این روزها که در آغاز ماه مبارک رمضان قرار داریم، حس گرسنگی و تشنگی ملموس‌ترین تجربه مشترک ماست. اغلب ما روزه‌داری را یک تمرین فردی برای صبر و نزدیکی به خدا می‌دانیم، اما در مکتب تربیتی اسلام، این حس فراتر از یک ریاضت شخصی است. اینجاست که گرسنگی به یک ابزار قدرتمند تبدیل می‌شود؛ ابزاری که قلب ما را از دغدغه‌های شخصی فراتر می‌برد و نگاه ما را به وسعت جهان می‌گستراند. درواقع، فلسفه اصلی روزه، تنها درک حال گرسنگان نیست، بلکه تبدیل شدن به یک خیرخواه جهان‌شمول است. اما این خیرخواهی چگونه در زندگی روزمره ما جاری می‌شود و چه تأثیری بر افزایش روزی و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی دارد؟
در گفت‌وگوی پیش‌رو، حجت‌الاسلام دکتر مهدی جبرائیلی تبریزی، عضو هیئت علمی دانشگاه و پژوهشگر تمدن اسلامی به تحلیل این ابعاد اجتماعی می‌پردازد.

فاصله گرفتن از گوشه‌نشینی افراطی

دکتر جبرائیلی تبریزی در آغاز با تأکید بر جایگاه والای خیرخواهی در فرهنگ اسلامی، این صفت را در مقابل حسادت قرار می‌دهد و بیان می‌کند: خیرخواهی به معنای خواستن نیکی برای دیگران و آرزوی بقای نعمت‌های الهی برای مردم است. این صفت، از برترین فضائل انسانی به شمار می‌رود و در مکتب اسلام، منزلتی بسیار والا دارد. ماه مبارک رمضان به عنوان مکتبی برای تربیت انسان، این صفت را در لایه‌های مختلف روحی انسان تقویت می‌کند. همچنان که پیامبر اکرم(ص) در روایتی فرمودند: «و شَهرُ المواساةِ (مستدرک‌الوسائل، ج۷، ص۲۲۲) و (ماه مبارک رمضان) ماه همدردی است» یکی از اهداف اصلی روزه، ایجاد درد و دغدغه نسبت به هم‌نوعان است. چنان‌که در روایات، درک حال فقیران و گرسنگان به عنوان یکی از فلسفه‌های وجوب روزه بیان شده است (من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص۷۳).
وی تصریح می‌کند: هرچند عبادت فردی ارزشمند و لازم است، اما اسلام انسان را مسئول می‌داند و تعهد اجتماعی را از ابعاد اصلی این مسئولیت معرفی می‌کند. به عبارت دیگر، شریعت اسلام رهبانیت و عزلت را نفی می‌کند و حضور در جمع را نه تنها منافی با عرفان و سیر و سلوک نمی‌داند، بلکه از لوازم کمال انسان معرفی می‌کند. امام خمینی(ره) در این خصوص آنچنان که در صحیفه امام(ره) نقل شده است به فرزندش توصیه می‌کند «پسرم! ...آنچه گفتم بدان معنی نیست که خود را از خدمت به جامعه کنار کشی و گوشه‌گیر و کَلّ بر خلق الله باشی که این از صفات جاهلان متنسک است، یا درویشان دکان‌دار... پسرم! از زیربار مسئولیت انسانی که خدمت به حق در صورت خدمت به خلق است، شانه خالی مکن که تاخت و تاز شیطان در این میدان، کمتر از میدان تاخت و تاز در بین مسئولین و دست اندرکاران نیست».

دعای رمضان، بازتابی از خیرخواهی جهان‌شمول

دکتر جبرائیلی تبریزی یکی از بارزترین وجوه خیرخواهی برای دیگران را «دعا کردن برای بندگان خداوند» معرفی کرده و توضیح می‌دهد: در مفاتیح‌الجنان و اعمال ماه مبارک رمضان، دعایی سفارش شده که پس از هر نماز خوانده می‌شود و دارای آثار دنیوی و اخروی فراوانی است. این دعا، نمونه‌ای برجسته از خیرخواهی جهان‌شمول است. در فرازهای این دعا آمده است: «اللَّهُمَّ أَدْخِلْ عَلَی أَهلِ الْقبُورِ السُّرُورَ اللَّهُمَّ أَغْنِ کلَّ فَقِیرٍ اللَّهمَّ...» یعنی خدایا دل اهل قبور را شاد کن، خدایا هر تهیدستی را بی‌نیاز کن... .
وی در پاسخ به این پرسش که چرا این دعا با چنین وسعت و اطلاقی مطرح شده است، تشریح می‌کند: در این دعا، هیچ قید و شرطی وجود ندارد. نه قید اعتقادی، نه ملیتی، نه جنسیتی و نه قشر خاصی از انسان‌ها. مؤمن روزه‌دار باید برای همه بندگان خداوند دعا کرده و خیرخواهشان باشد. نکته مهم این است این دعاها به‌طور مطلق به استجابت نمی‌رسند، یعنی تمام بیماران شفا نمی‌یابند یا همه فقیران ثروتمند نمی‌شوند. راز نهفته در این آداب، رشد انسان به گستره همه عالم است؛ هدف آن است انسان در ماه مبارک رمضان رشد یافته و نگاه جهان‌شمول پیدا کند و روحش چنان وسیع و بزرگ شود که جهانی بیندیشد و تنها در محدوده خود و بستگان، قوم، قبیله و ملت خویش محصور نماند.

