اگر تا به حال به یزد سفر کرده و در کوچه پسکوچههای قدیمی شهر پرسه زده باشید، حتماً چشمتان به ظروف سفالی با نقش و نگارهای خاص و منحصر به فرد افتاده است. خاستگاه اصلی این سفالها، شهر کوچک میبد است؛ شهری تاریخی در ۵۰کیلومتری یزد که با کارگاههای سنتی و قدمت ۳هزارسالهاش، هنوز روح اصیل سفالگری ایرانی را حفظ کرده است.
در سفری که به میبد رفتم، وقتی میان کارگاههای سفال میچرخیدم و غرق در مهارت و ظرافت دستان استادان این هنر بودم، کنجکاویام برانگیخته شد و تصمیم گرفتم با یکی از آنها گفتوگو کنم. مهدی آقایی، سفالگری با بیش از ۳۰سال تجربه، ما را به دنیای «خورشید خانم» و «گلمرغ» میبرد و روایتگر تاریخ و هنر ۳هزار ساله این صنعت است؛ صنعتی که هنوز بسیاری از مردم از قدمت و اهمیتش بیخبرند. او از چالشهایی میگوید که هنرمندان این عرصه با آن دست و پنجه نرم میکنند و در این گزارش، علاوه بر آشنایی با ویژگیهای منحصر به فرد سفالگری سنتی، با مشکلات اقتصادی و اجتماعی که این هنر اصیل با آن مواجه است نیز آشنا خواهیم شد.
هنر ۳ هزار ساله
به گفته مهدی آقایی این هنر قدمتی حدوداً ۳هزار ساله دارد و ظروف جامانده از نارین قلعه، گواهی روشن بر تاریخچه غنی آن است. خاک رس مناسب این منطقه هم موجب شده میبد به یکی از قطبهای سفال ایران تبدیل شود.
او درباره تغییر خاک و مواد اولیه در سفالگری به ما میگوید: «از حدود سالهای ۱۳۷۰ به بعد، استادکارها از گل جدیدی به نام گل چینی استفاده میکنند؛ ترکیبی از چند نوع خاک که نسبت به گل رس مقاومت بیشتری دارد و طول عمر ظروف را بالا میبرد. بهترین خاک هم در این منطقه مربوط به شمسآباد است. اگر خاک مرغوب باشد، پس از مراحل پخت، روی سطح ظرف پولک نمیزند و از کوره سالم بیرون میآید».
آقایی ادامه میدهد: «گل رس بیشتر برای ساخت کوزه و کلمن کاربرد دارد، اما گل چینی برای ظروفی مثل بشقاب و کاسه و دیگر ظروف تزئینی مناسبتر است و دوام بیشتری دارد».
لعاب دلاری
در ادامه آقایی به بالا رفتن قیمت لعاب با دلار اشاره میکند و جوهری که این روزها خیلی گران شده است. او در توضیح تأثیر نوسانهای ارزی بر هزینه مواد اولیه میگوید: «لعاب ما وارداتی است و قیمتش با دلار محاسبه و روز به روز گرانتر میشود. پیش از خرید هر لعاب، اول باید قیمت دلار را چک کنیم. جوهر هم که تولید داخلی است، بینصیب از گرانی نیست».
آقایی میافزاید: «جوهرهای آبی و سبز که در رنج قیمت پایینتری هستند، حدود کیلویی ۱ تا ۲ میلیون توماناند، اما جوهرهای قرمز و سورمهای تقریباً ۳ تا ۴ میلیون تومان قیمت دارند».
داستان طلوع خورشید روی سفال
مهدی آقایی داستان «خورشید خانم» را برای ما این گونه تعریف میکند: «آفتاب برای ما مردم میبد همیشه دست گرم و مهربانش بوده است. خورشید نماد شهر ماست و هفت خطی که از اطراف خورشید خانم کشیده شده، نشانه هفت روز هفته است؛ چون در میبد، هفت روز هفته آفتابی است».
آقایی در پاسخ به اینکه چرا خورشید خانم زن است توضیح میدهد: «خورشید خانم مثل مادری مهربان است؛ با ابروانی بههم پیوسته و لبخندی بر لب، بر این سرزمین میتابد».
او ادامه میدهد: «مرغهایی که اطراف خورشید دیده میشوند، نماد پرندگان آسمان هستند. کفتر کوکوک در گویش یزدی همان گنجشکهایی است که معمولاً در اطراف بشقابها نقاشی میشوند؛ به این معنا که در آسمان دنبال رزق و روزی خود میگردند. ماهی هم نماد تشنگی است؛ نمادی از اینکه میبد شهری بیآب و کویری است و ماهی ندارد. اینها تنها نمونهای از ۷۰طرح سنتی اصیل میبد هستند که ریشه در فرهنگ و تاریخ کشورمان دارند و هر کدام معنای ویژه خود را منتقل میکنند».
