در دنیای پرشتاب امروز که زمان به عنصری ابزاری و مصرفگرا تبدیل شده و ما را در چرخه بیپایان کار و اضطراب گرفتار کرده است، ماه رمضان فرصتی بود تا این ریتم را بشکنیم. برای درک عمیقتر این تحول و یافتن راهکار حفظ آن، به کلام نورانی امام رضا(ع) مراجعه میکنیم. ایشان با بیانی دقیق، فلسفه روزه را به شکلی چندلایه برای ما روشن میکنند و رابطه میان گرسنگی موقت و فقر آخرت را تبیین مینمایند.
در گفتوگوی پیش رو، حجتالاسلام والمسلمین محمدباقر پور امینی، دانشیار گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به تحلیل این نگاه میپردازد و نشان میدهد که چگونه میتوان با الهام از حکمت رضوی، دستاوردهای این ماه را در ۱۱ ماه آینده حفظ کرد. این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
روزه؛ بازطراحی هوشمندانه زمان در عمل
حجتالاسلام پور امینی در شروع بحث، روزه را کلیدی برای خروج از این چرخه معیوب میداند و تبیین میکند: در طول این ماه، روزه فراتر از یک دستور دینی برای نخوردن و نیاشامیدن، در حقیقت، یک بازطراحی هوشمندانه «زمان» بود که ما آن را تجربه کردیم. در دنیای پرسرعت امروز که همهچیز با منطق سود و مصرف سنجیده میشود، ماه رمضان یک فرصت طلایی برای ایجاد یک توقف معنادار بود که به ما اجازه داد تا از قطار شتابان زندگی روزمره پیاده شویم و به این فکر کنیم که واقعاً در حال حرکت به کدام سمت هستیم.
ایشان با اشاره به تأثیر زندگی مدرن بر روان انسان، ادامه میدهد: زندگی مدرن، تجربه ما از زمان را عمیقاً تغییر داده است. لحظهها باید دائماً با کاری پُر شوند و بیکاری یا سکون، نوعی اتلاف وقت به حساب میآید. نتیجه این نگاه، چیزی جز اضطراب، خستگی مزمن و احساس گمگشتگی نیست. در چنین فضایی، روزه با ایجاد یک قانون زمانی جدید وارد میدان شد. این قانون جدید که با دو نقطه عطف سحر و افطار تعریف شد، ما را از جریان عادی و ماشینی زمان جدا کرد و به ما فرصت داد تا زندگی را با کیفیتی متفاوت تجربه کنیم.
نقشه راه امام رضا(ع) برای ۳۰ روز متفاوت
حجتالاسلام پور امینی برای ریشهیابی این نگاه در متون دینی، به کلام امام رضا(ع) ارجاع داده و توضیح میدهد: برای درک بهتر این موضوع، میتوانیم به کلام گهربار امام رضا(ع) رجوع کنیم که فلسفه روزه را به شکلی چندلایه برای ما روشن میکنند. ایشان میفرمایند: مردم به روزه فرمان داده شدند تا درد گرسنگی و تشنگی را بشناسند و از طریق آن به فقر آخرت رهنمون شوند؛ تا روزهدار خاشع، فروتن، پاداشگیرنده، حسابگر [در اعمال] و صبور باشد، از شهوتها خودداری کند، و این عمل هم در دنیا پنددهنده باشد و هم راهنمایی برای آخرت.» (به نقل از وسائل الشیعه، جلد ۱۰، صفحه ۷). این حدیث، یک نقشه راه کامل برای استفاده از زمان در ماه رمضان بود.
ایشان با تمرکز بر مفهوم اتصال زمانها در این حدیث، خاطرنشان میکند: جمله کلیدی در کلام امام(ع) این است: «تا درد گرسنگی و تشنگی را بشناسند و از طریق آن به فقر آخرت پی ببرند.» این یک اتصال هوشمندانه بین دو زمان است. امام رضا(ع) به ما میآموزند که سختی کوچک و موقتی امروز (گرسنگی)، وسیلهای برای فهم یک حقیقت بزرگ در زمان آینده (نیازمندی انسان در پیشگاه خداوند) است. همین اتصال ساده، باعث میشود ساعات روزهداری از لحظاتی عادی و تکراری، به زمانی هدفمند و مقدس تبدیل شوند. دیگر زمان را تلف نمیکنیم، بلکه آن را برای هدفی بزرگتر سرمایهگذاری میکنیم.
