۵۴	۲۸۹۷	۱۴۸۳	۳۵۳۵	۱۱۳۶	۲۴۳۹	۴۶۶
۷	افغانستان	۱۸۲۴	۴۱۸۳	۱۶۳۲	۳۳۷۲	۹۷۲	۲۳۱۹	۴۱۹
۸	عمان	۷۱۵	۲۳۱۰	۱۰۷۵	۳۳۳۷	۷۳۵	۲۴۵۲	۳۰۰
۹	روسیه	۵۷۵	۱۱۳۳	۷۴۰	۱۴۱۳	۵۱۴	۱۲۸۸	۳۹۹
۱۰	اندونزی	۱۰۸۰	۱۷۰۴	۸۴۶	۱۷۵۱	۴۰۹	۸۹۷	۴۵۶
۱۱	آذربایجان	۳۸۷	۸۱۴	۴۹۴	۷۵۰	۲۹۲	۴۴۳	۶۵۹
۱۲	ترکمنستان	۳۲۹	۱۳۵۳	۴۵۳	۱۲۷۳	۲۴۵	۷۶۹	۳۱۹
۱۳	ارمنستان	۳۰۲	۱۰۵۲	۴۵۸	۱۴۶۱	۲۳۵	۷۹۱	۲۹۷
۱۴	تایلند	۷۸۶	۱۲۴۲	۶۴۱	۱۱۹۵	۱۹۹	۴۲۰	۴۷۴
۱۵	ازبکستان	۳۹۸	۷۱۳	۲۸۴	۷۰۴	۱۸۲	۲۷۵	۶۶۲
۱۶	تاجیکستان	۸۴	۱۲۱	۱۶۱	۲۲۸	۱۲۷	۱۵۲	۸۳۶
۱۷	غنا	۳۵۲	۵۸۶	۱۶۴	۳۲۹	۱۱۶	۲۳۱	۵۰۲
۱۸	مالزی	۹۲	۱۹۶	۱۰۲	۲۵۴	۱۱۵	۲۴۶	۴۶۷
۱۹	گرجستان	۱۲۹	۳۱۳	۱۶۷	۴۰۷	۱۰۶	۲۶۵	۴۰۰
۲۰	قزاقستان	۱۸۴	۵۰۹	۱۹۳	۴۷۲	۹۷	۲۶۷	۳۶۳
مجموع (میلیون دلار ـ هزار تن)						۲۶۵۴۴	۷۳۰۸۶	۳۶۳
سهم از کل (درصد)						۹۵	۹۲

همان­طور که ملاحظه می­ گردد، ارزش هر تن کالاهای صادراتی به بیست کشور ابتدایی در هفت ماه ابتدایی برابر با ۳۶۳ تن است که گران­تر از کل صادرات کشور با ۳۵۷ دلار است. در میان بیست مقصد ابتدایی صادرات کالا، تاجیکستان بیشترین مبلغ را به ازای هر تن کالای صادرات به ارزش ۸۳۶ دلار پرداخت می­کند از طرف دیگر هند با خرید هر تن کالای ایران به ارزش ۲۸۹ دلار ارزان ترین مقصد کالاهای صادراتی ایران است.

د) مهم­ترین کالاهای صادراتی ایران در سال ۱۴۰۲

جدول ۲ فهرست بیست کالای مهم صادراتی کشور در هفت ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۲ نشان می­دهد. همان­طور که ملاحظه می­گردد، گاز LPG با ارزش ۳.۲ میلیارد دلار مهم ترین کالای صادرات یکشور بوده است. بع از آن به ترتیب گاز طبیعی با ۲.۴ میلیارد دلار، شمش فولاد با ۲.۱ میلیارد دلار و ... قرار گرفته است. در واقع مهم­ترین کالاهای صادرات ی کشور مربوط به گزا و فرآورده­های گازی و نفتی، محصولات پتروشیمی، معدنی، محصولات لبنی و سبزیجات بوده است. همان­طور که ملاحظه می­گردد، بیست کالای صادراتی نخست کشور، سهم ۷۳ درصدی از لحاظ ارزش و سهم ۷۰ درصدی از لحاظ وزنی در کل صادرات کشور دارد. در واقع نشان از وابستگی بالای صادرات کشور به بیست کالای مذکور است.

جدول ۲. فهرست بیست محصول اول صادراتی ایران (میلیون دلار ـ هزار تن ـ دلار)

