روزی است که خاک ایران، فرزندانش را پس از سالها دوری، در آغوش فشرد و آسمان مشهد، گویی قرنها بود که چشم به جاده دوخته بود. این گزارش، روایت آن بازگشت است. روایت مردانی که از دل تاریکی مطلق اسارت آمدند و نخستین قبلهگاهشان، ضریح نقرهای امام رضا (ع) بود. روایت نهادی که خود را خادم این مردان میداند و چهار دهه است که این خدمت را نه یک وظیفه اداری، بلکه امتداد عملی سیره رضوی میشمارد.
مردانی که در تاریکی، چراغ روشن کردند
هشت سال. هشت سال تمام، سربازان این سرزمین در سلولهایی به وسعت یک وجب، در اردوگاههایی به نام موصل و تکریت، با دیوارهای سیمانی سرد و آسمانی که از پشت سیمخاردارها دیده میشد، زنده ماندند. نه با غذا، نه با دارو، نه با امیدهای معمولی. با چیزی که هیچ زندانبانی نمیتوانست مصادرهاش کند؛ باایمان، با ذکر، با توسل به اهلبیت (ع)، با نامی که در دل هر اسیر ایرانی، حک شده بود؛ یا امام رضا (ع).
این مردان، سربازان سپاه و ارتش و بسیج بودند. رزمندگانی که در سالهای ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ در خط مقدم جنگ تحمیلی ایستادند، اسیر شدند و سالها در زندانهای رژیم بعث عراق، شکنجه را با صبر و انفرادی را با نماز شب پاسخ دادند. بر اساس آمار رسمی بنیاد شهید و امور ایثارگران، بیش از ۴۳ هزار رزمنده ایرانی در این هشت سال به اسارت درآمدند. از این میان، حدود ۳ هزار آزاده متعلق به خراسان رضوی بودند؛ مردانی که پس از آزادی، نخستین قدمهایشان را به سمت حرم مطهر رضوی برداشتند.
بیست و ششم مرداد ۱۳۶۹، اولین کاروان آزادگان از مرز وارد خاک ایران شد و مشهد، شهری که قرنهاست پناهگاه دلشکستگان است، دروازههایش را به روی این مردان گشود. نه بهعنوان یک تشریفات رسمی. بهعنوان یک عهد دیرینه. گویی حرم امام رضا (ع) سالها بود که منتظر این مردان نشسته بود.
حرم؛ خانهای که تاریخ شفاهی اسرا را در آغوش گرفت
آستان قدس رضوی، در اقدامی بیسابقه و ماندگار، اداره اسناد خود را به حافظ رسمی تاریخ شفاهی آزادگان تبدیل کرده است. بخش تاریخ شفاهی اداره اسناد آستان قدس رضوی، با انجام صدها ساعت مصاحبه تخصصی با آزادگان سراسر کشور، گردآوری عکسهای نایاب دوران اسارت، ثبت دستنوشتهها و خاطرات شفاهی، آرشیوی ملی از رنج و مقاومت این مردان در دل حرم مطهر رضوی ایجاد کرده است.
در یکصد و هفتاد و ششمین برنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی، از تاریخ شفاهی و مستندات آزادگان سرافراز با حضور خود آزادگان و خانوادههایشان در حرم مطهر رضوی رونمایی شد. این رونمایی، صرفاً یک مراسم اداری نبود. این لحظهای بود که تاریخ، در خانه امام رضا (ع)، به مردانی که تاریخ را با خون و صبر نوشته بودند، ادای احترام کرد.
نمایشگاهها، کتابها، همایشها؛ حرم، راوی رنج و مقاومت
خدمات آستان قدس رضوی به جامعه آزادگان، محدود به یک مراسم سالانه نیست. این نهاد، در چهار دهه گذشته، شبکهای گسترده از خدمات فرهنگی، پژوهشی و معنوی را برای آزادگان و خانوادههایشان فراهم آورده است.
محور پژوهشی و اسنادی؛ ثبت و ضبط تاریخ شفاهی آزادگان، نگهداری اسناد و عکسهای دوران اسارت در آرشیو ملی آستان قدس، انتشار کتب و پژوهشهای مرتبط با ادبیات پایداری و اسارت، و برگزاری جلسات تخصصی در قالب سهشنبههای علمی و فرهنگی.
محور فرهنگی و هنری؛ برپایی نمایشگاههای کتاب با محوریت آزادگان در کتابخانههای وابسته به آستان قدس رضوی در آستانه ۲۶ مرداد، تولید مستند و نماهنگهایی با محوریت پیوند آزادگان با اهلبیت و انتشار محتواهایی با عنوان آزادگان عالم در خیمه حسین (ع) در صحنهای حرم.
محور معنوی و زیارتی؛ میزبانی سالانه از گردهماییهای آزادگان و خانوادههایشان در رواقهای حرم مطهر رضوی، برگزاری مراسم بزرگداشت ۲۶ مرداد در صحنها و رواقهای حرم، و فراهمسازی امکانات زیارتی ویژه برای آزادگان جانباز و کمتوان.
محور اجتماعی و نهادی؛ حمایت از تأسیس بنیاد سید آزادگان به نام شهید حجتالاسلام سید علیاکبر ابوترابیفرد، رهبر معنوی اسرا در اردوگاههای عراقی که پیکر مطهرش در جوار حرم امام رضا (ع) آرامگرفته است. همچنین میزبانی ورزشگاه امام رضا (ع) از رویدادهای ورزشی جامعه آزادگان.
