در دل خاک ایران، هزاران سال تاریخ نهفته است. تمدنهایی که روزگاری بر پهنه این سرزمین حکومت میکردند، آثار و نشانههایی از خود بر جای گذاشتهاند که امروزه بهعنوان میراث فرهنگی، نهتنها برای ایرانیان بلکه برای تمام بشریت ارزشمندند. اما این میراث گرانبها در معرض خطری پنهان و ویرانگر قرار دارد؛ گنجیابی غیرمجاز و تخریب عمدی آثار باستانی. گنجیابی در ایران تاریخی طولانی دارد. از دیرباز، داستانهایی درباره دفینهها و طلای پنهان شده توسط شاهان و بزرگان در باورهای مردم جریان داشته است. متأسفانه در دهههای اخیر با گسترش فقر، بیکاری و جذابیت بازار خرید و فروش اشیای عتیقه، این باورهای عامیانه دوباره جان گرفتهاند. بسیاری از افراد، بدون دانش باستانشناسی و صرفاً با انگیزه مالی دست به حفاریهای غیرمجاز میزنند.
حفاریهای غیرقانونی اغلب به شکل مخفیانه و شبانه انجام میشود. این حفاریها نهتنها موجب تخریب فیزیکی سازهها و آثار میشوند، بلکه اطلاعات باستانشناختی حیاتی را نیز نابود میکنند. آثار تاریخی، فقط اشیای مادی نیستند، بلکه حامل دادههای علمی درباره سبک زندگی، مذهب، هنر و اقتصاد مردمان گذشتهاند. وقتی اثری بدون مستندنگاری و کاوش علمی از بستر خود جدا شود، ارزش اطلاعاتی آن از بین میرود.
گنجیابها فقط تخریب میکنند
یک پژوهشگر میراث فرهنگی به دغدغههای موجود درخصوص خرید و فروش و استفاده غیرقانونی از فلزیابها، سازمانیافته بودن حفاریهای غیرمجاز و چالشهای اجرای قانون در برخورد با متخلفان میپردازد و میگوید: مهمترین خلأ در این حوزه، نه در قانون، بلکه در اجرای آن و تقویت یگان حفاظت وزارت میراث فرهنگی است.
مجتبی گهستونی میافزاید: دغدغه اصلی ما، حفاران غیرمجاز هستند که با استفاده از فلزیابها یا به قول خودشان «گنجیاب»، به محوطههای باستانی آسیب میزنند. ما همواره شاهد حضور این ابزارها در محوطههای غنی بودهایم.حفاران با اعمال غیرقانونی و غیرحرفهای، صرفاً به دنبال سوداگری و پیدا کردن اشیای تاریخی هستند، هرچند در بسیاری از مواقع به هیچ چیز نمیرسند. در مواردی دیدهام حتی در یک حرکت بسیار ناشیانه، سنگ را در عمق حفاری کردهاند به تصور اینکه اشیایی در آنجا وجود دارد.
وی در خصوص کشف و ضبط فلزیابها میگوید: اگر فلزیاب حین کشف یا حفاری بدست بیاید، میراث فرهنگی آنجا ورود میکند و در نهایت با تکمیل مشخصات متهم و نوع فلزیاب، اقدام به شکایت میکند؛ یعنی از طریق نماینده حقوقی خودش شکایت میکند و مسیر قانونی را پیش میبرد.
تبلیغ گنجیابها روی آثار باستانی
این عضو شورای هماهنگی سازمانهای مردمنهاد میراث فرهنگی در پاسخ به این پرسش که استفاده از گنجیابهای غیرمجاز در کدام استانها بیشتر است، اظهار میکند: نمیتوان گفت در کدام استان بیشتر یا کمتر است، اما کافی است به استانهای شاخصی که محوطههای باستانی و تاریخ دیرینهای دارند، نگاه کنید؛ مانند کرمان، خوزستان، لرستان و فارس. این مناطق همواره درگیر حضور حفاران غیرمجاز و قاچاقچیان به همراه فلزیاب هستند. متأسفانه میبینیم روی در و دیوار شهرها نیز برگههایی با عنوان خرید و فروش فلزیاب نصب شده که وعده «سودای یک رؤیا» را میفروشند و افراد را ترغیب به خرید این ابزارهای غیرقانونی میکنند.
