وحدت اسلامی در جهان معاصر، نه یک شعار تشریفاتی، بلکه ضرورتی راهبردی برای صیانت از کیان امت اسلامی است. این هم‌گرایی ژرف به معنای ادغام مذاهب نیست، بلکه حفظ هویت مذهبی در بستر احترام متقابل، رعایت کرامت انسانی و تکیه بر مشترکات اسلامی است. اما چگونه می‌توان اختلافات طبیعی علمی را از دالان خطرناک تعصب و تکفیر دور کرد و به فرهنگ پایدار گفت‌وگو رسید؟
در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌ والمسلمین عبدالحسین یداللهی، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، این پرسش بنیادین و الزامات عملی وحدت در سایه تجربیات خطیر جهان اسلام و ایران را واکاوی کرده‌ایم.

به عنوان نخستین پرسش، مهم‌ترین موانع پیش‌روی وحدت اسلامی در جهان معاصر چیست و چگونه می‌توان از تعصبات و چالش‌های ناشی از اختلافات طبیعی عبور کرد؟

مهم‌ترین مانع وحدت اسلامی، تبدیل اختلافات طبیعی علمی، اعتقادی و تاریخی به نزاع‌های هویتی و اجتماعی است. مذاهب اسلامی در برخی مسائل کلامی، فقهی و تاریخی دیدگاه‌های متفاوتی دارند؛ اما مشکل زمانی پدید می‌آید که این تفاوت‌ها به تعصب، تکفیر، توهین، خشونت و حذف اجتماعی دیگری منجر شود. قرآن کریم هشدار می‌دهد: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ». (انفال: ۴۶)
از دیگر موانع مهم، جهل درزمینه باورها و دیدگاه‌های مذاهب دیگر است. هنگامی که شناخت پیروان مذاهب از یکدیگر بر پایه شایعه، نقل‌های غیرمستند یا تصویرسازی‌های مغرضانه شکل گیرد، سوءتفاهم و بدبینی افزایش می‌یابد. تعصب قومی و مذهبی، توهین به مقدسات، تکفیر، بهره‌برداری سیاسی از اختلافات، تقدم هویت‌های فرقه‌ای بر هویت اسلامی و فعالیت رسانه‌های تحریک‌آمیز نیز شکاف میان مسلمانان را عمیق‌تر می‌کند. راه عبور از این موانع، تقویت شناخت متقابل، آموزش صحیح تاریخ و عقاید مذاهب، گسترش گفت‌وگوی علمی و رعایت اخلاق در اختلاف است. قرآن کریم می‌فرماید: «وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ». (نحل: ۱۲۵)از دیدگاه شیعه، گفت‌وگوی محترمانه به معنای کنار گذاشتن مبانی تشیع نیست؛ بلکه به این معناست که دیدگاه مذهبی با استدلال، انصاف و ادب بیان شده و در عین اختلاف، کرامت طرف مقابل حفظ شود. در روایتی از امام صادق‌(ع) آمده است که شیعیان باید با راست‌گویی، امانت‌داری، حسن معاشرت، عیادت بیماران و حضور در تشییع جنازه دیگر مسلمانان، مایه زینت اهل‌بیت‌(ع) باشند: «کُونُوا لِمَنْ انْقَطَعْتُمْ إِلَیْهِ زَیْنًا، وَلَا تَکُونُوا عَلَیْهِ شَیْنًا، صَلُّوا فِی عَشَائِرِهِمْ، وَعُودُوا مَرْضَاهُمْ، وَاشْهَدُوا جَنَائِزَهُمْ…». (کلینی، الکافی، ج۲، ص ۲۱۹، ح۱۱) این روایت نشان می‌دهد وحدت و هم‌زیستی اسلامی، تنها مسئله‌ای نظری نیست؛ بلکه در اخلاق اجتماعی، حسن معاشرت و رعایت حرمت دیگر مسلمانان تحقق می‌یابد. همچنین قرآن حتی در برابر مخالفان بر رعایت عدالت تأکید می‌کند: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا». (مائده: ۸)

با توجه به تنوع فرهنگی و مذهبی در جهان اسلام، چگونه می‌توان ضمن حفظ تفاوت‌های مذهبی، بر اشتراکات بنیادین تمرکز داشت و زمینه همبستگی را فراهم کرد؟

