بمب که فرومی‌ریزد، دیوارها ترک می‌خورند، اما عمیق‌ترین ترک‌ها روی روان آدم‌هاست که دیده نمی‌شود. جنگ، در کنار آمار شهدا، مجروحان و آوارگان، یک آمار خاموش و بی‌صدا نیز دارد؛ تعداد کسانی که پس از تمام شدن غبار نبرد، تازه وارد طولانی‌ترین جبهه زندگیشان می‌شوند و آن هم نبرد با ذهنی است که دیگر مثل گذشته نفس نمی‌کشد.
پژوهش‌های روان‌پزشکی در مناطق جنگی نشان می‌دهد ۳۰ تا ۴۰ درصد بازماندگان جنگ‌های شهری، حداقل به یکی از اختلالات شدید روانی مانند اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) ، افسردگی مزمن، اختلال پانیک و فوبیای شدید از صداهای بلند دچار می‌شوند. اما آنچه آمارها بیان نمی‌کنند، روایت تلخی است که در اتاق‌های دربسته می‌گذرد. مانند کودکی که هنوز هم هنگام دیدن آسمان‌آبی، به دنبال پناهگاه می‌گردد، مادری که هر صدای ناگهانی، او را به روزی می‌برد که زیر آوار، صدای نفس فرزندش خاموش شده و مردی که پس از سال‌ها هنوز نمی‌تواند چشمانش را در شب ببندد. تراژدی اینجاست که جنگ نه فقط نسل حاضر را بیمار می‌کند، بلکه سایه خود را روی نسل‌های بعد هم می‌گستراند؛ چیزی که روان‌شناسان اجتماعی از آن به عنوان «ترومای میان‌نسل» یاد می‌کنند.
در راستای همین خلأ درمانی خاموش، خبرهایی امیدبخش نیز به گوش می‌رسد. چند روز پیش، دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت از اجرای مداخلات روانی اجتماعی در مناطق آسیب‌دیده طی روزهای آینده خبر داد. اقدامی که نفس آن نویدبخش توجه نهادهای رسمی به زخم‌های جنگ است.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت که تجربه بحران‌های پیشین را در کارنامه دارد، با اشاره به موفقیت‌های مشاوره تلفنی در روزهای همه‌گیری کرونا و حوادث اخیر، تأکید می‌کند: ارائه خدمات مشاوره تلفنی در بحران‌هایی مانند همه‌گیری کرونا و حوادث اخیر، نشان داده این روش می‌تواند نقش مهمی در کاهش اضطراب عمومی و افزایش تاب‌آوری جامعه ایفا کند.
او همچنین در جریان جنگ ۱۲ روزه در بازدید از محل اسکان آسیب‌دیدگان جنگ، گفته بود: در شرایطی که آثار روانی جنگ تحمیلی هنوز بر زندگی برخی از آسیب‌دیدگان سایه افکنده، ارائه این نوع خدمات نه تنها یک اقدام حمایتی بلکه یک ضرورت انکارناپذیر در راستای بازتوانی و بازسازی روانی و اجتماعی این افراد به‌شمار می‌رود.
برای پیگیری جزئیات این مداخلات روانی اجتماعی و واکاوی ابعاد پنهان آسیب‌های روانی جنگ، پای صحبت‌های مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت نشستیم که در ادامه می‌خوانید.

