ماه مبارک رمضان فرصتی بیبدیل برای رشد معنوی و تقویت پیوندهای ایمانی، خانوادگی و اجتماعی است. در این ماه شریف، هر سال زمینهای مهیا میشود تا روح بندگی، صبر و مهربانی در دل و جان اعضای خانواده، بهویژه کودکان و نوجوانان تقویت شود. والدین میتوانند با ایجاد فضای معنوی و صمیمی، زمینه ورود شاداب و تثبیت یاد خدا را برای نسل جوان فراهم کنند تا فرزندانشان نه با ذهنیت اجبار و اکراه، بلکه با طعم شیرین انتظار و اشتیاق به استقبال این ماه بروند.
در این راستا با حجتالاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، کارشناس خانواده دینی برای کسب رهنمودها و راهکارهایی که میتواند والدین را در این مسیر یاری کند به گفتوگو پرداختهایم.
آمادهسازی ذهنی و عاطفی با قصه و گفتوگو
آغاز ماه رمضان میتواند با گفتوگوهای ساده خانوادگی همراه باشد؛ شرح قصههایی از روزهداری نوجوانی امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در کنار والدین بزرگوارشان، بیان خاطرات شیرین روزهداری خودشان در گذشته و تبیین فضیلت این ماه با آیاتی مانند «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ…؛ ماه رمضان، ماهی است که قرآن در آن فرو فرستاده شد…» (بقره:۱۸۵) در این راستا مؤثر است و توضیح اینکه خداوند چه مهربانانه روزه را برای رشد و تقوا واجب کرده است.
ایجاد اشتیاق با آمادهسازی محیط و اعمال کوچک دستهجمعی
در فضای خانه با تزئین ساده (مثلاً نصب حدیث یا جدول برنامههای معنوی کودک) یا تقسیم نقشهای خانوادگی (جمعخوانی دعا، خواندن قصههای انبیا، تعیین مسئول اذانگویی و کمک به سفره افطار) حس ارزشمندی و مشارکت را برای فرزند ایجاد کنید. این تجربه، هم فضای خانه را متفاوت و جذاب کرده و هم نوجوان احساس تعلق و مسئولیت میکند.
آموزش تدریجی و متناسب با سن
باید تأکید کرد اجبار کودک و نوجوان غیرمکلف به روزه کامل، مجاز نیست؛ بلکه آشنا کردن او با مفهوم صبر، پرهیز از پرخوری، نیت روزه و آثار و برکات آن، کمک به روزهداران (مثلاً آمادهکردن سفره) و تمرین چندساعته (روزه تا ظهر) کافی است. پیامبر(ص) فرمودند: «ما أکرَمَ شَبَابَنا إلا کَرَّمَه اللهُ یومَالقیامة؛ جوانان ما را هر که اکرام کند، خدا او را روز قیامت گرامی میدارد».
دعوت به معنویت با عمل، نه صرفاً گفتار
فرصت قرآنخوانی کوتاه و دستهجمعی یا دعای خانواده برای یکدیگر پیش از افطار، عملی بسیار تأثیرگذار است. از آیه شریفه «وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا؛ خانوادهات را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش» (طه:۱۳۲) الهام بگیرید و برای کودک برنامه معنوی ساده ولی مستمر قرار دهید.
پاسخ به کنجکاویها و تقویت هویت فعال
هر پرسش و ابهامی را با روی باز پاسخ دهید؛ مثلاً وقتی کودک میپرسد «چرا باید روزه بگیریم؟» حکمتهای قرآنی روزه (رشد تقوا، همدردی با فقرا، تربیت عزم و خویشتنداری) را کوتاه و ساده بیان کنید: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ … لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ؛ روزه بر شما مقرر شد تا پرهیزکار شوید» (بقره:۱۸۳).
