در عصر حاضر اگرچه تردد هوایی به عنوان بهترین گزینه برای حمل و نقل شناخته میشود اما به دلیل افزایش بهای خدمات در این حوزه، رغبت مسافران به استفاده از آنها کاهش یافته است، به طوری که به گفته مسئولان در حوزه ناوبری هوایی ایران، ۸۰ درصد از فرودگاههای کشور کمتر از یک میلیون مسافر دارند و از ۵۶ فرودگاه مالکیتی کشور در سال ۱۴۰۳ تنها یک فرودگاه توانسته بیشتر از هزینههای خود کسب درآمد کند.
به گفته محمد امیرانی، مدیرعامل شرکت فرودگاهها و ناوبری هوایی کشور حتی فرودگاههایی که سالانه تا یک میلیون مسافر دارند نیز سودده نیستند و اقتصادی کردن آنها دشوار است.وی معتقد است: برای کاهش زیان، فرودگاهها باید به شهرکهای صنعتی متصل شوند تا ظرفیت لجستیکی فرودگاهها فعالتر شود. همچنین مدیریت بهرهبرداری فرودگاهها باید به بخش خصوصی واگذار شود و فرودگاههای بدون متقاضی از طریق مناقصه در اختیار بخش خصوصی قرار گیرند.
امیرانی با بیان اینکه در هر بلیت هواپیما تنها ۷ هزار تومان سهم شرکت فرودگاههاست و این رقم از سال ۹۴ اصلاح نشده است، میگوید: حجم بدهی شرکتهای هواپیمایی به شرکت فرودگاهها حدود ۷همت است که در این میان شرکتهای «ایرانایر» و «آسمان» بیشترین بدهی را دارند و در نتیجه، امکانات آنها کاهش یافته است.
کارشناسان بر این باور هستند که اقتصادی کردن این زیرساختها بدون کمک و حمایت سایر بخشهای صنعتی و واگذاری به بخش خصوصی، بسیار دشوار است و تداوم این وضعیت ایجاد ناترازی مالی جدی در این بخش و تعطیلی فرودگاههای کوچک را به دنبال خواهد داشت.
در مقابل نیز برخی کارشناسان بر این باور هستند که یکی از راههای فعال کردن فرودگاههای کوچک، استفاده از هواپیماهای با تعداد مسافر کمتر (۳۰ تا ۵۰ نفره) است زیرا از طریق این هواپیماها امکان جابهجایی بیشتر مسافران بین فرودگاههای شهرستانها با فرودگاههای مراکز استانها و پس از آن ارتباط بین فرودگاههای مراکز استانها با فرودگاههای اصلی کشور برقرار میشود و در این شرایط مسافران مناطق کمجمعیتتر میتوانند به راحتی بین فرودگاههای اصلی کشور جابهجا شوند.
با این تفاسیر و درخصوص آخرین وضعیت فرودگاههای کشور با احمدرضا بیاتی؛ معاون برنامهریزی، نظارت و امور اقتصادی شرکت فرودگاهها و ناوبری هوایی ایران به گفتوگو نشستیم.
چند فرودگاه در کل کشور داریم و از این تعداد چند فرودگاه غیرفعال است؟
جمهوری اسلامی ایران از شبکهای گسترده از فرودگاهها برخوردار است؛ به طوری که در حال حاضر بیش از ۸۰ فرودگاه دارای مجوز در کشور وجود دارند و شرکت فرودگاهها و ناوبری هوایی ایران مدیریت و بهرهبرداری از ۵۶ فرودگاه در کشور را بر عهده دارد. برخی از این فرودگاهها بنا به شرایط منطقهای، تقاضای سفر و سیاستهای پروازی، فاقد پرواز برنامهای مستمر هستند، اما در عین حال در وضعیت عملیاتی نگهداری شده و قابلیت استفاده در شرایط مختلف را دارند.
احمدرضا بیاتی؛ معاون برنامهریزی، نظارت و امور اقتصادی شرکت فرودگاهها و ناوبری هوایی ایران
آیا پیش از ساخت هر فرودگاه نیازسنجی لازم برای صرفه اقتصادی آن فرودگاه انجام میشود؟
ساخت فرودگاهها در کشور بر اساس مطالعات کارشناسی، ملاحظات فنی، ایمنی، توسعهای و سیاستهای کلان حمل و نقل انجام میشود. در کنار شاخصهای اقتصادی، ملاحظات حاکمیتی، عدالت پروازی و توسعه متوازن مناطق نیز در تصمیمگیریها مدنظر قرار میگیرد. مشخصاً در بند الف ماده۵ آییننامه احداث، توسعه، بهرهبرداری و مدیریت فرودگاه به توجیه اقتصادی اشاره شده است.
به طور کلی طرحهای جدید، مطالعات مکانیابی و توجیه اقتصادی بخشی از فرایند مصوب توسعه هستند. با این حال، بسیاری از فرودگاههای قدیمی در دهههای گذشته بدون ارزیابی دقیق اقتصادی ساخته شدهاند. سیاست فعلی شرکت آن است که هر طرح جدید باید دارای پیوست اقتصادی و زیست محیطی معتبر باشد. هر چند در حال حاضر ساخت فرودگاه جدید توسط دولت ممنوع شده و فقط بخش خصوصی میتواند فرودگاه بسازد.
چه دلایلی موجب شده بسیاری از فرودگاهها غیرفعال و متروکه شده و تراز تجاری آنها منفی شود؟
وضعیت فعالیت فرودگاهها تابع عوامل متعددی از جمله سطح تقاضای سفر، شرایط اقتصادی، توان ناوگان شرکتهای هواپیمایی، هزینه سوخت و عملیات پروازی، الگوی سفر مردم، فاصله تا فرودگاههای مجاور و شرایط خاص صنعت هوانوردی کشور است. این موضوع الزاماً به معنای ناکارآمدی زیرساختها نیست.
