ماه مبارک رمضان، فرصتی برای بازبینی و نظر در خود است تا روح و روان و جان انسان بازسازی شود. کما اینکه در این ماه همانگونه که انسان روزهدار به خود نظر میکند، به روابط خود چه با خدا و چه با خلق نظر میاندازد. بنده روزهدار در این ماه بیش از هر زمان دیگری فرصت پیدا میکند نسبت خود با پروردگار عالم را بازنگری کند و مسیر بندگی را آگاهانهتر پیش ببرد. همانطور که در شمارههای پیش مطرح شد، دعاهای روزانه این ماه شریف، هر یک مدرسهای از معارف الهی و برنامهای تربیتی برای تعالی انسان به شمار میآیند. دعای روز چهارم، شامل چهار درخواست از درگاه حق است. مواردی که ناظر به اصلاح رابطه انسان با خداوند و نیز سامانبخشی به حیات فردی و اجتماعی او است. درخواستهایی که در دعای روز پنجم ادامه پیدا کرده و با نظر به قرار گرفتن در میان نیکان و مقربان درگاه الهی تکمیل میشود. در گفتوگو با آیتالله زمانیفرد، مدرس درس خارج حوزه علمیه و عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان شرح فرازهای این دو دعا را که در حقیقت ارکان اساسی سلوک معنوی انسان را ترسیم میکنند و نشان میدهند که بندگی کامل، تنها در سایه اطاعت، محبت، سپاس و حفظ کرامت انسانی تحقق مییابد، بررسی کردهایم.
قوایی برای عبادتت را آرزومندم
استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان با دعا به پیشگاه خداوند، در شرح نخستین فراز از دعای روز چهارم ماه مبارک رمضان مطرح کرد: با نام و یاد خداوند متعال آغاز میکنیم و از خداوند میخواهیم ما را از آسیبهای شیطان رانده شده از درگاه حق، حفظ بفرماید. سپاس و ستایش مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است و درود و سلام بر پیامبر ما حضرت محمد(ص) و خاندان پاکش باد و لعنت خداوند بر همه دشمنان ایشان، از هم اکنون تا روز قیامت و هرچه نیرو و قدرت در این عالم است همگی به اذن و اراده خداست. در دعای روز چهارم، چهار درخواست از ساحت قدس الهی مطرح شده است.
نخستین درخواست آن است توانی بیابیم تا بتوانیم فرمان پروردگار را بهدرستی بهجا آوریم: «اللهمّ قوّنی فیهِ علی اقامَةِ امْرِکَ؛ خدایا به من قوت بده تا در ماه رمضان بتوانم بهخوبی عبادت و امر تو را اطاعت کنم». عبادت نیرو و قوه میخواهد و قوه عبادت غیر از قوه جسمانی است. مقصود از اقامه امر، صرف انجام دستور نیست، بلکه برپا داشتن و به بهترین وجه ادا کردن آن است. اقامه به معنای استوار و کامل انجام دادن کار است. از اینرو، نخستین خواسته ما آن است که خداوند به ما توفیق دهد دستوراتش را به شایستهترین و کاملترین شکل بهجا آوریم.
حلاوتی که در یاد تو است را آرزومندم
آیتالله زمانیفرد با اشاره به آثار عبادت در درگاه الهی، بیان کرد: دومین درخواست در دعای این روز، برخورداری و درک لذت و چشیدن شیرینی یاد و ارتباط با پروردگار متعال است: «وَ اَذِقْنِی فِیهِ حَلاَوَةَ ذِکْرِکَ؛ و بچشان در آن شیرینی یادت را...». ذکر الهی دارای لذت معنوی ویژهای است که اگر انسان آن را بچشد، با هیچیک از لذتهای مادی قابل مقایسه نخواهد بود. در دعاهای اهلبیت(ع)، ازجمله در دعای سحرهای ماه رمضان، یعنی دعای ابوحمزه ثمالی نیز این معنا مورد تأکید قرار گرفته است که انسان از خداوند بخواهد لذت مناجات و گفتوگو با خویش را به جان او بچشاند؛ لذتی که برترین لذتهاست. در ادامه دعا به سومین درخواست از خداوند متعال میرسیم که همان توفیق شکرگزاری در برابر نعمتهای الهی است؛ «...وَأَوْزِعْنِی فِیْهِ لاَداءِ شُکْرِکَ بِکَرَمِکَ؛ و مهیا کن مرا در آن روز برای انجام سپاسگزاریات...». نعمتهای خداوند بیپایان بوده و انسان از ادای کامل شکر آنها ناتوان است؛ با این حال، به اندازه توان خویش باید سپاسگزار باشد. فرهنگ شکرگزاری در تعالیم اسلام جایگاهی والا دارد؛ چه در برابر خدای متعال و چه در برابر بندگان او که خدمتی انجام میدهند. سپاسگزاری نشانه اخلاق انسانی و الهی است.
در پناه تو بودن را آرزومندم
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان درزمینه چهارمین درخواست، با اشاره به اهمیت در پناه خداوند متعال قرار گرفتن، مطرح کرد: انسان روزهدار در این روز با واقف بودن به اهمیت در پناه خداوند متعال بودن از خدا درخواست قرار گرفتن در پوشش و ستر الهی دارد؛ «وَ احْفَظْنِی فِیهِ بِحِفْظِکَ وَ سِتْرِکَ، یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ؛ و به نگهداری و پوششت نگاهم بدار، ای بیناترین بینندگان». هر انسانی کاستیها و عیوبی دارد که آشکار شدن آنها میتواند جایگاه اجتماعی او را تضعیف کند. این عیوب ممکن است اخلاقی یا ناشی از گناهان گذشته باشد. از خداوند میخواهیم ما را در پناه ستر خویش قرار دهد، گناهان و کاستیهای ما را بپوشاند و آبروی ما را حفظ کند و نیز توفیق دهد در سایه همین لطف الهی، عیوب خویش را اصلاح و جبران کنیم.
