بیش از دو دهه از آغاز فعالیت پارکهای علم و فناوری در کشور میگذرد؛ مجموعههایی که با هدف توسعه فناوری، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، تجاریسازی دستاوردهای علمی و ایجاد پیوند مؤثر میان دانشگاه و صنعت شکل گرفتهاند. این پارکها قرار بود به موتور محرک اقتصاد دانشبنیان و بستری برای خلق ارزش افزوده بالا، اشتغال پایدار و افزایش رقابتپذیری اقتصاد ملی تبدیل شوند؛ اما حالا مسئولان از لغو مجوز ۶ پارک علم و فناوری تا پایان سال و جایگزین شدن پارکهای تخصصی و کارآمد به جای آنها خبر میدهند.
کارشناسان معتقدند یکی از دلایل اصلی این وضعیت، غلبه رویکردهای دولتی و اداری بر مدیریت پارکهای علم و فناوری است؛ رویکردی که موجب کندی تصمیمگیری، کاهش انعطافپذیری و فاصله گرفتن پارکها از منطق بازار و نیازهای واقعی صنعت شده است. در کنار این مسئله، نبود ارزیابیهای دقیق عملکرد، ضعف در شبکهسازی ملی و بینالمللی و نبود مدلهای پایدار مالی، اثربخشی این نهادها را با چالش مواجه کرده است.
پیچیدگی فرایند تجاریسازی
رئیس پارک فناوری پردیس که از آن بهعنوان بزرگترین پارک فناوری منطقه غرب آسیا یاد میشود با اشاره به چالشها، راهحلها و فرصتهای پیشروی پارکهای علم و فناوری به قدس میگوید: هرچند پارکهای علم و فناوری با هدف تجاریسازی علم و فناوری ایجاد شدهاند، اما هنوز پس از بیش از دو دهه فعالیت، بسیاری از آنها نتواستهاند به این هدف دست یابند. دلیل اصلی این ناکامی، پیچیدگی فرایند تجاریسازی است که تنها مختص ایران نیست، بلکه در تمام دنیا این مسئله بهعنوان یک چالش بزرگ شناخته میشود.
مهدی صفارینیا اضافه میکند: تجاریسازی علم و فناوری فرایندی پرمخاطره است که به دلیل طبیعت پیچیدهاش، اغلب با شکستهایی همراه است. این شکستها باید بهعنوان بخشی از فرایند یادگیری در نظر گرفته شوند؛ همانطور که در کشورهای پیشرفته، شکستهای تجاریسازی بهطور مؤثر مدیریت میشود. مشکل در ایران این است که پس از شکست، بسیاری از افراد انگیزه خود را از دست میدهند یا بهطور کامل از ادامه مسیر منصرف میشوند.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت از تیمهای فناور و ایجاد فضایی که افراد پس از شکست قادر به شروع دوباره باشند، ادامه میدهد: یکی دیگر از مشکلات اصلی پارکها، کمبود تیمهای متخصص و توانمند در حوزههای مختلف است؛ چرا که بسیاری از ایدهها به دلیل نبود تیمهای اجرایی قوی و توانمند، به مرحله تجاریسازی نمیرسند.
صفارینیا بر اهمیت تیمسازی و مدیریت صحیح پروژهها تأکید میکند و میافزاید: برای موفقیت در این زمینه، باید تیمهای توانمند و کارآزموده برای پیشبرد ایدهها جذب شوند.
بیتوجهی به مزیتهای منطقهای
رئیس پارک فناوری پردیس با اشاره به وضعیت توسعه سراسری پارکهای علم و فناوری در کشور، میگوید: یکی از مشکلات اصلی در این زمینه، توجه نداشتن به مزیتهای منطقهای است، بهگونهای که در حال حاضر، بسیاری از پارکهای فناوری در نقاط مختلف کشور بدون توجه کافی به نیازهای خاص منطقهای و بازارهای محلی توسعه یافتهاند که این موضوع موجب افزایش هزینهها و کاهش بهرهوری در برخی پارکها شده است.
هر پارک فناوری باید بهطور خاص به بازارهای منطقهای خود توجه کرده و منابع و امکانات خود را براساس نیازهای این بازارها تنظیم کند؛ اما در برخی پارکها، دسترسی به منابع و امکانات مورد نیاز برای شرکتهای فناور محدود است و این مسئله موجب میشود این شرکتها نتوانند بهطور مؤثر از ظرفیتهای موجود بهرهبرداری کنند.