آزادسازی زمان از بند مصرفگرایی
این کارشناس دینی، ابعاد عملی این تغییر را ملموستر کرده و تشریح میکند: این تغییر در تجربه زمان، چند جنبه مهم دارد. اول اینکه، برنامه روزانه ما با سحر و افطار کاملاً عوض شد. این به هم ریختن عادتها، ما را از حالت خودکار و ماشینی زندگی روزمره خارج کرد و باعث شد نسبت به گذر زمان آگاهتر شویم. دوم، در دنیایی که زمان و خرید کردن به هم گره خوردهاند، روزه این زنجیر را پاره کرد. وقتی در طول روز از مصرف خودداری میکنیم، زمان از زیر سلطه منطق «بخر و مصرف کن» آزاد شد. این یک تمرین قدرتمند برای رهایی از مصرفگرایی است. استادیار پژوهشکده حکمت و دین پژوهی به یکی از زیباترین جنبههای این تجربه، یعنی «انتظار»، اشاره کرده و میافزاید: نکته بسیار زیبای دیگر، «انتظار» بود. انتظار ما برای رسیدن زمان افطار، با اضطرابها و نگرانیهای روزمره کاملاً فرق داشت. این یک انتظار شیرین، فعال و پر از امید بود. لحظههای نزدیک به غروب، سرشار از یک حس خوب و آرامشبخش بودند و خود این انتظار، ارزشمند و لذتبخش میشد. در واقع، این تمرینی بود برای اینکه از لحظه لحظه زندگی، حتی در سختی، لذت ببریم و معنا پیدا کنیم. زمان دیگر دشمن ما نبود که بخواهیم از آن فرار کنیم، بلکه بستری برای رشد ما بود.
از خلوت «من» تا همبستگی «ما»
حجتالاسلام والمسلمین پور امینی با تأکید بر وجه اجتماعی روزه، آن را فراتر از یک عمل فردی دانسته و یادآور میشود: روزه فقط یک تجربه فردی در خلوت خودمان نبود. وقتی میلیونها مسلمان در سراسر جهان، همزمان با ما روزه میگیرند، از سحر تا افطار در یک تجربه مشترک شریک بودند، یک حس تعلق و همبستگی فوقالعاده شکل گرفت. اینجاست که «من» های تنها، به یک «ما» ی بزرگ و الهی تبدیل شدند. همین نیت مشترک و عمل همگانی است که باعث میشود حتی کارهای سادهای مثل باز کردن روزه با یک خرما یا نوشیدن یک جرعه آب، معنایی عمیق و عبادی پیدا کند.
او با جمعبندی حکمتهای رضوی در این باره، نتیجه میگیرد: حکمتهایی که امام رضا(ع) به آنها اشاره کردند، نشان میدهد که ماه رمضان یک «دوره آموزشی فشرده» برای تربیت روح و روان ما بود. این دوره توانست در برابر سبک زندگی ابزاری و ماشینی دنیای مدرن بایستد. در سطح فردی، این زمان خاص به ما فرصت داد تا به درون خود بازگردیم، تمرین صبر و خودکنترلی کنیم و به ابعاد معنوی وجودمان که در شلوغیها فراموششان کردهایم، توجه کنیم.
تمرین همدلی برای بازسازی اخلاق جامعه
این پژوهشگر دینی، تأثیر این عبادت بر ساختار اجتماعی را حیاتی دانسته و تصریح میکند: این تاثیرات فقط به فرد محدود نمیشود. در سطح جامعه، همین تجربه مشترک گرسنگی و تشنگی، حس همدلی با نیازمندان را از یک شعار به یک واقعیت ملموس تبدیل کرد. وقتی همه در یک سختی شریک هستند، بهتر میتوانند یکدیگر را درک کنند و به هم کمک کنند. این تجربه جمعی، پایههای اخلاق و مهربانی را در جامعه تقویت کرد و توانست اساس روابط اجتماعی را انسانیتر و معنویتر سازد.
چالش حفظ زمان مقدس در ۱۱ ماه آینده
حجتالاسلام پورامینی در پایان بیان میکند: در نهایت، نگاه به روزهداری به عنوان زندگی در زمانی دیگر، به ما یادآوری کرد که زمان، یک پدیده خشک و بیروح نیست که بر ما تحمیل شده باشد. ما توانستیم با نیت و عمل خود، کیفیت زمان را تغییر دهیم و در مقابل، آن زمانِ باکیفیت نیز شخصیت ما را ساخت. در جهانی که زمان به پول و کار بیوقفه فروخته شده است، ماه رمضان به ما نشان داد که یک امکان دیگر هم وجود دارد: زندگی در زمانی مقدس، زمانی برای تربیت و زمانی برای با هم بودن؛ زمانی که انسان را به صبر، فروتنی، امید و در نهایت به خدا نزدیکتر میکند. اکنون چالش اصلی ما این است که چگونه این کیفیت زمان را پس از پایان این ماه، در ۱۱ ماه باقیمانده زندگی خود حفظ کنیم و اجازه ندهیم دستاوردهای این دوره آموزشی فشرده، با بازگشت به شتاب روزمره از بین برود.
نظر شما