کم‌کم داریم به این نتیجه می‌رسیم که هر چقدر در شکست دادن ویروس‌ها، قرنطینه و ساخت واکسن برای مهارشان پیشرفت کرده و به دستاوردهای چشمگیری رسیده‌ایم، ویروس‌ها هم خودشان را به‌روزرسانی کرده و با شکل و شمایلی شسته‌رفته‌تر ظاهر شده‌اند. نمونه‌اش بعد دوران سخت کرونا، هانتاویروس و نیپا بود. حالا هم نوبت به «ابولا» رسیده و سایت‌های خبری، بازگشت به‌اصطلاح غرورآفرینش به آفریقا را تیتر کرده‌اند!

اعلام رسمی

اگر خاطرتان باشد، سال‌ها پیش هم، ویروس ابولا حسابی سروصدا کرده بود و مدتی یکی از داغ‌ترین تیترهای دنیای خبر بود. بعد اما، مثل خیلی از بحران‌های دیگر، کم‌کم از تب و تاب افتاد و به ته حافظه‌ جمعی ما رانده شد. حالا دوباره بعد از مدت‌ها سروکله‌اش پیدا شده؛ آن هم خیلی جدی‌تر از قبل، چون سی‌ان‌ان گزارش داده این ویروس به‌ شکل مرگباری در جمهوری دموکراتیک کنگو فعال شده و تا این لحظه دست‌کم جان ۱۳۰ نفر را گرفته است. ماجرا از استان ایتوری شروع شد؛ منطقه‌ای دورافتاده در شرق کنگو که از نظر دسترسی هم چندان حال و روز خوبی ندارد. جاده‌ها درست‌وحسابی نیستند، فاصله‌ها طولانی‌اند و زیرساخت‌ها هم تعریف چندانی ندارند. با این حال، بیشتر موارد مشکوک در دو منطقه بهداشتی مونگوالو و روامپار ثبت شده و در بونیا، مرکز استان هم نشانه‌هایی از گسترش بیماری دیده می‌شود. اگرچه اوایل تنها چهار مورد مرگ به‌طور آزمایشگاهی تأیید شد، اما تعداد موارد مشکوک آن‌قدر بالا بوده که مقام‌های بهداشتی بالاخره شیوع تازه را رسمی اعلام کنند. نگرانی‌ها اما وقتی جدی‌تر شد که بونیا به دلیل نزدیکی به مرز اوگاندا دردسر ماجرا را دوچندان کرد. رفت‌وآمد زیاد مردم، فعالیت‌های معدنی، جابه‌جایی کارگران و البته ناامنی‌های مزمن منطقه، همه دست به دست هم داده‌اند تا کنترل وضعیت آسان نباشد. مثلاً در یک سال گذشته، حملات گروه‌های مسلح در بخش‌هایی از ایتوری ده‌ها کشته و هزاران آواره بر جا گذاشته است. وقتی مردم مدام در حرکت باشند، ویروسی مثل ابولا هم بدش نمی‌آید سوار بر این رفت‌وآمدها شود و خودش را به جاهای دیگر برساند.
ابولا البته ویروس تازه‌واردی نیست. اولین‌بار در سال ۱۹۷۶، در نزدیکی رودخانه‌ای به همین نام در کنگو شناسایی شد؛ ویروسی که معمولاً از حیوانات وحشی مثل خفاش‌های میوه‌خوار، خارپشت‌ها و نخستی‌ها به انسان می‌رسد و بعد، از راه تماس مستقیم با خون و مایعات بدن، میان آدم‌ها پخش می‌شود. علائمش هم تقریباً مشابه ویروس‌های دیگر است؛ تب، خستگی، سردرد، درد عضلانی، گلودرد، استفراغ و اسهال. اما اگر بیماری شدید شود، ممکن است کار به خون‌ریزی و نارسایی چند اندام هم برسد که عدم درمان به‌موقع، مرگ را هم به دنبال دارد. با این حال، جهان امروز نسبت به دهه‌های گذشته برای مقابله با ابولا آماده‌تر است. محققان می‌گویند برای برخی گونه‌های این ویروس واکسن وجود دارد و اگر به‌موقع، در قالب «واکسیناسیون حلقه‌ای» استفاده شود، می‌تواند دور موارد تأییدشده یک حصار محافظ بسازد. اما مشکل اینجاست که در بحران‌هایی مثل ابولا، فقط واکسن کافی نیست. جاده‌های سخت، فاصله‌های طولانی، کمبود نیرو و بودجه و دیر رسیدن به مناطق دورافتاده، کار را پیچیده‌تر می‌کند. برای همین کارشناسان می‌گویند مهار ابولا تنها با یک نسخه جواب نمی‌دهد و شناسایی سریع، ایزوله کردن بیماران، ردیابی تماس‌ها، دفن ایمن و جلب اعتماد مردم، همه باید کنار هم قرار بگیرند، چون اگر اعتماد نباشد، هیچ‌کدام از برنامه‌های بهداشتی در عمل راه به جایی نمی‌برند.