مداخلات روانی را از روزهای نخست جنگ آغاز کردیم

محمدرضا شالبافان با بیان اینکه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از آغاز جنگ تحمیلی اقدام به مداخلات روانی‌اجتماعی در سراسر کشور کرده است، به خبرنگار ما می‌گوید: به عنوان نمونه، تقریباً ۲۵۰هزار مورد غربالگری و نیازسنجی مداخلات سلامت روانی‌اجتماعی در طول این جنگ و در سطح دانشگاه‌های علوم پزشکی انجام شده است. این مداخلات با غربالگری کلی مناطق آسیب‌دیده و افرادی که در معرض آسیب قرار دارند، آغاز می‌شوند. در این فرایند مشخص می‌شود آیا افراد دچار مشکلات حوزه روان هستند یا خیر و آیا به مداخلات دارویی، مداخلات روان‌شناختی یا مداخلات مرتبط با سلامت اجتماعی و مددکاری نیاز دارند. پس از این مرحله، افراد به مراکز خدمات جامع سلامت ارجاع داده می‌شوند و مداخلات دارویی و غیردارویی آنان در این مراکز انجام می‌پذیرد.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه می‌دهد: در صورتی که مراجعان به دریافت خدمات تخصصی نیاز داشته باشند، به مراکز سلامت روانی‌اجتماعی جامعه‌نگر یا مراکز سراج ارجاع داده می‌شوند. در حال حاضر ۱۰۵ مرکز از این دست در سراسر کشور فعال بوده و در تمامی نقاط به ارائه خدمت مشغول هستند. در کنار این اقدامات، برنامه ویژه‌ای برای غربالگری عمومی اختلالات سلامت روان مرتبط با سانحه نیز تدوین شده و در دست اجرا قرار گرفته است. براساس این برنامه که به‌زودی و با اولویت مناطق آسیب‌دیده در تمامی مراکز خدمات جامع سلامت پیاده‌سازی خواهد شد، از هر فردی که به این مراکز مراجعه می‌کند، چند پرسش مشخص پرسیده می‌شود. هدف از این پرسش‌ها، غربالگری احتمال آسیب‌دیدگی سلامت روان ناشی از بحران جنگی است تا مداخلات مرتبط و متناسب با شرایط هر فرد برای وی انجام پذیرد. محور اصلی سؤالات غربالگری آسیب‌های روانی در شرایط بحرانی، ارزیابی نشانه‌های اضطراب، افسردگی و علائم اختلال استرس پس از سانحه یا اختلال استرس حاد است. این دسته از اختلالات به دنبال رویارویی فرد با یک اتفاق آسیب‌زا پدیدار شده و می‌توانند سلامت روان وی را با مخاطره جدی مواجه کنند.

شهرستان میناب در اولویت غربالگری‌های روانی

به گفته شالبافان، این مداخلات در مناطق آسیب‌دیده، به‌عنوان مثال شهرستان میناب، از گستردگی و شدت بیشتری برخوردار است. او تصریح می‌کند: با برنامه‌ریزی‌های صورت‌گرفته، بنا داریم در شهرستان‌های کوچکی که متحمل آسیب‌های جدی شده‌اند، غربالگری‌ها را حتی به‌صورت مراجعه حضوری درِ منازل انجام دهیم و صرفاً منتظر مراجعه مردم به مراکز درمانی نمانیم. هرچند ذکر این نکته ضروری است که در این زمینه، همکاری و مشارکت خود مردم نیز موضوعی لازم و ضروری به شمار می‌رود.شالبافان تأکید می‌کند: در صورتی که افراد کوچک‌ترین مشکلی را در حوزه سلامت روان خود احساس کنند، ازجمله مشکلات مرتبط با اتفاقات اخیر یا مسائلی که هیچ ارتباطی با بحران‌های جاری ندارند، توصیه می‌شود در اسرع وقت به نزدیک‌ترین مرکز خدمات جامع سلامت در محل زندگی خود در شهر یا روستا مراجعه کنند. در این راستا، حدود ۳هزارو۵۰۰ روان‌شناس در سراسر کشور آماده ارائه خدمت به مراجعان هستند. در کنار خدمات حضوری، سامانه پاسخ‌گویی وزارت بهداشت با شماره ۱۹۰ و خط ۹ نیز از زمان شروع جنگ تحمیلی فعالیت خود را در این حوزه آغاز کرده و هم‌اکنون نیز به صورت مستمر در حال خدمت‌رسانی است. این سامانه در برخی روزها نزدیک به ۶هزار تماس را ثبت کرده که این میزان قابل توجه، گویای اعتماد مردم به این مسیر ارتباطی است. در حال حاضر نیز روان‌شناسان سراسر کشور از طریق این سامانه به پاسخ‌گویی و ارائه خدمات مشاوره‌ای مشغول هستند.

