موزه هنرهای معاصر تهران این روزها مجموعهای ویژه از آثار گنجینه را با عنوان «هنر و جنگ» به نمایش گذاشته است. این رویداد که از ۱۳ اردیبهشت ماه جاری آغاز به کار کرده، به بررسی تأثیر جنگها و بحرانهای معاصر بر هنر و هنرمندان جهانی میپردازد و در نخستین بخش از این مجموعه، ۶ اثر شاخص از هنرمندان مشهور پاپ آرت همچون رابرت ایندیانا، جیمز روزنکویست و روی لیکتن شتاین به نمایش درآمده است. این آثار واکنشهای هنرمندان به جنگها و بحرانهای جهانی را از زاویه هنر به تصویر میکشند و بازدیدکنندگان را به دنیای تفکر، مقاومت و بازاندیشی در بحرانهای جهانی دعوت میکنند. موزه قصد دارد به تدریج آثار بیشتری از این دست را به نمایش بگذارد تا با گرد هم آوردن روایتهای هنرمندان خارجی و ایرانی، جهانی متحد از هنر را در گسست حاصل از جنگ به تصویر بکشد.
روایت مدرن هنر از جنگ
آثار این نمایشگاه که به مرور تکمیل خواهد شد در مرحله نخست، شامل ۶ اثر است که بر دیوارهای سرسرای گالری شماره یک آویخته شده است. مقدمهای درباره نمایشگاه و همچنین توضیح مفید و مختصری از هنر پاپ که در ورودی موزه قرار گرفته، ذهن مخاطبان را برای تماشای آثار هنرمندان بزرگ آماده میکند. در بخشی از توضیح این نمایشگاه این طور آمده؛ «بشریت همواره در طول تاریخ خود شاهد جنگهای متعددی بوده است که به طور شگرفی بر فرهنگ و تمدن وی تأثیر گذاشتهاند. تأمل در آثار برجای مانده از اعصار گذشته، گواه روشنی بر این تأثیرگذاری است و این امکان را فراهم میآورد تا با نگاهی معاصر، این وقایع و پیامدهایشان را تحلیل و تفسیر کرد. هنر به مثابه پدیدهای فرهنگی و برخوردار از نسبتپذیری اجتماعی، همواره در برابر هجومها، جنگها و بحرانها، واکنشهای متنوعی از خود نشان داده است. از این رو، میتوان سیر اثرگذاری جنگها بر هنر را از منظر مکاتب و نگرشهای هنری مورد تحلیل قرار داد و نقشهای گوناگون هنر را در بستر فرهنگی و اجتماعی مقایسه کرد؛ کنشها و واکنشهایی متأثر از گفتمانها و نگرشهای حاکم بر زمانه، که تجلیهای متفاوتی یافته و گاه خود به جریانی گفتمانساز بدل شده است.بازنگری مجموعه آثار موزه هنرهای معاصر تهران از این منظر، فرصتی مغتنم برای مشاهده و بازخوانی تأثیر جنگها و منازعات امروزین جهان بر هنر معاصر و شکلگیری مکاتب و گفتمانهای هنری قرن بیستم و پس از آن در زمانه کنونی است.
هنر پاپ، بازگشت به ساختار اجتماعی
اما شاید برای شما هم جالب باشد آنچه با عنوان «هنر پاپ» نامیده میشود چگونه و در واکنش به چه چیزی خلق شده است. جریان هنر پاپ در دهههای ١٩٥٠ و ١٩۶۰ میلادی به عنوان واکنشی به هنر انتزاعی و نخبهگرایانه ظهور کرد و با الهام از فرهنگ عامه، تبلیغات و رسانههای جمعی، مرز میان هنر والا و پست را درهم شکست. اما پاپ آرت صرفاً بازتولید تصاویر تجاری نبود و بسیاری از هنرمندان، این جریان را به عنوان ابزاری برای نقد اجتماعی و سیاسی به کار گرفتند. در دوران جنگ ویتنام، برخی از این هنرمندان با تکرار تصاویر خشونت و مرگ، بیتفاوتی جامعه را به چالش کشیدند. مجموعه صندلی الکتریکی وارهول و آثار ضدجنگ رابرت راشنبری، نقد سیاست روزنکویست و کتابهای مصور لیکتنستاین، زیباییشناسی پاپ را با پیامهای سیاسی درآمیختند. این هنرمندان با استفاده از تکنیکهای چاپ چندین نسخهای، دنبالهدار و تصاویر رسانهای، نشان دادند چگونه جامعه مصرفی آمریکا واقعیتهای تلخ جنگ را به کالایی بیاثر تبدیل میکند. در ادامه نگاهی خواهیم داشت به آثار هنرمندان مطرح جهان که آثارشان این روزها در موزه هنرهای معاصر پیش روی مخاطبان قرار گرفته است.
وقتی از بالا همه چیز شبیه یک بازی است!
