کمتر کسی است که از اهمیت نسخههای خطی در زمینه انتقال علوم از یک دوره و عصر تاریخی به دیگر دورهها و جوامع آینده مطلع نباشد، زیرا تنها از همین راه در دوران و اعصار گذشته میتوانستند با استفاده از میراث مکتوب و نگهداری آنها برای آیندگان و دانشپژوهان، علوم مختلف را به نسلهای بعدی منتقل کنند. اما بهانه پرداختن به این موضوع، اهتمام سازمان کتابخانههای آستان قدس رضوی در انتشار کتاب فهرست نسخههای خطی کتابخانه حوزه علمیه حضرت ولی عصر(عج) شهرستان خوانسار بوده که در این گزارش به اختصار به آن پرداخته شده است.
معرفی بیش از ۲هزار عنوان از فحوای هزار و ۷۵۰ نسخه خطی
مطابق اظهارات رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی که در بخش آغازین این کتاب منتشر شده است، کتابخانه آستان قدس در ابتدای دهه ۹۰ شمسی، پروژه دیجیتالسازی مجموعههای خطی ایران را آغاز کرد.
حجتالاسلام والمسلمین سیدجلال حسینی در این باره میافزاید: این پروژه شامل تصویربرداری و فهرستنویسی مجموعههای خطی شخصی و کتابخانههای خصوصی یا وقفی در استانها و شهرهای سراسر کشور بود.
وی ادامه میدهد: هدف این پروژه در گام نخست، شناسایی تراث اسلامی موجود در گنجینههای کمتر شناخته شده بوده و در گام دوم به بررسی نسخهها و فهرستنویسی و سپس انتشار این مجموعههای باارزش پرداخته میشود.
این مقام مسئول تصریح میکند: در راستای تحقق این امر، همکاران اداره فیلمتک سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با تجهیزات پیشرفته اسکن و تصویربرداری به استانهای مختلف اعزام شدند و نتیجه این کار، تصویربرداری از صدها هزار نسخه خطی و اسناد تاریخی از کتابخانههای کمتر شناخته یا ناشناخته در سراسر کشور بود.
رئیس این سازمان درباره انتشار این کتاب بیان میکند: این کتاب فهرستی از نسخههای خطی کتابخانه مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج) شهرستان خوانسار بوده که کتابخانه خطی این مدرسه در آغاز دهه ۹۰ شمسی اسکن و دیجیتالسازی شد. این کتابخانه ارزشمند یکی از ارزندهترین مجموعههای استان اصفهان بوده و نخستین فهرست توصیفی از این مجموعه است. در این کتاب به معرفی ۲هزار و ۳۵۳ عنوان از فحوای هزار و ۷۵۰ نسخه خطی پرداخته شده است. همچنین این کتاب از نظر پرداختن به جزئیات نسخهشناسی و کتابشناسی اگر بینظیر نباشد، کمنظیر بوده و نویسنده این کتاب، تهیه این اثر را به تنهایی و به تناوب در مدت حدود ۶سال به انجام رسانیده است.
نسخههایی از عصر صفویه تا عهد قاجاریه
محمدحسین سلیمانی، نویسنده این کتاب نیز در بخش مقدمه این اثر اظهار میکند: کتابخانه حوزه علمیه حضرت ولی عصر(عج) شهرستان خوانسار یکی از بزرگترین کتابخانههای استان اصفهان بوده که افزون بر اسناد خطی و کتابهای طبع سنگی، گنجینهای گرانسنگ از نسخههای خطی نیز دارد.
وی ادامه میدهد: در میان این دستنویسها، نسخههای نفیس و یگانهای وجود دارد. همچنین در میان آنها، خطوط علما، مُهرهای تملک و یادداشتهای بسیاری دیده میشود که برخی از آنها در نوع خود کممانند و یا منحصر بهفرد هستند.
سلیمانی اضافه میکند: از دیدگاه تاریخی بیشتر دستنویسهای این کتابخانه متعلق به عصر صفوی تا پایان قاجاریه بوده و شمار زیادی از این نسخهها هم به زبان عربی و هم فارسی است، اما نسخههای ترکی عثمانی، ترکی آذری، کردی، اردو و پشتو نیز در میان آنها دیده میشود. موجودی کنونی این کتابخانه بیشتر از راه خریداری فراهم شده و بخشی نیز به تدریج از طریق اهدا، وقف یا امانت به این گنجینه راه یافته است.
