روز پنجشنبه، پنجم فوریه ۲۰۲۶، پیمان «استارت نو» میان آمریکا و روسیه که بیش از پنجاه سال محدودیتهای هستهای را تضمین میکرد، رسماً به پایان رسید. این پیمان که در سال ۲۰۱۰ به امضای باراک اوباما و دمیتری مدودف رسید و در سال ۲۰۱۱ به اجرا درآمد، برای ده سال طراحی شده بود و با تمدید یکباره پنج ساله در سال ۲۰۲۱، آخرین ابزار کنترل تسلیحات هستهای بین دو قدرت بزرگ باقی مانده بود. با پایان اعتبار این پیمان، هیچ محدودیت قانونی بر زرادخانههای استراتژیک آمریکا و روسیه اعمال نخواهد شد و کارشناسان امنیتی جهان از شروع یک رقابت هستهای تازه هشدار میدهند.
پیمان «استارت نو» حدود ۹۰ درصد از کل سلاحهای هستهای جهان را تحت پوشش قرار میداد. بر اساس مفاد آن، هر کشور مجاز به داشتن حداکثر ۱۵۵۰ کلاهک هستهای مستقر و آماده استفاده بود و تعداد موشکها و بمبافکنهای هستهای نباید از ۷۰۰ واحد فراتر میرفت. علاوه بر این، امکان بازرسیهای میدانی کوتاهمدت برای تضمین اجرای توافق پیشبینی شده بود. با این حال، با شیوع کرونا و پس از آغاز جنگ اوکراین، بازرسیها متوقف شدند و هرگز از سر گرفته نشد. در فوریه ۲۰۲۳، روسیه مشارکت خود در پیمان را به حالت تعلیق درآورد و اعلام کرد که واشنگتن و ناتو قصد دارند شکست روسیه در اوکراین را تضمین کنند، بنابراین اجازه بازرسی سایتهای هستهای روسیه را نمیدهد. مسکو با این حال پایبندی خود به سقفهای تعیینشده را حفظ کرده و پیشنهاد تمدید یکساله محدودیتها را مطرح کرده بود، اما واکنش آمریکا هنوز نهایی نشده است.
بازی پیچیده مدرنسازی و رقابت هستهای
با پایان «استارت نو»، هر دو کشور اکنون آزادند زرادخانههای هستهای خود را بدون محدودیت قانونی گسترش دهند. آمریکا در سالهای اخیر بر نوسازی سلاحهای خود تمرکز کرده است؛ از موشکهای قارهپیمای نسل بعد «سنتینل» گرفته تا بمبافکنهای دوربرد «بی-۲۱» که قادر به حمل سلاحهای متعارف و هستهای هستند. علاوه بر آن، برنامه دفاع موشکی چندلایه «گنبد طلایی» در دستور کار قرار دارد که میتواند تهدیدات هوایی از روسیه و چین را هدف قرار دهد. روسیه نیز در پاسخ به مدرنسازی آمریکا و با هدف حفظ بازدارندگی ملی، سیستمهای نوینی مانند هواپیمای هستهای «آوانگارد» با توان حمل موشکهای هایپرسونیک، تاسیسات موشکی «پوسایدون» (Poseidon) و موشک کروز بینقارهای «بوروستنیک»( Burevestnik) با برد نامحدود را توسعه داده است. همچنین، اصلاحات در دکترین هستهای روسیه در سال ۲۰۲۴ باعث شد آستانه استفاده از سلاحهای هستهای کاهش یابد و روسیه حق استفاده پیشگیرانه از سلاح هستهای را در صورت تهدید به حاکمیت خود یا متحدانش تأیید کند.
گسترش سریع زرادخانهها و تمرکز بر فناوریهای پیشرفته، به ویژه موشکهای هایپرسانیک، خطر شروع مسابقه تسلیحاتی جدید را افزایش میدهد. گزارش موسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI)نشان میدهد که آمریکا و روسیه در حال ارتقاء توانمندیهای راهبردی خود در زمین، هوا و دریا هستند و برنامههای مدرنسازی آنها میتواند ظرف چند ماه ظرفیتهای عملیاتی را افزایش دهد. این وضعیت، به ویژه در غیاب هرگونه سازوکار نظارتی، میتواند باعث بروز اشتباهات محاسباتی و واکنشهای متقابل شدید مشابه فضای جنگ سرد، شود.
چین؛ بازیگر نوظهور و نگرانی جهانی
چین هیچگاه طرف هیچ یک از توافقهای کنترل تسلیحات هستهای نبوده است، اما طی یک دهه گذشته زرادخانه خود را بیش از دو برابر کرده است. طبق گزارش فدراسیون دانشمندان آمریکایی (FAS)، زرادخانه چین حدود ۶۰۰ کلاهک دارد که تعداد کمی از آنها مستقر و آماده استفاده هستند. سرعت رشد زرادخانه چین از همه کشورها بیشتر است و از سال ۲۰۲۳، سالانه حدود ۱۰۰ کلاهک به آن اضافه میشود.
موسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم هشدار میدهد که در صورت ادامه روند فعلی، چین ممکن است تا آغاز دهه آینده به همان تعداد موشکهای بالستیک بینقارهای (ICBM) برسد که روسیه یا آمریکا در اختیار دارند. با این حال، پکن حاضر به شرکت در هیچ توافق هستهای تازهای نیست و پیشنهاد کرده که همه قدرتهای هستهای سیاست «عدم استفاده از سلاح هستهای در وهله اول» را بپذیرند؛ یعنی سلاحهای هستهای تنها برای پاسخ به حمله هستهای استفاده شود. آمریکا و روسیه تاکنون این پیشنهاد را رد کردهاند.
اروپا و قدرتهای هستهای دیگر
اروپا نیز در این تحولات نقش مهمی دارد. فرانسه با داشتن ۲۹۰ کلاهک و بریتانیا با کمتر از ۲۵۰ کلاهک، بزرگترین زرادخانههای هستهای اروپا را در اختیار دارند. هر دو کشور در سالهای اخیر توانمندیهای خود را ارتقاء دادهاند و با امضای «اعلامیه نورثوود» همکاری دوجانبه هستهای خود را به سطحی بیسابقه رساندهاند. فرانسه سامانه موشکی زیردریایی پرتاب ام-۵۱ و بریتانیا ۴ زیردریایی هستهای جدید را در دستور کار دارد.
این اقدامات همزمان با افزایش حضور آمریکا و روسیه در اروپا، از جمله استقرار سیستم دفاع موشکی «ایجس»( Aegis) در لهستان و استقرار موشکهای تاکتیکی روسیه در بلاروس، نشاندهنده افزایش تنشها و کمبود سازوکارهای اعتمادسازی در سطح جهانی است.
جهان در مسیر نامطمئن هستهای
با پایان پیمان «استارت نو»، بیش از پنج دهه محدودیت هستهای میان آمریکا و روسیه پایان یافته و امکان کنترل بینالمللی بر سلاحهای استراتژیک به حداقل رسیده است. در غیاب توافق جایگزین، مدرنسازی و توسعه زرادخانهها ادامه خواهد یافت و احتمال آغاز مسابقه تسلیحاتی هستهای جدید بالا رفته است. کارشناسان هشدار میدهند که هر گونه اقدام یکجانبه در این شرایط میتواند جهان را وارد مرحلهای بیثبات و خطرناک کند که مشابه رقابتهای دوران جنگ سرد است. تنها راه کاهش ریسک، از سرگیری مذاکرات هستهای میان آمریکا و روسیه و ایجاد یک چارچوب جدید، جامع و قابل نظارت است.
نظر شما