در طول تاریخ، یکی از مهم‌ترین عواملی که سرنوشت ملت‌ها را رقم زده، میزان آمادگی و هوشیاری آنان در برابر تهدیدها بوده است. تجربه‌های تاریخی نشان می‌دهد بسیاری از شکست‌ها نه به دلیل کمبود امکانات یا توانایی، بلکه به سبب غفلت و تأخیر در واکنش به خطرها رخ داده‌اند. هنگامی که جامعه‌ای در برابر دشمنی که به دنبال ضربه زدن است دچار سهل‌انگاری و بی‌توجهی شود، فرصت دفاع مؤثر را از دست می‌دهد و پیامدهای سنگینی را متحمل خواهد شد. به همین دلیل مسئله دفاع و آمادگی در برابر دشمن همواره از موضوعات مهم در اندیشه‌های اجتماعی و دینی بوده است. در آموزه‌های اسلامی نیز این موضوع با تأکید فراوان مطرح شده و مؤمنان به بیداری و تحرک فراخوانده شده‌اند. امیرالمؤمنین علی(ع) در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «انْفِرُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ إِلَی قِتَالِ عَدُوِّکُمْ، وَلَا تَثَّاقَلُوا إِلَی الْأَرْضِ فَتُقِرُّوا بِالْخَسْفِ، وَتَبُوءُوا بِالذُّلِّ... وَمَنْ نَامَ لَمْ یُنَمْ عَنْهُ»؛ به پیکار با دشمن خود بشتابید و سستی نکنید، زیرا اگر در جای خود سنگین شوید به خواری گرفتار خواهید شد؛ رزمنده بیدار است و آنکه در خواب باشد، دشمن از او غافل نیست. در همین رابطه گفت‌وگویی با حجت الاسلام طاهر قلی‌زاده، کارشناس مباحث خانواده و اجتماع، انجام داده‌ایم.

‏بیداری در میدان نبرد: غفلت ممنوع

حجت‌الاسلام قلی‌زاده در ابتدا با اشاره به سخن امیرالمؤمنین (ع) توضیح می‌دهد: نخستین پیام این عبارت، توجه به ضرورت آمادگی در برابر دشمن است. در میدان دفاع، مهم‌ترین عامل موفقیت هوشیاری و اقدام به‌موقع است. اگر جامعه‌ای نسبت به تهدیدهای پیرامون خود بی‌تفاوت باشد یا تصور کند که خطرها خودبه‌خود از میان می‌روند، یا خیلی جدّی نیستند، در واقع فرصت واکنش مؤثر را از دست می‌دهد. در طول تاریخ، ملت‌هایی که نسبت به امنیت و استقلال خود حساس بوده‌اند همواره تلاش کرده‌اند آمادگی دفاعی خود را حفظ و مدام ارتقاء دهند و اجازه ندهند دشمن احساس غفلت کرده و از آن بهره ببرد.

وی در ادامه با بیان اینکه مفهوم این سخن تنها به میدان نظامی محدود نمی‌شود، می‌گوید: روح این توصیه به نوعی بیداری عمومی در زندگی فردی و اجتماعی اشاره دارد. همان‌گونه که در میدان نبرد، غفلت می‌تواند سرنوشت یک رویارویی را تغییر دهد، در دیگر عرصه‌های زندگی نیز بی‌توجهی به مسئولیت‌ها پیامدهای قابل توجهی به دنبال خواهد داشت. به همین دلیل می‌توان این سخن را راهنمایی برای بسیاری از حوزه‌های زندگی دانست که انسان را به دقت، توجه و حرکت به‌موقع فرا می‌خواند.

‏خانواده؛ سنگر اول مسئولیت‌پذیری

این کارشناس مباحث خانواده با اشاره به نقش بنیادین نهاد خانواده در این زمینه می‌گوید: این نهاد نخستین فضایی است که در آن روحیه مسئولیت‌پذیری و تعهد در وجود انسان شکل می‌گیرد. اگر والدین نسبت به تربیت فرزندان خود بی‌توجه باشند و نقش هدایتگرانه‌شان کمرنگ شود، به تدریج فاصله میان نسل‌ها افزایش می‌یابد. بیداری در این محیط به معنای توجه مستمر به نیازهای عاطفی، فکری و اجتماعی فرزندان است. زمانی که والدین برای گفت‌وگو با فرزندان وقت می‌گذارند، از دغدغه‌های آنان آگاه می‌شوند و با رفتار و عمل خود اهمیت مسائل اجتماعی را به آنان نشان می‌دهند، زمینه شکل‌گیری اعتماد و ارتباطی سالم فراهم می‌شود. در چنین فضایی فرزندان علاوه بر احساس امنیت و همدلی در محیط خانه، به تدریج حس مسئولیت نسبت به جامعه را نیز در خود پرورش می‌دهند و بسیاری از آسیب‌ها پیش از آنکه گسترش پیدا کنند مهار می‌شوند.

‏سستی در علم، عقب‌ماندگی در جامعه

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از این گفت‌وگو به مسئله علم و آموزش اشاره کرده و می‌گوید: مسیر پیشرفت هر جامعه‌ای از توجه به دانش می‌گذرد. سستی در مسیر تحصیل علم به معنای عقب ماندن از تحولات گسترده‌ای است که در جهان رخ می‌دهد. دانش‌آموزان و دانشجویان زمانی می‌توانند در آینده جامعه نقش مؤثری داشته باشند که تحصیل را صرفاً یک مرحله اداری یا تکلیف اجباری ندانند. تلاش برای یادگیری عمیق، مطالعه مستمر و استفاده از تجربه استادان از جمله نشانه‌های همان بیداری است که در سخن امیرالمؤمنین(ع) مورد توجه قرار گرفته است.

وی در ادامه با اشاره به ارتباط میان این حوزه‌ها توضیح می‌دهد: میان خانواده، علم و دفاع از جامعه پیوندی طبیعی وجود دارد. خانواده زمینه تربیت انسان‌های مسئول را فراهم می‌کند و علم نیز قدرت شناخت و تحلیل را در جامعه افزایش می‌دهد. حاصل این دو، جامعه‌ای است که نسبت به تهدیدها و فرصت‌ها آگاهی بیشتری دارد و در برابر فشارهای بیرونی نیز آمادگی بالاتری پیدا می‌کند.

حجت‌الاسلام قلی‌زاده در پایان این گفت‌وگو تأکید می‌کند: سخن امیرالمؤمنین(ع) در واقع یادآوری دائمی درباره اهمیت بیداری در زندگی فردی و اجتماعی است. جامعه‌ای که نسبت به مسئولیت‌های خود هوشیار باشد، در عرصه‌های مختلف با دقت و آمادگی بیشتری عمل می‌کند؛ از تربیت نسل آینده گرفته تا پیشرفت علمی و حفظ امنیت و استقلال. هنگامی که چنین روحیه‌ای در جامعه تقویت شود، فرصت‌ها بهتر شناخته می‌شوند و تصمیم‌ها نیز با آگاهی بیشتری گرفته خواهد شد.