تشویق عملی و بازی و تجربهکردن روزه کوچک
برای ایجاد انگیزه، از کارت تشویق، خاطرهنویسی رمضانی یا هدیههای معنوی (مانند یک تسبیح کوچک، کتاب داستان پیامبران یا جایزه دعاخوانی) استفاده شود. این روش بهتدریج اشتیاق و انس خانوادگی با معنویت را تقویت میکند.
تقویت انس با سفره افطار و سحر
در برنامه سحر و افطار، کودکان میتوانند در چیدن سفره، گفتن اذان، پخش دعا یا حتی پخت ساده نان سنتی، مشارکت جدی بیابند. این تجربهها خاطرهساز هستند.
ماه رمضان، دانشگاه بزرگ تربیت معنوی خانواده است. والدین با تدبیر، محبت و همراهی زمینهای میسازند که فرزندان روزه را نه با اجبار، بلکه با شوق و احساس هویت دینی تجربه کنند. انتقال این حلاوت، بیشتر از هرچیز در الگو بودن والدین، مشارکت کودک در کارهای جمعی، آموزش قدم به قدم و پاسخ شکیبا به پرسشهاست. با این رویکرد، هر خانه میتواند پناهگاه رشد معنوی و شکوفایی نسل آینده باشد؛ نسلی که رمضان را نه یک «نباید»، که «فرصت طلایی رشد و معنویت» میبیند.
کلید طلایی حضور خانوادگی و مشارکت
اجرای راهکارهایی چون نماز دستهجمعی، مشارکت در افطار، جمعخوانی قرآن، حضور خانوادگی و فعال در مسجد، خاطرهنویسی، کار جمعی برای نیازمندان و برگزاری جلسات آزاد پرسش، ماه رمضان را به یک دوره تربیتی فراموشنشدنی برای خانواده بدل میکند. با تجربه این شیوهها، کودکان و نوجوانان معنویت را نه فقط در فضای فردی، بلکه در هویت جمعی، مسئولیتپذیری و احساس تعلق به خانواده و جامعه ایمانی لمس میکنند؛ قلب آنان سرشار از معنویت، اخلاق و امید میشود. در این میان، حضور خانوادگی در مسجد با فرزندان، نه تنها فرصتی برای مشارکت معنوی و ارتباطی با اجتماع مسلمانان پدید میآورد، بلکه زمینهساز تقویت پیوند اجتماعی و تجربه عینی مناسبتهای بزرگ ماه رمضان همچون احیای شبها، شبهای قدر و افطارهای گروهی است.
حضور دستهجمعی در مسجد و شرکت فعال فرزندان در مناسبتهای عبادی و فرهنگی، هویت دینی و انقلابی نوجوانان را مستحکمتر میکند و آنان را با الگوهای واقعی زندگی اسلامی و تمدنی پیوند میزند. با بهرهگیری از این پیشنهادها، فضای خانه بدل به مرکز شور و نشاط، معنویت، یادگیری عملی و همدلی خواهد شد و خانواده در کنار مسجد و اجتماع ایمانی، نقش سنگر تربیتی خود را به صورت فعال و الهامبخش ایفا میکند. مهم آن است کودکان و نوجوانان علاوه بر آموزش و تبیین مباحث، تجربه عینی، خاطره مثبت و مشارکت مؤثر در سنتهای جمعی را در ذهن و دل خود ثبت کنند؛ این تجربهها، سرمایهای پایدار برای تربیت نسل انقلابی، مهدوی و تمدنساز خواهد بود.
مشارکت عملی، تشویق و الگوسازی، بیان دغدغهها و تقویت پیوندهای جمعی، کلیدهای موفقیت تربیتی خانواده در رمضان هستند؛ با تأکید بر حضور در مسجد و برخورداری از فرصتهای معنوی جمعی، میتوان نسل نوجوان را در یک مسیر تربیتی اصیل، مبتنی بر هویت دینی و اجتماعی به پیش برد تا راهی روشن برای تحقق تربیت انقلابی و زمینهسازی ظهور فراهم شود.
نظر شما