صفارینیا به ضرورت ارزیابیهای دورهای و نظارت بر عملکرد پارکها تأکید و اظهار میکند: ارزیابیهای دورهای یکی از ابزارهای مهم برای نظارت بر عملکرد پارکهای علم و فناوری است؛ در بسیاری از موارد این ارزیابیها بهطور مؤثر انجام نمیشوند و برخی پارکها با وجود عملکرد ضعیف، همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند که این وضعیت نتیجه نبود نظارت دقیق و کمتوجهی به نتایج ارزیابیهاست.وی با تأکید براینکه وزارت علوم و دیگر نهادهای مربوط باید نظارت دقیقتری برعملکرد پارکها داشته باشند، بیان میکند: در صورتی که پارکی نتواند به اهداف خود برسد، باید تصمیماتی برای بهبود عملکرد آن یا حتی تعطیلی آن گرفته شود، این اقدام میتواند به اصلاح زیستبوم نوآوری کمک کند و موجب شود منابع به پارکهایی اختصاص یابد که توانمندی بیشتری برای پیشبرد اهداف اقتصادی و فناورانه دارند.
ضرورت تعطیلی پارکهای ناکارآمد
رئیس پارک فناوری پردیس با اشاره به اینکه تعطیلی یا لغو مجوز برخی پارکهای ناکارآمد میتواند به اصلاح ساختار زیستبوم نوآوری کمک کند، میافزاید: در شرایط کنونی، منابع کشور محدود است و باید از این منابع بهطور بهینه استفاده شود. در صورتی که پارکها نتوانند به اهداف خود دست یابند، باید اقداماتی برای محدود کردن فعالیتهای آنها انجام شود تا منابع به پارکهای کارآمدتر اختصاص یابد.
این تصمیمات باید بهطور شفاف و با در نظر گرفتن شرایط موجود گرفته شوند، نباید بهطور کامل به فعالیتهای پارکهای ناکارآمد پایان داد، بلکه میتوان از آنها بهعنوان فرصتی برای یادگیری و اصلاح استفاده کرد؛ همچنین این تغییرات نباید منجر به کاهش اعتماد فعالان فناور شود، بلکه باید بهگونهای باشد که اطمینان از توسعه و حمایت از شرکتهای فناور افزایش یابد.
وی در پاسخ به انتقاد از بنگاهداری برخی پارکها و دور شدن از مأموریت اصلی آنها میگوید: این انتقاد تا حدی درست است؛ برخی پارکها بهویژه در ابتدای فعالیت خود بیشتر به اجارهدهی فضا و ارائه خدمات به شرکتها توجه کردهاند تا به توسعه فناوری و حل مشکلات فناورانه که این رویکرد نباید ادامه یابد، بلکه پارکها باید بهطور فعال در حل مسائل فنی کشور و توسعه اشتغال و فناوری نقشآفرینی کنند. پارکها باید از فضای خود فراتر رفته و به ایجاد راهحلهای فناورانه و علمی بپردازند و بهعنوان بازوهای اجرایی برای رفع چالشهای صنعتی و فناورانه کشور عمل کنند.
صفارینیا در خصوص اینکه چرا بسیاری از شرکتها به بلوغ فناورانه نمیرسند، عنوان میکند: پذیرش تساهلآمیز شرکتها یکی از دلایل اصلی این مسئله است؛ در برخی موارد، پارکها شرکتهایی را که توانمندیهای لازم را ندارند، پذیرفتهاند و همین موضوع موجب شده این شرکتها نتوانند به بلوغ فناورانه برسند.
در پذیرش شرکتها باید دقت بیشتری انجام شود و شرکتهایی که دارای تیمهای توانمند و ایدههای قابل اجرا هستند، وارد پارکها شوند.
ضرورت بازآفرینی ساختار حکمرانی علم
معاون فناوری و نوآوری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری هم با اشاره به اینکه پارکهای علم و فناوری بهعنوان یکی از کلیدیترین نهادهای توسعه فناوری و نوآوری، نقشی تعیینکننده در آینده کشور ایفا میکنند، عنوان میکند: تجربه دو دهه اخیر نشان میدهد در دوران گذار اقتصاد ایران از الگوهای سنتی و منابعمحور به اقتصاد دانشبنیان، بدون بازآفرینی ساختار حکمرانی علم، فناوری و نوآوری، دستیابی به رشد پایدار و رقابتپذیری بینالمللی امکانپذیر نخواهد بود.