نویسنده این کتاب درباره روش کار و اجزای کاربرگه فهرست این اثر تصریح میکند: این کتاب فهرستی است از نسخههای خطی کتابخانه مزبور که با روش توصیفی نگاشته شده است و بررسی نگارنده این فهرست از روی تصاویر دیجیتال و نه اصل نسخه انجام گرفته و معلوم است که روند فهرستنگاری و بررسی نسخههای دیجیتال کندتر و بسی دشوارتر از شرایط عادی است که اصل نسخه در دسترس و در معرض دید فهرستنویس قرار میگیرد.
وی خاطرنشان میکند: در مرحله پایانی، سفری کوتاه به شهر خوانسار انجام شد و این فرصتی بود که شماری از نسخهها از نزدیک مورد بازبینی و بررسی قرار گیرد. در این بررسی، شماری از نسخههای غیراصل، مصاحف قرآن و یا شماری از کتابهای طبع سنگی که در مجموعههای خطی صحافی شده و یا بهطور مستقل در گنجینه خطی قرار گرفته و دارای شماره اموالی خطی بودند، از فهرست کنار نهاده شدند.
خصوصیات فهرستنگاری این نسخههای کمنظیر
مطابق آنچه نویسنده این کتاب اظهار میکند: فهرست نسخههای خطی این کتابخانه به صورت الفبایی و به ترتیب حروف تهجّی از حرف «آ» تا «یاء» تنظیم شده است. کاربرگه فهرست پیشرو نیز در دو بخش «کتابشناسی» و «نسخهشناسی» سامان یافته است.
وی یادآور میشود: در بخش کتابشناسی سعی شده است از پرنویسی و ارائه دادههای تکراری و ارجاعات دسترسپذیر پرهیز شود. همچنین در این روند، گاه جایگاه نسخه مورد بررسی در میان نسخههای موجود در کتابخانههای دیگر کشور تبیین شده، چه آنکه افزون بر وجود نسخههای یگانه و منحصر بهفرد در این مجموعه، شماری از نسخههای موجود، تنها نسخه دوم از یک متن بودهاند که تا پیش از این شناخته شده نبوده است.
سلیمانی ادامه میدهد: موضوع نسخهها نیز با یاری سرعنوانهای موضوعی فارسی مستند شده و کوشش شده برای نسخههایی که دارای دو یا چند عنوان است، عنوان مستند یا یکی از عناوین مشهورتر آورده شود تا جویندگان آن را آسانتر بیابند.
نویسنده این کتاب درباره خط نگارش هم اظهار میکند: در بخش نسخهشناسی به نوع خط، منقوط، مشکول و معرب بودن آن توجه شده و تعداد سطر هر صفحه نیز نشان داده شده است، ضمن اینکه درباره تاریخ کتابت نسخه با دقت به همان صورت که کاتب رقم زده تکیه شده و همراه با برهههای زمانی دقیق نشان داده شده است.
وی تصریح میکند: در زمینه کاتب یا کاتبان نسخه هم به مواردی که خود کاتب از اصلیت خود یاد کرده و گاه از زادگاه یا اقامتگاه خود سخن گفته است نیز توجه شده، ضمناً کاتب گاهی از جایی که فرایند استنساخ را به انجام رسانده نیز یاد کرده است و گاه افزون بر مکانهایی مانند مدرسه، خانقاه یا مسجد از شهر یا روستای خود نیز نام برده و یا القابی را برای آن شهرها بهکار گرفته که در جغرافیای تاریخی آن مناطق دارای اهمیت بوده است به همین دلیل در این کتاب کوشیده شده این گونه موارد با دقت مورد خوانش، مستند و بازتاب قرار گیرد.
سلیمانی یادآور میشود: تصاویر این کتاب نیز مشتمل است بر انجام، انجامه، یادداشتهای مهم یا مُهرها و خواتیم کوفته شده بر نسخههای مربوط. ضمن اینکه برخی از تصاویر در متن کتاب و برخی دیگر هم در پایان کتاب جای داده شده است. برخی از تصاویر این اثر را نیز وقفنامهها، یادداشتهای بلاغ، مُهرها، انجامها، انجامهها، جلدها و... تشکیل میدهد.
گفتنی است این کتاب در یک دوره سهجلدی، در قطع وزیری و به شمارگان ۲۰۰ نسخه در نوبت چاپ نخست در سال۱۴۰۴ به قلم محمدحسین سلیمانی، ویراستاری سیدمحسن ناجی نصرآبادی و صفحهآرایی و طراحی جلد محمدعلی برهانی و اعظم قوی از سوی سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی به عنوان ناشر، منتشر شد.
نظر شما