گهستونی در خصوص خرید و فروش دستگاههای فلزیاب یا گنجیاب میگوید: خرید و فروش این دستگاهها کاملاً غیرقانونی بوده و حمل و نگهداری آنها نیز با استعلام و مجوز رسمی برای یک کاربری مشخص مثل کارهای معدنی یا فاضلاب امکانپذیر است. بهعنوان نمونه افرادی که به دنبال خرید فلزیاب هستند باید کارکردش را مشخص کنند و در صورت تأیید، مجوز خرید فلزیاب برای آنها صادر میشود و فعالیت آنها تحت نظارت ادامه مییابد. مثل پرواز پهپاد است که وقتی کسی میخواهد پهپاد را به حرکت درآورد باید محدوده و کارکردش را مشخص کند. فلزیاب هم به همین شکل باید حتماً با مجوزهای لازم و تعیین نوع کاربری باشد، خرید و فروش آزاد فلزیاب، غیرقانونی است و باید حتماً با مجوز باشد. البته در بعضی جاها در نگهداری از فلزیابها کمکاری میشود، بیدقتی صورت میگیرد یا حتی ممکن است سوءاستفادهای از فلزیاب انجام شود.
به گفته وی وزارت میراث فرهنگی تأکید دارد فلزیابها پس از اینکه کشف میشوند، باید در مکانی امن نگهداری شوند تا از هر گونه سوءاستفاده در امان باشند. ضمن اینکه تأکید میشود فریب حفاران غیرمجاز را نباید خورد، نباید با حفاران غیرمجاز همیاری کرد، افرادی که فلزیاب دارند نباید آن را در اختیار دیگران قرار دهند. ما زیاد میشنویم گاهی یک تیم یا عدهای بدون اینکه دانش و تخصص لازم را داشته باشند از روی کنجکاوی با استفاده از فلزیاب وارد محوطههای باستانی شده و به محوطه آسیب زدهاند، در حالی که کاوشهای باستانشناسی در انحصار پژوهشگاه میراث فرهنگی است.
قاچاقچیان آثار تاریخی
این عضو شورای راهبردی اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خوزستان ادامه میدهد: فلزیابها توسط نیروهای انتظامی و امنیتی و در نهایت یگانهای حفاظت کشف میشوند و چون حمل و نگهداریشان غیرقانونی است، تعزیرات حکومتی به پرونده آنها رسیدگی میکند.اما وقتی فلزیاب در محوطه باستانی یا اثر تاریخی کشف میشود، اینجا پای وزارت میراث فرهنگی به میان میآید. میراث فرهنگی آن را ضبط میکند و مسیر قانونی را در دستگاه قضایی پیش میبرد و از طریق نماینده حقوقی خود شکایت میکند.وزارت میراث فرهنگی تأکید اکید دارد که فلزیابها پس از کشف، باید توسط امین اموال در مکانهای کاملاً امن نگهداری شوند تا از هر گونه سوءاستفادهای در امان باشند.
گهستونی در پاسخ به این پرسش که آیا گنجیابی غیرمجاز در کشور بهصورت سازمانیافته و گروهی وجود دارد یا صرفاً افراد منفرد دست به این کار میزنند، اظهار میکند: قطعاً افراد کنجکاو که بدون دانش و ابزار لازم دست به حفاری میزنند وجود دارند، اما ما شاهد حضور گروهها و تیمهای هدفمند سودجو و قاچاقچی نیز هستیم که بهصورت غیرمسئولانه به محوطههای باستانی تعرض میکنند - در فضای مجازی اشخاصی مثل فردی به نام «پوآرو» کلیپ پخش کرده و عدهای از سودجویان با او همکاری میکنند -. بسیاری از این افراد بازداشت شده و فلزیابهایشان ثبت و ضبط شده است که در نهایت باید توسط میراث فرهنگی تعیین تکلیف شوند.
قانون مقابله با حفاران غیرمجاز
وی با اشاره به قوانین مرتبط با قاچاق اشیای تاریخی و گنجیابی میافزاید: همان طور که قوانینی در مورد تعرض به محیطهای طبیعی، جنگلها و منابع زیست بومی وضع شده است، قوانینی صریح و شفاف برای مقابله با سودجویان و حفاران غیرمجاز در محوطههای باستانی و بناهای تاریخی نیز وجود دارد، اما در این زمینه چند نکته وجود دارد؛ نخست اینکه دستگاههای قضایی باید شعبههای تخصصی برای ورود به پروندههای میراث فرهنگی داشته باشند. در این زمینه باید حتماً قضات آموزشهای لازم را ببینند که وقتی پروندههای تخصصی برایشان میآید، بتوانند اظهارنظر کرده و با دانشی که دارند حکم صادر کنند. نکته بعدی اینکه در این زمینه لازم است نمایندگان حقوقی ادارات کل و ادارات شهرستان با اراده و انگیزههای لازم، با کسانی که با فلزیاب به محوطه باستانی ورود کرده و آسیب زدهاند به طور جدی برخورد کنند.