محمدنبی شهیکی تاش با تأکید براینکه پارکهای علم و فناوری باید از چارچوبهای دولتمحور و الگوهای مدیریتی سنتی فاصله گرفته و به نهادهایی چابک، مأموریتگرا و متناسب با نیازهای واقعی زیستبوم نوآوری کشور تبدیل شوند، میگوید: باید بپذیریم پارکهای علم و فناوری صرفاً مجموعهای از ساختمانها یا فضاهای استقراری برای شرکتها نیستند، بلکه راهبرد اصلی توسعه اقتصاد دانشبنیان بهشمار میروند.
وی با بیان اینکه داستان موفقیت پارکها، نیازمند بررسی دقیق تجربههای موفق و ناموفق، بازنگری در ساختار سازمانی و اصلاح چارتهای مدیریتی آنهاست، ادامه میدهد: تجربه برخی پارکهای پیشرو کشور نشان داده است با تغییر الگوهای حکمرانی و نهادسازی هوشمندانه، میتوان پارکها را به بازیگران اثرگذار توسعه منطقهای و ملی تبدیل کرد.
معاون وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با اشاره به اینکه در مدل جدید حکمرانی علم و فناوری، پارکهای علم و فناوری باید به پل ارتباطی مؤثر میان دانشگاه، صنعت و بازار بدل شوند، میگوید: دانشگاهها مأموریت آموزش و تولید دانش را برعهده دارند، پژوهشگاهها پاسخگوی نیازهای تخصصی کشور بوده و پارکهای علم و فناوری بهعنوان بازوی توسعه فناوری، وظیفه تجاریسازی دستاوردهای علمی و خلق ارزش افزوده اقتصادی را بر عهده دارند.
شهیکی تاش تأکید میکند: این زنجیره زمانی کامل میشود که همافزایی واقعی میان این نهادها شکل بگیرد و از ظرفیت بخش خصوصی بهصورت هدفمند استفاده شود.
ضرورت نهادسازی کارآمد در زیستبوم نوآوری
وی یکی از چالشهای اساسی اقتصاد ایران را ناترازی فناورانه در ساختار تولید و صادرات میداند و میافزاید: سهم ناچیز محصولات هایتک در صادرات صنعتی کشور و غلبه محصولات خام و نیمهخام، نشان میدهد بدون سرمایهگذاری مؤثر در تحقیق و توسعه و بدون نهادسازی کارآمد در زیستبوم نوآوری، تغییر ترکیب ارزش افزوده صنعتی ممکن نخواهد بود.
معاون فناوری و نوآوری وزیر علوم توضیح میدهد: پارکهای علم و فناوری در این میان میتوانند کانون شکلگیری خوشههای تحقیق و توسعه، هابهای فناوری و مگاپروژههای فناورانه باشند و از دل آنها شرکتهای دانشبنیان متولد شوند.
وی با تأکید بر اینکه توسعه زیرساختهای فناوری، از جمله مراکز نمونهسازی و امکانات آزمون و تولید نیمهصنعتی، از الزامات جدی توانمندسازی شرکتهای فناور مستقر در پارکها هستند، بیان میکند: بدون این زیرساختها بسیاری از ایدههای نوآورانه در مرحله توسعه متوقف میشوند و به بازار راه نمییابند؛ از سوی دیگر، پرورش نیروی انسانی متخصص و فناور، اصلاح نظام آموزشی و پیوند واقعی دانشگاه با صنعت، شرط لازم برای پایداری این زیستبوم است.شهیکی تاش با ذکر این نکته که پارکهای علم و فناوری باید به نقطه امید توسعه اقتصادی استانها تبدیل شوند، میگوید: نهادی که نهتنها برای نسل حاضر، بلکه برای آینده کشور برنامهریزی میکند و این هدف تنها با عبور از دولتمحوری، تقویت مشارکت بخش خصوصی، طراحی مشوقهای هوشمند مالی و غیرمالی و سرمایهگذاری راهبردی در تحقیق و توسعه محقق خواهد شد.
وی میافزاید: اگر پارکهای علم و فناوری بهدرستی بازطراحی و تقویت شوند، میتوانند نقش محوری در رفع ناترازی فناوری، افزایش صادرات دانشبنیان و شکلدهی به آیندهای رقابتپذیر برای اقتصاد ایران ایفا کنند.
نظر شما