ردیف	محصول	۱۴۰۰		۱۴۰۱		*۱۴۰۲
		ارزش	وزن	ارزش	وزن	ارزش	وزن	ارزش هر تن (دلار)
۱	گاز LPG	۳۱۳۴	۶۳۰۲	۶۰۰۰	۹۱۰۹	۳۱۹۹	۶۷۵۸	۴۷۳
۲	گاز طبیعی	۴۸۷۵	۲۳۲۲۰	۷۰۸۱	۱۹۱۹۰	۲۳۷۳	۷۰۵۶	۳۳۶
۳	شمش فولاد	۴۹۱۵	۷۶۷۱	۳۵۹۹	۷۳۶۷	۲۰۹۷	۴۲۲۷	۴۹۶
۴	مواد اولیه پلیمری	۵۲۹۳	۴۲۹۲	۳۹۹۹	۳۵۸۲	۱۷۲۳	۱۷۷۷	۹۷۰
۵	قیر	۱۴۳۲	۴۳۴۲	۱۷۹۹	۴۷۶۰	۱۲۷۸	۳۳۴۰	۳۸۳
۶	متانول	۲۲۱۶	۸۰۷۱	۲۱۵۱	۷۹۰۵	۱۲۴۴	۵۶۴۲	۲۲۰
۷	روغن های نفتی و روغن های حاصل از مواد معدنی قیری	۲۸۲۵	۶۲۲۷	۲۵۵۲	۴۰۶۲	۱۰۹۰	۲۱۵۸	۵۰۵
۸	کود اوره	۱۸۰۶	۳۹۱۵	۲۵۴۵	۴۹۱۰	۱۰۴۷	۳۵۱۳	۲۹۸
۹	سنگ و کنسانتره آهن	۳۵۴	۳۶۵۵	۷۸۴	۷۶۲۹	۹۷۰	۱۰۹۵۱	۸۹
۱۰	سایر پتروشیمی	۱۴۲۴	۳۴۹۲	۱۶۸۱	۳۲۴۹	۹۳۴	۲۵۶۷	۳۶۴
۱۱	محصولات طویل فولادی	۱۸۲۵	۲۸۳۵	۱۵۷۳	۲۸۱۶	۸۶۳	۱۶۵۰	۵۲۳
۱۲	سایر صنایع معدنی فلزی	۹۸۹	۷۰۲	۱۱۹۹	۷۰۰	۷۵۱	۳۷۸	۱۹۸۷
۱۳	سایر گاز های نفتی	۲۹۲	۸۹۰	۶۰۰	۱۹۷۸	۷۲۵	۱۶۸۷	۴۳۰
۱۴	محصولات پلاستیکی	۸۳۸	۶۴۴	۱۰۲۸	۷۹۴	۶۹۳	۵۴۳	۱۲۷۶
۱۵	مواد آروماتیک	۸۸۸	۱۲۶۷	۱۲۴۳	۱۵۳۷	۵۰۴	۹۰۳	۵۵۸
۱۶	کاتد مس	۱۹۴	۱۶۰	۹۲۸	۱۰۶	۴۳۴	۵۲	۸۳۴۶
۱۷	شمش آلومینیوم	۶۷۷	۲۶۶	۹۱۳	۳۷۲	۴۲۱	۱۹۱	۲۲۰۴
۱۸	صنایع تبدیلی	۶۲۷	۹۱۲	۶۲۱	۸۱۹	۴۱۹	۵۶۶	۷۴۰
۱۹	محصولات لبنی	۴۰۸	۴۳۴	۶۶۱	۴۵۸	۳۹۰	۲۹۶	۱۳۱۸
۲۰	سایر میوه ها و سبزی های تازه	۴۲۶	۱۴۷۵	۴۵۶	۱۷۳۴	۳۶۷	۱۰۴۲	۳۵۲
مجموع (میلیون دلار ـ هزار تن)						۲۱۵۲۲	۵۵۲۹۷	۳۸۹
سهم از کل (درصد)						۷۳	۷۰

همان­طور که ملاحظه می­ گردد، ارزش هر تن کالاهای صادراتی در بیست محصول ابتدایی صادراتی در هفت ماه ابتدایی برابر با ۳۸۹ دلار به ازای هر تن است که گران­تر از کل صادرات کشور با ۳۵۷ دلار است. در میان بیست محصول ابتدایی صادراتی کشور، مربوط به کاتد مس با ارزش ۸۳۴۶ دلار به ازای هر تن است. از طرف دیگر سنگ و کنسانتره آهن با ارزش هر تن ۸۹ دلار کم ارزش ترین محصول در بین بیست محصول اولی صادراتی کشور قرار دارد.

ه) نکته پایانی

در شرایط تحریم و نبود چشم ­انداز مثبت برای رفع آنها دنبال نمودن سیاست­های مدیریت تقاضای ارز از طریق ساماندهی ثبت سفارش کالا و تعمیق عرضه ارز از طریق بازگشت حداکثری ارز حاصل از صادرات کالای غیر نفتی باید به طور جدی دنبال شود. علاوه بر این در خصوص ساماندهی وضعیت ارزش گذاری کالاهای تجاری (وارداتی و صادراتی) نیز باید تمهیدات جدی از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت و گمرک در نظر گرفته شود. علاوه بر این نکته دیگری که باید مورد توجه قرار داد، افزایش تنوع مقاصد صادراتی و همچنین کالاهای صادراتی به منظور جلوگیری از شکنندگی تجارت خارجی کشور است.

در واقع باید از کانالیزه شدن تجارت خارجی به طور مشخص صادرات اجتناب نمود زیرا که در بلندمدت منجر به آسیب­ پذیری کشور در شرایط تحریم و جنگ اقتصادی خواهد شد. نکته دیگری که باید مورد توجه قرار داد، اجتناب از جبران کسری تراز تجاری کالایی (تجارت گمرکی) از محل فروش نفت است، موضوعی که به نظر می­ رسد در سال­های اخیر مورد توجه قرار نگرفته است. در واقع منابع حاصل از صادرات نفت برای پیگیری برنامه ­های توسعه­ ای در نظر گرفته شود، نه واردات کالاهای مصرفی.