‌آثار خیرخواهی؛ از افزایش روزی تا همنشینی با اهل بیت(ع)

دکتر جبرائیلی تبریزی به آثار دنیوی و اخروی متعدد خیرخواهی و دعا برای دیگران اشاره کرده و یادآور می‌شود: برخلاف تمام مکاتب غیرالهی، در مکتب اسلام حتی نیت انسان دارای آثار بوده و ثواب و عقاب بر آن‌ها مترتب می‌شود(بقره/۲۸۴). امام صادق(ع) فرمودند: «دُعَاءُ الْمُؤْمِنِ لِلْمُؤْمِنِ یدْفَعُ عَنْهُ الْبَلَاءَ وَ یدِرُّ عَلَیهِ الرِّزْقَ؛ دعای مؤمن در حق مؤمن، بلا را از او دور می‌کند و روزی‌اش را زیاد می‌گرداند» (الإختصاص، شیخ مفید، ص۲۸). همچنین در روایتی دیگر آمده است: «عَلَیک بِالدُّعَاءِ لِإِخْوَانِک بِظَهْرِالْغَیبِ فَإِنَّهُ یهِیلُ الرِّزْقَ یقُولُهَا ثَلَاثا؛ بر تو باد دعا کردن برای برادرانت در غیاب آن‌ها؛ زیرا این کار روزی را فرومی‌ریزد. حضرت این جمله را سه بار فرمودند» (بحارالانوار، ج ۷۳، ص۶۰). افزون بر آن، خیرخواهی برای بندگان خدا، نردبانی از جنس نور است که تا قله‌های عرفان امتداد دارد. از پیامبر اکرم(ص) در جلد ۲ الکافی نقل شده: «إِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّه یوْم الْقِیامَةِ أَمْشَاهُمْ فِی أَرْضِهِ بِالنَّصِیحَةِ لِخَلْقِهِ؛ بالاترین منزلت در قیامت را کسی دارد که در دنیا بیشتر از همه براساس خیرخواهی برای مخلوقات او عمل کرده باشد».
دکتر جبرائیلی تبریزی با تأکید بر اینکه دعا برای دیگران از دعاهای مستجاب است، تصریح می‌کند: در روایتی آمده است امام صادق(ع) فرمودند: «إِذَا دَعَا الرَّجُلُ لِأَخِیهِ بِظَهْرِ الْغَیبِ نُودِی مِنَ الْعرْشِ وَ لَک مائَةُ أَلْف ضِعْفِ مِثْلِهِ؛ اگر شخصی پشت سر برادر مؤمنش برای او دعا کند، از عرش ندا می‌آید برای تو ۱۰۰هزار برابر مثل او است» (من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص۲۱۲). خیرخواهی برای بندگان خدا در هر شکل و قالبی مانند دعا کردن، از بزرگ‌ترین ارزش‌های انسانی و اسلامی است که ثواب‌های اعجاب‌انگیز دنیوی و اخروی داشته و غیر از آثار روان‌شناختی و اجتماعی، خود دعاکننده هم از آثار آن بهره‌مند می‌شود.‌

نیت خالص، سرچشمه خیرخواهی

دکتر جبرائیلی تبریزی در تبیین ریشه این خیرخواهی جهان‌شمول، به اهمیت نیت خالص و قلب سلیم نیز اشاره و خاطرنشان می‌کند: زیباترین و برجسته‌ترین خصوصیتی که در مورد انسان‌های اهلیت یافته به وادی ماه مبارک رمضان می‌توان نام برد، نیت خالص و در پی آن قلب سلیم است (مصباح الشریعة، ص۵۳). براساس این روایات، نیت مؤمن از عمل بهتر است (الکافی، ج ۲، ص۸۴). فرد مؤمن با نیت خالص، رشحاتی از رحمانیت خداوند را در خویش متجلی کرده و برای همه می‌خواهد آنچه برای خود می‌خواهد. در این زمینه امام صادق(ع) در تفسیر آیه «قُلْ کلٌّ یعْمَلُ عَلی شاکلَتِهِ» (بگو هر کسی مطابق روش و خلق و خوی خود عمل می‌کند)(إسراء / ۸۴) می‌فرماید: «معنای این آیه این است که هر کسی بر طبق نیت خود عمل می‌کند» (الکافی، ج۲، ص۸۵).
این کارشناس دینی در ادامه در پاسخ به این پرسش که چگونه نیت خالص می‌تواند به عمل اجتماعی منجر شود، بیان می‌کند: خیرخواهی در فکر، نیت و دعا، خود انگیزه و بستر عمل را فراهم کرده و فرد را به سمت عینیت‌بخشی و عمل کردن سوق می‌دهد، چرا که مبنای هر عملی نیت و انگیزه‌ای است که عامل دارد (مصباح الشریعة، ص۵۳) همانند سد آب که منبع آب‌رسانی به همه جاست، اگر این منبع آب آلوده باشد، آب ناپاک و بیماری‌زا در دسترس مردم قرار می‌گیرد و اگر زلال و صاف باشد، آب پاک و حیات‌بخش نصیب انسان‌ها می‌شود. بنابراین، انسان سعادتمند کسی است که منبع و مخزن ساختاری وجودش را خالص و پاک نگه دارد تا از آن، نیت و اراده پاک بجوشد و سرچشمه ارزش‌ها شود.