روی لیکتن شتاین یکی از مهمترین پاپ آرتیستهای معاصر بوده و آثار او عمدتاً برگرفته از تولیدات انبوه، تبلیغات و فرهنگ مردمی زمانه خود است. اثر «براتاتا» که با تکنیک رنگ روغن روی بوم طراحی شده، تصویری از یک خلبان جنگنده را حین عملیات به نمایش درمیآورد. در این اثر، هنرمند نمایی از نگاه یک خلبان به دنیای بیرون، بدون آن استعارههای حماسی رایج از رزمندگان را به تصویر کشیده است. دیالوگ تکاندهنده او «اشتباه آنها بود... چون اهداف بیشتری از آنچه میتوانستم به آن شلیک کنم را در اختیارم قرار دادهاند» نشان میدهد چگونه یک خلبان جنگنده به دنیای پایین پای خود، نه به مثابه زیستگاه انسانها و جانداران دیگر، که به عنوان یک هدف قابل نابود شدن نگاه میکند و عبارت «یکی دیگه تا برنده کامل شدن» جنگ را از نگاه او به یک بازی تقلیل میدهد. اما در عین حال عرق چهره خلبان فشار توأمان جسمانی و روانی بر او در این بازی مرگ و زندگی را نیز برای ما فاش میکند.
کنایهای به رؤیای آمریکایی
در ادامه، چهار اثر از رابرت ایندیانا با عنوان «رؤیای آمریکایی» به نمایش درآمده است. تابلوهای «ترهت (شهری در غرب ایندیانا)»، «عدد ۵»، «رؤیای آمریکایی شماره ۱» و «سهم برادر» چهار اثر از پوشه چاپ دستی دهه ۱۹۷۰ و با تکنیک سیلک اسکرین در معرض دید مخاطبان است.
رابرت ایندیانا هنرمند نقاش، چاپگر و پیکرساز آمریکایی، شیوه زندگی آمریکایی را در اغلب آثارش به تصویر کشیده و ارجاعات نمادینی پدید آورده است. نقد او به این تصنع و رؤیای آمریکایی در بسیاری آثار با نوعی طنز و کنایه عیان بوده و در برخی دیگر بسیار تند و صریح بیان شده است. ایندیانا این مجموعه را با رنگهای زنده و درخشان و بهرهگیری از شابلونهای حروف، اعداد، اشکال هندسی و... پدید آورده است. این مجموعه درآمدی است بر رویکرد انتقادی او در هنر که بعدها در مجسمههای شهری وی نیز نمود پیدا کرد. استفاده از رنگ زرد و سیاه که نماد مواد شیمیایی خطرناک و رادیواکتیو است در کنار نماد صلح با پیام «بمب را ممنوع کنید» کنایهای به رؤیاهای آمریکایی است.
از انفجار هستهای تا جنگندههای بمبافکن زیر ذرهبین هنرمندان
اما آخرین تابلو متعلق به جیمز روزنکویست هنرمند صاحبنام جنبش هنر پاپ است و مجموعه «اف ۱۱۱، شمال، جنوب، شرق، غرب» با تکنیک لیتوگرافی و سیلک اسکرین در چهار لت به هم پیوسته در سال ۱۹۷۴ خلق شد.
در این تابلو بزرگ، برشی از یک تایر غولپیکر فایر استون، یک کیک اسفنجی برش خورده، مانع دوومیدانی، تصویری از انفجار عظیم هستهای و چتری آفتابی که به شکلی کنایهآلود روی انفجار را پوشانده و دختری کوچک در وسط تصویر دیده میشود و در پسزمینه این تصاویر پرجزئیات، یک جنگنده بمبافکن F۱۱۱ قرار گرفته که ممکن نیست در طول تماشای تابلو از نظر بیننده دور بماند و سبک کنایهآمیز این اثر در کنار تصاویر عظیمش تأثیری خاص روی مخاطب میگذارد.
نسخه رنگ روغن این اثر به ارتفاع ۳متر و طول بیش از ۲۶متر برای نخستین بار در گالری لئوکستلی نیویورک به نمایش درآمد و پس از آن به نمایشگاههای بسیاری رفت. روزنکویست در این اثر همه چیز را تحت تأثیر ترکیب سه رنگ صفحه نمایش تلویزیون، دستخوش دگردیسی کرده و بر درهم ریختگی فضای تصویر افزوده است. اثر در چهار لت ارائه شده و نامگذاری «شمال»، «جنوب»، ‹شرق» و «غرب» بر هر لت، به لایههای معنایی اثر عمق بیشتری داده است.
رویداد «هنر و جنگ» به روایت گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران، از یکشنبه ۱۳ اردیبهشت تا یکشنبه ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، همه روزه به جز تعطیلات رسمی از ساعت ۱۰ تا ۱۷ برقرار است.
نظر شما