اضطراری با نگرانی جهانی

البته ناگفته‌ نماند براساس گفته سازمان جهانی بهداشت، شیوع اخیر با سویه «بوندیبوگیو» سویه‌ای است که تا امروز برایش درمان یا واکسن تأییدشده‌ای وجود ندارد. مقامات بهداشتی ایالات متحده روز دوشنبه تأیید کردند یکی از اتباع آمریکایی شاغل در جمهوری دموکراتیک کنگو – دکتر پیتر استافورد، پزشک و مبلغ مذهبی – به ویروس بوندیبوگیو، یکی از گونه‌های نادر و خطرناک ابولا مبتلا شده است. او در شهر بونیا فعالیت می‌کرد؛ نقطه‌ای که حالا در مرکز نقشه‌ شیوع قرار دارد. همسرش، دکتر ربکا استافورد و یک پزشک دیگر نیز تحت نظرند، اما فعلاً بدون علامت گزارش شده‌اند. این خبر زمانی منتشر شد که سازمان جهانی بهداشت وضعیت را «اضطراری با نگرانی جهانی» توصیف کرد؛ اصطلاحی که فقط در حساس‌ترین بحران‌های بهداشتی به کار می‌رود. وزارت بهداشت کنگو از ۵۱۳ مورد مشکوک و ۱۳۱ مرگ سخن گفته است. در عین حال، اوگاندا نیز نخستین موارد مثبت را در پایتخت خود، کامپالا تأیید کرده است.
ایالات متحده اما «مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها» اجرای ماده ۴۲ قانون بهداشت عمومی را فعال کرده است؛ بندی که ورود مسافران از مناطق آلوده را تا ۳۰ روز محدود می‌کند. این دومین بار پس از همه‌گیری کووید۱۹ است که چنین مقرراتی اجرا می‌شود. با این حال، کارشناسان تأکید دارند محدودیت مرزها تنها زمانی مؤثر است که با غربال‌گری دقیق، مراقبت انسانی و احترام به حقوق افراد همراه باشد.
در این میان، امدادگران و بیمارستان‌های خط مقدم در بونیا و گوما با امکانات حداقلی از بیماران مراقبت می‌کنند. سازمان بهداشت جهانی هفت تُن تجهیزات حفاظتی و پزشکی را به منطقه ارسال کرده، اما کارکنان محلی می‌گویند نیازها بسیار فراتر از این است. آن‌ها از «نبردی بزرگ» سخن می‌گویند؛ نبردی برای جان انسان‌هایی که هر روز در سایه ویروسی قدیمی می‌جنگند.
بنابراین حالا که بحران ابولا دوباره جدی شده، امیدواریم منشأ آن همان‌طور که گفته می‌شود، طبیعی باشد و سر از سناریوهای پیچیده‌ای مثل ماجرای کرونا و حرف‌وحدیث‌های مربوط به نشت آزمایشگاهی درنیاورد. با این حال، همه این گمانه‌زنی‌ها فعلاً در اولویت دوم قرار می‌گیرند. آنچه همین حالا اهمیت واقعی دارد، شفافیت بی‌وقفه، واکنش سریع و همکاری جهانی برای مهار بیماری است.