ضرورت مراقبت از محوطههای باستانی
این پژوهشگر میراث فرهنگی ادامه میدهد: قانون تعرض به محوطههای باستانی کاملاً مشخص و شفاف بوده، اما نکته مهم اجرای قانون است. متأسفانه گاهی تعارض منافع محلی، قومی، عشیرهای و قبیلهای مانع انجام وظیفه و پیگیری جدی موارد قانونی میشود. در مواردی نیز مشاهده شده افرادی که بهنوعی مسئولیت یا دسترسی داشتهاند، از پستی که داشتند سوءاستفاده و تخطی کردهاند، اما چون در نهایت یک سیستم ثبت و ضبط، امین اموال و حسابرسی وجود دارد، این افراد مجازات شده و تاوان پس دادهاند؛ بنابراین وزارت میراث فرهنگی به جد با این تخلفات برخورد و موارد را از طریق مراجع قضایی و امنیتی رصد میکند.
تفاوت محوطههای تاریخی پایتخت با سایر استانها
گهستونی در خصوص پدیده گنجیابی غیرمجاز در تهران نیز میگوید: ما وقتی در مورد تاریخ صحبت میکنیم، پای حفاران غیرمجاز، سودجویان و قاچاقچیان را هم میبینیم. هر جا که تاریخ و محوطه تاریخی باشد، آنها هم هستند. در این زمینه نقش مردم و جامعه محلی خیلی مهم است که هوشیاریهای لازم را برای مقابله با سودجویان و حفاران داشته باشد، اما کالبد تهران با استانها و مناطق دیگر متفاوت است، زیرا تهران - بهعنوان پایتخت کشور - گستره شهری وسیعی دارد و روی محوطههای باستانی که در قلب این کلانشهر وجود داشته ساختوساز شده است؛ بنابراین نوع برخورد و مواجهه با برخی از محوطههای باستانی که در قلب این کلانشهر واقع شده با مناطقی که کوهستانی، بیابانی یا دشتی است، متفاوت است. در تهران شاید در نتیجه یکسری فعالیتهای عمرانی - اعم از ساختوسازها و حفاریها - محوطهای باستانی شناسایی شود، اما در استانهایی همچون کرمان، لرستان، خوزستان و فارس محوطههای تاریخی در منطقهای بیابانی، جلگهای و یا صخرهای واقع شدهاند و آن قدر محوطه گسترده است که حفاران غیرمجاز بهراحتی در آنجا فعالیت میکنند.
ضرورت تقویت توانایی وزارت میراث فرهنگی
وی با تأکید بر ضرورت تقویت توانایی وزارت میراث فرهنگی برای مقابله با این پدیده اضافه میکند: وزارت میراث فرهنگی نیاز به حمایت بیشتری دارد و باید تقویت شود. اصلیترین خواسته ما، افزایش تعداد نیروهای یگان حفاظت کشور و تقویت امکانات و ابزارهای حفاظتی است. با این تعداد نیرو و لجستیک فعلی، واقعاً ما دوستداران میراث فرهنگی نگران هستیم که یگان حفاظت نتواند مأموریتهای لازم را با کیفیت مطلوب انجام دهد. ضمن اینکه مردم نباید فریب پیامکهای مربوط به خرید و فروش فلزیاب و اشیای تاریخی را بخورند؛ اینها صرفاً سودجو هستند که موجب هدررفت سرمایه شده و معامله غیرقانونی انجام میدهند. گنجیابی غیرقانونی، در ظاهر یک جستوجوی پرهیجان برای ثروت بوده، اما در واقع فاجعهای فرهنگی است که هر روز بخشی از هویت تاریخی ما را نابود میکند. حفاظت از آثار باستانی تنها وظیفه دولت نیست، بلکه یک مسئولیت جمعی است که همگان در قبال آن سهم دارند.
نظر شما