اختلالات روانی؛ میهمانان دیررس بحران

مشاور امور اجتماعی وزیر بهداشت در پاسخ به این پرسش که معیار «خروج از وضعیت آسیب‌دیده» برای هر فرد چیست، عنوان می‌کند: ضروری است تمامی افرادی که در مناطق بحران‌زده حضور داشته‌اند، حداقل به مدت یک سال تحت غربالگری و پیگیری مستمر قرار گیرند. علت این موضوع آن است که بسیاری از اختلالات روانی در همان روزها و هفته‌های نخست پس از بحران بروز پیدا نمی‌کنند و ممکن است با تأخیر زمانی ظاهر شوند. چنانچه در طول این دوره یک‌ساله، فرد به‌طور مکرر بدون مشکل گزارش شود، از چرخه پیگیری ویژه خارج خواهد شد. با این حال، افرادی که در معرض خطر جدی تشخیص داده می‌شوند، به صورت دوره‌ای و در چارچوب نظام شبکه بهداشت، حداقل هر سه سال یک‌بار غربالگری‌های تکمیلی را دریافت خواهند کرد. در صورتی که در هر یک از مراحل این غربالگری‌ها، فرد دچار مشکل تشخیص داده شود، مداخلات درمانی مورد نیاز برای وی انجام می‌شود. از طرفی تمامی این مداخلات ازجمله خدمات روان‌شناختی و مداخلات دارویی که توسط پزشک یا روان‌پزشک صورت می‌گیرد، در مراکز خدمات جامع سلامت و مراکز سراج به‌صورت کاملاً رایگان به مراجعان ارائه می‌شود.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت درباره اقدامات لازم خانواده‌ها برای رهایی از آسیب‌های روانی پیشنهاد می‌کند: در شرایط کنونی، مهم‌ترین مسئله آن است که افراد تلاش کنند به وضعیت عادی زندگی خود برگردند. بر این اساس، کودکان و نوجوانان باید در مدارس خود حضور یابند و افراد شاغل نیز مطابق با برنامه‌ریزی‌های عمومی، هرچه سریع‌تر به محیط کار خویش بازگردند و برای احیای شرایط پیشین زندگی خود تلاش کنند. با وجود این، چنانچه افرادی با مشکلاتی روبه‌رو هستند که احساس می‌کنند شرایط زندگی برای آنان همانند گذشته نیست و بهبود نیافته است، توصیه می‌شود در صورت خفیف بودن این مشکلات، با سامانه ۱۹۰ (خط ۹) تماس بگیرند و در صورتی که شدت مشکلات بیشتر باشد، به مراکز خدمات جامع سلامت مراجعه کنند تا در صورت لزوم به مراکز سراج ارجاع داده شوند. گروه‌های در معرض خطر بیشتر، مانند کودکان و نوجوانان، افراد دارای سابقه بیماری‌های روان‌پزشکی، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن، در اولویت اصلی این مراقبت‌ها و مداخلات قرار دارند.
او با بیان اینکه اقدامات کلی وزارت بهداشت در جنگ ۱۲‌روزه و بحران جنگی اخیر، از اصول مشترک و یکسانی تبعیت می‌کند، می‌گوید: هرچند از منظر زمانی و شدت آسیب‌های وارده، شرایط ممکن است تا حدودی متفاوت باشد اما مهم‌ترین سنگ بنای کاهش آسیب‌های روانی‌اجتماعی در این قبیل بحران‌ها، مقوله «خودمراقبتی» است. بدین معنا که افراد بتوانند با بهره‌گیری از اطلاعات روان‌شناختی معتبر که از طریق رسانه‌های رسمی وزارت بهداشت در اختیار آنان قرار می‌گیرد، شخصاً از سلامت روان خود مراقبت و محافظت کنند. در صورتی که اقدامات خودمراقبتی کفایت لازم را نداشته باشد و فرد همچنان با مشکلاتی مواجه باشد، توصیه می‌شود بدون فوت وقت برای دریافت خدمات تخصصی به مراکز مرتبط وزارت بهداشت مراجعه کنند.