آیتالله مروی، تولیت آستان قدس رضوی، در پیامی به مناسبت سالروز بازگشت آزادگان، این رویکرد را چنین تبیین کردند: فرهنگ استقامت و پایمردی آزادگان باید به نسل جدید منتقل شود. بزرگداشت سالروز ورود آزادگان به کشور، گرامیداشت ارزشهای دفاع مقدس و پاسداشت خون شهداست.
سیره رضوی؛ از ضامن آهو تا ضامن آزادگان
در سیره امام رضا (ع)، یک اصل بنیادین موج میزند؛ پناهدادن به بیپناهان. امام رضا (ع)، در دوران امامت خود، پناهگاه مظلومان، آزادکننده بردگان و دستگیر افتادگان بودند. آستان قدس رضوی، در چهار دهه گذشته، همین سیره را در قبال آزادگان به اجرا گذاشته است.
حرم مطهر رضوی، برای آزادهای که هشت سال در سلول انفرادی بوده، فقط یک مکان زیارتی نیست. حرم، خانهای است که او در تاریکی اردوگاه، هر شب با آن حرف میزده. حرم، قولی بوده که در دل شکنجه به خودش میداده؛ آقاجان اگر زنده بمانم، یک روز به ضریحت میرسم و آستان قدس رضوی، این قول را محترم میشمارد. این عهد را پاس میدارد و خود را خادم مردانی میداند که هشت سال، با نام امام رضا (ع) زنده ماندند.
این خدمت، نه یک لطف، نه یک تکریم تشریفاتی بلکه این خدمت، امتداد عملی همان سیرهای است که امام رضا (ع) در خراسان بنا نهاد. سیرهای که در آن، هر دردمندی، هر اسیری، هر بیپناهی، در آستان این خانه، پناه مییابد.
سید آزادگان؛ مردی که در راه حرم جان داد
دوازدهم خرداد ۱۳۷۹. جاده سبزوار به نیشابور. خودرویی در غبار جاده واژگون شد و مردی از آن بیرون نیامد. حجتالاسلام سید علیاکبر ابوترابیفرد. سید الاسرا؛ مردی که هشت سال در اردوگاههای عراق، رهبر معنوی هزاران اسیر ایرانی بود. مردی که با ذکر و نماز و مقاومت، زندان را به حسینیه تبدیل کرده بود. او در آن روز، عازم مشهد بود. عازم حرم امام رضا (ع)، عازم پابوسی و در مسیر زیارت به لقاءالله پیوست.
پیکر او را به مشهد آوردند. در جوار همان حرمی که مقصدش بود و آستان قدس رضوی، از آن روز، حافظ یاد و نام او بوده است. بنیاد سید آزادگان با حمایت آستان قدس تأسیس شد و هر ساله، در سالروز شهادت او، حرم مطهر رضوی میزبان آزادگانی است که سیدشان را در جوار امامشان زیارت میکنند.
حرم رضوی، آینهای که رافت امام رضا (ع) را بازتاب میدهد
آستان قدس رضوی، در مواجهه با آزادگان، تنها یک نهاد فرهنگی یا مذهبی نیست. آستان قدس رضوی، آینهای است که رافت، منش و مهربانی امام رضا (ع) را در عمل بازتاب میدهد. همانگونه که امام رضا (ع) در خراسان، پناهگاه هر دردمند و هر بیپناهی بودند، حرم مطهر رضوی نیز پناهگاه مردانی است که هشت سال بیپناهی را در اردوگاههای دشمن تحمل کردند.
این رویکرد، نه یک سیاست مقطعی، بلکه یک خطمشی جاری و چهلساله است. از نخستین روزهای بازگشت آزادگان در مرداد ۱۳۶۹ تا امروز که نسل دوم و سوم آزادگان در قالب خانوادههایشان به حرم میآیند، آستان قدس رضوی، این خدمت را ادامه داده است و ادامه خواهد داد؛ زیرا حرم امام رضا (ع)، خانهای است که هیچ دردی را بیپاسخ نمیگذارد. خانهای است که هر اسیری، هر دردمندی، هر دلتنگی را در آغوش میگیرد و آزادگان این سرزمین، شایستهترین فرزندان این آغوشاند؛ و حرم، هنوز منتظر است
۲۶ مرداد هر سال، وقتی درهای حرم مطهر رضوی به روی آزادگان باز میشود، وقتی بزرگمردانی با موهای سپید و چشمانی که هنوز رد سیمخاردار را در مردمکشان دارند، قدم به صحن میگذارند، وقتی دستهای لرزانشان ضریح را لمس میکند و لبهایشان بیصدا میگوید: یا امام رضا (ع)، آمدم، در آن لحظه، تاریخ نفس میکشد.
حرم، هنوز منتظر است. منتظر هر آزادهای که هنوز نیامده. منتظر هر فرزند آزادهای که میخواهد بداند پدرش در آن سالها چگونه زنده ماند. منتظر هر روایتی که هنوز ناگفته مانده و آستان قدس رضوی، این انتظار را با خدمت، با ثبت، با تکریم و با عشق پاسخ میدهد.
زیرا این حرم، خانه مردانی است که در تاریکی مطلق، چراغ ایمان را خاموش نکردند و حالا، در روشنایی ضریح نقرهای امام رضا (ع)، ابدیت، مال آنهاست.
بیست و ششم مرداد، روز آزادگان است. روز مردانی که زنجیر را شکستند و به خانه برگشتند و خانهشان، حرم امام رضا (ع) بود.
نظر شما