آفتاب کمرونق در بازارهای فروش
آقایی میگوید: «قبلاً بازار فروش این محصولات بهتر بود و شهرهای مختلف استقبال بیشتری از کارهای سنتی میکردند، اما الان بازار کمی سست و فروش نسبت به گذشته کمتر شده است. پیش از شروع و شیوع کرونا، فروش این محصولات برای گردشگران خارجی خیلی بیشتر بود، اما پس از کرونا به شدت کمرنگ شده و حالا بیشتر مصرفکنندگان داخلی هستند».
او ادامه میدهد: «پیش از کرونا، در هر کارگاه حدود ۱۲ تا ۱۵ نفر مشغول به کار بودند و کارگاههای سفال در میبد رونق بیشتری داشتند، اما حالا هر کارگاه حدود ۵ تا ۶ نیرو دارد که آن هم خویشاوندان نزدیک و بومی سفالکاران هستند. بسیاری از افراد فضای شغلی خود را ترک کردهاند. در برخی مراکز دیگر مثل لالجین، حمایتها بیشتر است. نه اینکه هنر دستان هنرمندان میبدی ضعیفتر باشد، خیر! اما حمایت و تسهیلات دولتی در اینجا نسبت به دیگر مراکز بسیار کمتر است».
آقایی تأکید میکند: «حمایتها در میبد خیلی کم و محدود است. اگر هم وامی باشد یا تسهیلاتی بدهند، محدود است و برای خرید تجهیزات یا توسعه کارگاه، حمایت جدی و مؤثری وجود ندارد».
چرخ کارگاه با هنر شکل میگیرد
آقایی درباره مراحل تولید میگوید: «پس از آمادهسازی گل مناسب و شکلدهی ظروف، گل داخل کوره میرود و یک پخت اولیه کوتاه میبیند تا کمی خودش را بگیرد. پس از آن، نقاشی روی ظرف انجام میشود و در نهایت لعابکاری صورت میگیرد و این بار ظرف برای پخت نهایی داخل کوره میرود. دمای کوره متناسب با نوع ظرف متفاوت است و گاهی تا ۹۰۰درجه میرسد. پس از خروج از کوره، خورشید خانمها آماده عرضه و استفاده هستند».
او در خصوص اینکه سفالها با چرخ دستی یا چرخ صنعتی ساخته میشوند، میافزاید: «فرایند تولید این هنر کاملاً دستی است. از ابتدا تا انتها، شخص تولیدکننده باید حضور داشته باشد و روی کار نظارت کند. برخلاف کارخانهها و شرکتهای کاشی که خط تولید صنعتی دارند و هر کسی روی خط کار میکند».
آقایی با اظهار تأسف اضافه میکند: «نسل جدید بیشتر به سمت کارهای صنعتی رفته است و صبر و حوصله کافی برای تولید این محصول در میان جوانان کمتر دیده میشود. اینکه با صبر و عشق گل را شکل بدهی، لعابکاری کنی و با قلمموهای ظریف نقوش را بکشی، همه نیازمند صبر، حوصله و عشق به هنر است».
میراثی در آستانه فراموشی
آقایی درباره چالشهای این هنر توضیح میدهد: «یکی از نکات مهم در منطقه ما، نبود امکانات مناسب برای صنایع دستی و فروشگاههاست. مثلاً پارکینگ کافی برای مسافران و گردشگرانی که از راه دور میآیند وجود ندارد. نمازخانه و خدمات رفاهی نیز محدود است. وقتی مسافران و گردشگران برای بازدید میآیند، امکان استراحت مناسب برایشان فراهم نیست. ایجاد زیرساختهای مناسب میتواند تجربه خرید را بهتر کرده و در عین حال، این هنر اصیل و ماندگار را حفظ کند».
او تأکید میکند: «نبود زیرساختهای رفاهی و بیتوجهی به صنایع دستی، آینده این هنر اصیل را تهدید میکند. سفال میبد با نقوشی چون خورشید خانم و گلمرغ میراثی است که نیازمند حمایت جدی برای بقاست».
آقایی با اندوه ادامه میدهد: «این هنر اصیل و ماندگار به مرور زمان از صفحه تاریخ کشورمان کمرنگ میشود و کمبود حمایتهای دولتی، افزایش قیمت مواد اولیه، کاهش بازدید گردشگران و علاقه کمتر نسل جدید به یادگیری و ادامه دادن سنت نیاکان، همه در کمرنگ شدن این هنر تأثیر دارند».
خبرنگار: عارفه هدایتی
نظر شما