‌خیرخواهی، کلید مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی

این پژوهشگر تمدن اسلامی، خیرخواهی را در ردیف اصول اخلاق اجتماعی اسلام قرار می‌دهد و می‌گوید: در جامعه‌ای که خیرخواهی حاکم باشد، منکرات و ناملایمات جایگاهی ندارند. مگر می‌شود فرد و جامعه‌ای که اهل خیر است؛ اختلاس، دزدی، گرانی، احتکار و... را تجربه کند؟ چرا که اولاً آحاد جامعه خیر می‌خواهند، پس شر نمی‌خواهند که باشد، ثانیاً خیرخواهان با شر و منکر مقابله می‌کنند که خود، خیرخواهی دیگر است. فریضه امر به معروف و نهی از منکر شأنیت اینچنین دارد.
وی با اشاره به اینکه پیامبر اکرم(ص) کل دین را خیرخواهی می‌داند، یادآور می‌شود: امیرمؤمنان(ع) در این مورد فرمود: «لاخَیرَ فی قَوْمٍ لَیسوا بناصِحینَ وَلایحبُّونَ النَّاصِحین» یعنی در قومی که خیرخواه نباشند و خیرخواهان را دوست نداشته باشند؛ خیری نیست» (عیون‌الحکم، ص۵۳۵). این نگاه، تعهد اجتماعی را تا جایی بالا می‌برد که رسول خدا(ص) می‌فرماید: «مَنْ أَصْبَحَ لا یهْتَمُ بأُمُورِ الْمسْلِمِینَ فلَیسَ بِمُسْلِمٍ» (الکافی، ج۲، ص۱۶۳) کسی که صبح کند و به امور مسلمانان اهتمام نورزد، مسلمان نیست. «همت» به معنای غم و اندوهی است که انسان را ذوب می‌کند و نیز به معنای قصد و همتی که در نفس و روح کسی به وجود می‌آید.
‌
سیره انبیا و اولیای الهی در خیرخواهی جهانی

این استاد حوزه و دانشگاه خیرخواهی را سیره بندگان صالح خداوند دانسته و اظهار می‌کند: اهل بیت(ع) هیچ‌گاه از خیرخواهی مردم غافل نمی‌شدند. پیامبر اکرم(ص) از روی خیرخواهی برای مردم و هدایت آن‌ها، خود را به زحمات طاقت‌فرسا می‌انداختند؛ به‌گونه‌ای که خدای سبحان خطاب به ایشان فرمود: «لَعَلَّک باخِعٌ نَفْسَک أَلاَّ یکونُوا مُؤْمِنینَ» (شعرا/۳) «گویی می‌خواهی جان خود را از شدت اندوه از دست دهی به خاطر اینکه آن‌ها ایمان نمی‌آورند!».
دکتر جبرائیلی در پایان به روایتی از امام حسن(ع) اشاره کرده و می‌گوید: در شب جمعه‌ای مادرم فاطمه(س) را دیدم که در محراب عبادت خود ایستاده و مشغول عبادت خداوند و پیوسته در رکوع و سجود و قیام و دعا بود تا صبح شد. شنیدم همواره برای همه مؤمنان دعا می‌کرد و آنان را نام می‌برد و دعا برایشان بسیار می‌کرد، ولی برای خود دعایی نمی‌کرد، پس گفتم: ای مادر! چرا برای خود دعا نکردی، چنان‌که برای دیگران کردی؟ فرمود: «یا بُنَیَّ الْجَارَ ثُمَ الدَّار؛ ای فرزند! اول همسایه، سپس خانه خود». به این ترتیب، می‌توان دعاکننده برای دیگران را ازجمله پیروان واقعی انبیا و اولیای الهی دانست که با خلوص نیت و در خلوت‌های تنهایی برای گشایش امور دیگران و رفع حاجات آن‌ها دست خود را به سوی خالق قادر باز می‌کند.