در حال حاضر، با برنامهریزی جدید، احیای فرودگاهها از طریق سرمایهگذاری بخش خصوصی یا واگذاری به بخش خصوصی در دستور کار قرار دارد.
نگهداری فرودگاههای غیرفعال چه هزینهای را به دولت تحمیل میکند؟
فرودگاهها بهعنوان زیرساختهای راهبردی کشور حتی در زمان نبود پروازهای منظم، نیازمند نگهداری حداقلی، حفظ ایمنی، آمادگی عملیاتی و پشتیبانی ناوبری هستند. شرکت فرودگاهها تلاش کرده با مدیریت بهینه منابع، هزینهها را در پایینترین سطح ممکن نگه دارد با این حال این عدد در طرح جامع بهرهوری شرکت فرودگاهها تحت بازنگری است تا هزینهها کاهش یافته و منابع بهینه تخصیص یابند.
چرا از این فرودگاهها برای مصارف دیگر مانند گردشگری یا تعمیراتی و یا ترابری استفاده نمیشود؟
هر گونه تغییر کاربری فرودگاهها مستلزم رعایت ضوابط سختگیرانه ایمنی هوانوردی، مقررات ملی و بینالمللی و تصمیمگیری در سطوح بالادستی است. با این حال، شرکت فرودگاهها در چارچوب قوانین، استفاده چندمنظوره و بهینه از ظرفیت فرودگاهها را در دستور کار بررسی و مطالعه دارد. به هر حال در فرودگاههای کوچکی مانند کلاله، نوشهر و رامسر فعالیتهای آموزشی و تفریحی در حوزه پروازهای عمومی سبک و فوقسبک وجود دارد.
تا چه میزان بخش خصوصی حاضر به سرمایهگذاری در این فرودگاهها بوده و البته با چه موانعی برای سرمایهگذاری روبهرو است؟
شرکت فرودگاهها همواره از مشارکت بخش خصوصی در چارچوب قوانین و مقررات استقبال کرده است. در سال جاری و تاکنون سه قرارداد سرمایهگذاری به ارزش بیش از ۱۳ هزار میلیارد ریال در فرودگاههای کشور در دست اجراست و پیشبینی میشود در سال آتی نیز این روند ادامه داشته باشد.
یکی از مهمترین راهکارها در ارتباط با جذب سرمایهگذار داخلی و خارجی در فرودگاهها، ارائه یک رویکرد جامع و جذاب برای سرمایهگذاران داخلی و خارجی بوده و از جمله این موارد ایجاد مشوقهای سرمایهگذاری، اعطای معافیتهای مالیاتی (کاهش مالیات بر درآمد و عوارض گمرکی برای سرمایهگذاران در پروژههای فرودگاهی) و ضمانت بازگشت سرمایه (ارائه تضمینهای دولتی برای کاهش ریسک سرمایهگذاری) است.
چرا تاکنون وارد کسب و کارهای کوچکتر مشابه هواپیماهای مسافربری سبک نشدهاید؟
توسعه هوانوردی عمومی نیازمند زیرساختهای حمایتی، مقررات متناسب، آموزش تخصصی و هماهنگی بین دستگاههای مربوط است. این موضوع در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته و در قالب برنامههای میانمدت در حال بررسی و پیگیری است. به عنوان مثال در حال حاضر فرودگاههای نوشهر، رامسر، اراک، زنجان و کلاله در زمینه پروازهای تفریحی و آموزشی فعالیت دارند و توسعه فعالیتهای هوانوردی عمومی در سایر فرودگاههای دارای شرایط کشور از جمله فرودگاه زرقان، در چارچوب قوانین و مقررات مربوط به شرکت فرودگاهها در دست اقدام است.
گرانی ارز و افزایش قیمت بلیت چقدر در کاهش مسافران تأثیر گذاشته است؟
صنعت هوانوردی بهطور طبیعی از متغیرهای کلان اقتصادی تأثیر میپذیرد. افزایش هزینهها موجب شده شرکتهای هواپیمایی در تنظیم شبکه پروازی با ملاحظاتی مواجه شوند، با این حال تلاش بر حفظ تداوم خدمات هوایی و پوشش حداکثری مسیرها بوده است.
به نظر شما سیاستهای صنعت هوایی ایران نیازمند چه تغییرات اساسی است؟
حرکت به سمت بهرهوری بیشتر، استفاده بهینه از ظرفیتهای موجود، توسعه متوازن فرودگاهها، حمایت از بخش خصوصی و تقویت نقش حمل و نقل هوایی در توسعه منطقهای از محورهای اصلی سیاستهای جاری و آتی صنعت هوانوردی کشور به شمار میرود.
اما به طور کلی تغییر سیاست باید در چهار محور انجام شود:
- ایجاد درآمدهای پایدار غیروابسته به پرواز
- افزایش بهرهوری با رویکرد دیجیتالیسازی و هوشمندسازی خدمات فرودگاهی
- تشویق سرمایهگذاری غیردولتی در مدیریت و بهرهبرداری
- یکپارچهسازی شبکه حملونقل هوایی با حملونقل ریلی و جادهای برای اتصال بهتر شهرهای کوچک به شبکه سراسری
زیرا هدف ما تبدیل فرودگاهها از مراکز صرفاً عملیاتی به قطبهای اقتصادی و لجستیکی منطقهای است.
نظر شما