پاک از آلودگی در پیشگاه حق
آیتالله زمانیفرد در ادامه در شرح دعای روز پنجم که متضمن معارفی چون قرار گرفتن در زمره آمرزشجویان و بندگان شایسته و اولیای مقرب خداوند است با اشاره به اهم موارد مطرح شده در این دعا مطرح کرد: در این روز، بنده روزهدار سه درخواست از ساحت قدس الهی مطرح میکند که در حقیقت همه آنها به یک محور مشترک بازمیگردند و آن، قرار گرفتن انسان در شمار نیکان و اولیای پروردگار است. رسیدن به این نقطه، هدف و آرزوی هر انسانی است. اینکه انسان در پیشگاه الهی در زمره بندگان ممتاز و شایسته قرار گیرد، مسئلهای بسیار مهم است؛ زیرا انسانها نزد خداوند دارای درجات متفاوتاند، همانگونه که در امور دنیوی نیز چنین است. برای رسیدن به این مرتبه، در دعای روز پنجم ماه رمضان سه مرحله بیان شده است.
۳ گام برای قرار گرفتن در جایگاه نیکان
نخستین مرحله، قرار گرفتن در زمره استغفارکنندگان است؛ پس از یاد و نام خداوند از پیشگاه حضرت حق میخواهیم «اللهمّ اجْعَلْنی فیهِ من المُسْتَغْفرینَ؛ خدایا در این روز مرا از آمرزشجویان قرار بده». استغفار به معنای طلب آمرزش و زدودن آلودگیهای گناه از جان انسان است. گناه همچون آلودگیای بر روح مینشیند و استغفار، راهی برای شستوشوی این آلودگیهاست. در قرآن کریم نیز در آیه ۱۷ سوره آلعمران آمده است: «... وَ الْمُسْتَغْفِرینَ بِالأَسْحارِ؛ و آنان که در سحرگاهان آمرزش میطلبند». در این آیه از این افراد یاد شده است؛ کسانی که در سحرگاهان به استغفار و مناجات با خداوند میپردازند. سحر مناسبترین زمان برای دعاست؛ بهویژه سحرهای ماه مبارک رمضان فرصت ارزشمندی برای پاکسازی دل از کوتاهیها و لغزشهاست.
بندهای شایسته و مطیع بودن
مدرس و پژوهشگر حوزه دین، در ادامه به فراز دوم دعا اشاره کرد و گفت: مرحله دوم و گام دوم که در دعای روز پنجم ماه مبارک رمضان ترسیم شده، رسیدن به مقام بندگان صالح و مطیع است. در این فراز از خداوند متعال میخواهیم: «واجْعَلْنی فیهِ من عِبادَکَ الصّالحینَ القانِتین؛ و قرار بده مرا در این روز از بندگان شایسته و فرمانبردارت...». اصطلاح صالح به معنای شایسته و برخوردار از صلاحیت عملی و اخلاقی است؛ یعنی کسی که رفتار او در عرصه فردی و اجتماعی، شایسته و مطابق با فرامین الهی باشد.
معنای قنوت، طاعت نیست بلکه دوام طاعت است. مواظبت از طاعت از خود طاعت سختتر است. قانت به معنای مطیع همیشگی است؛ کسی که اطاعتی پیوسته و پایدار دارد، نه اطاعت و تسلیمی مقطعی و محدود. این نکته اینجا حائز اهمیت است که بندگان قانت کسانیاند که در اطاعت از خداوند متعال، پیامبر اکرم(ص) و اولیای دین، ثبات و دوام دارند.
در شمار نیکان و اولیای پروردگار قرار گرفتن
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان با توجه به فراز پایانی دعا و با اشاره به مقصود همه بندگان خداجو و روزهدار که همان قرب الهی است، به آخرین مرحله و گام اشاره و مطرح کرد: مرحله سوم، دستیابی به مقام اولیای مقرب الهی است؛ یعنی کسانی که به نهایت قرب الهی رسیدهاند. در فراز پایانی درخواست میکنیم: «واجْعَلْنی فیهِ من اوْلیائِکَ المُقَرّبینَ بِرَأفَتِکَ یا ارْحَمَ الرّاحِمین؛ و قرار بده مرا در این روز از دوستان نزدیکت به مهربانی خودت ای مهربانترین مهربانان». تقاضای نهایی آن است که انسان در شمار نزدیکترین بندگان به خداوند قرار گیرد؛ مقامی که بالاترین مرتبه معنوی برای انسان به شمار میآید و نهایت سیر در مسیر عبودیت است. این سه درخواست در دعای روز پنجم، نگاهی مرحلهمند به تعالی معنوی انسان دارد و او را به سوی قرار گرفتن در شمار برگزیدگان درگاه الهی هدایت میکند. در این دعا، سخن از سه درخواست اساسی مطرح میشود که در ظاهر جداگانهاند، اما در حقیقت حلقههای یک زنجیره تکاملی را تشکیل میدهند که در نهایت هدف آن، دستیابی به مرتبه والای اولیای مقرب الهی است. این دعا در حقیقت بیانگر مسیر رشد انسان از توبه و پاکی به صلاح و اطاعت و در نهایت به قرب و ولایت الهی است.
نظر شما