وحدت زمانی پایدار می‌شود که از سخنرانی و همایش فراتر رود و به برنامه، رابطه و رفتار اجتماعی تبدیل شود. قرآن کریم مسلمانان را به همکاری در امور خیر فرامی‌خواند: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ». (مائده:۲) براساس این آیه، مسلمانان می‌توانند با وجود اختلافات اعتقادی و فقهی، در زمینه‌هایی مانند کمک به نیازمندان، فقرزدایی، امدادرسانی، آموزش، سلامت، فعالیت‌های علمی و فرهنگی، دفاع از کرامت انسانی، مقابله با اسلام‌هراسی و حمایت از مظلومان همکاری کنند.
پیامبر اکرم‌(ص) جامعه ایمانی را به بنایی استوار تشبیه کرده‌اند: «إنّ الْمُؤْمِنَ لِلْمُؤْمِنِ کَالْبُنْیَانِ، یَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا». (صحیح البخاری، ج۱، ص۱۲۳)بنابراین، وحدت به معنای حل‌کردن همه اختلافات نیست؛ بلکه به معنای همکاری در امور مشترک و مدیریت اختلافات در چارچوب اخلاق و گفت‌وگو است.

برای اینکه این همبستگی از سطح شعارهای مناسبتی فراتر رفته و به همکاری، اخلاق اجتماعی و ارتباط واقعی میان پیروان مذاهب تبدیل شود، چه راهکارهای عملی وجود دارد؟

وحدت اسلامی بدون پذیرش تفاوت‌ها امکان‌پذیر نیست. هر مذهب می‌تواند مبانی اعتقادی و فقهی خود را حفظ کند و در عین حال، با پیروان دیگر مذاهب رابطه‌ای محترمانه و برادرانه داشته باشد. قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ». (حجرات:۱۰) قرآن همچنین تفاوت‌های انسانی را زمینه‌ای برای شناخت متقابل می‌داند: «وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ». (حجرات:۱۳)از مهم‌ترین مشترکات مسلمانان می‌توان به توحید، نبوت پیامبر اکرم‌(ص)، قرآن کریم، قبله، نماز، روزه، حج، زکات و ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی اسلام اشاره کرد. این مشترکات می‌تواند پایه شکل‌گیری هویت مشترک اسلامی باشد. تأکید بر مشترکات، به معنای نادیده‌گرفتن اختلافات نیست. اختلافات علمی و اعتقادی باید در محیط‌های تخصصی با استدلال، انصاف و ادب بررسی شود؛ آنچه باید کنار گذاشته شود، دشمنی، توهین و نفرت ناشی از اختلاف است.
امیرالمؤمنین علی‌(ع) در نامه خود به مالک‌اشتر می‌فرمایند: «فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ، و إمّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ». (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳) این سخن، مبنایی مهم برای رعایت کرامت انسانی، عدالت و احترام متقابل فراهم می‌کند. بر این اساس، راه درست آن است که «عقیده حفظ شده و برادری نیز حفظ شود» و «در مشترکات همکاری شود و درباره اختلافات، گفت‌وگوی علمی و محترمانه صورت گیرد».

در عصر رسانه و فضای مجازی که می‌تواند همزمان ابزار نزدیکی یا ایجاد شکاف باشد، چگونه می‌توان از این بستر برای تحکیم وحدت اسلامی بهره گرفت؟

رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند زمینه آشنایی، گفت‌وگو و هم‌گرایی مسلمانان را فراهم کنند؛ اما در صورت انتشار اخبار جعلی، مطالب تقطیع‌شده و محتوای توهین‌آمیز، به ابزار گسترش اختلاف تبدیل می‌شوند. قرآن کریم درباره خبررسانی می‌فرماید: «إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ». (حجرات: ۶) قرآن همچنین از تمسخر، عیب‌جویی و بدگمانی نهی می‌کند: «لَا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ» (حجرات: ۱۱) و «اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ». (حجرات: ۱۲)بر پایه این آموزه‌ها، استفاده وحدت‌آفرین از رسانه نیازمند راستی‌آزمایی اخبار، پرهیز از بازنشر محتوای بی‌منبع و تحریک‌آمیز، خودداری از تعمیم رفتار افراد به یک مذهب، معرفی عالمان و شخصیت‌های وحدت‌گرا، تولید محتوای مشترک درباره قرآن و سیره پیامبر(ص) و جایگزین‌کردن گفت‌وگوهای علمی و منصفانه به‌جای مناظره‌های تخریبی است.
پیامبر اکرم‌(ص) می‌فرمایند: «مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ فَلْیَقُلْ خَیْرًا أَوْ لِیَصْمُتْ» (صحیح البخاری، کتاب الأدب، ج۷، ص۷۹) همچنین فرموده‌اند: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَیَدِهِ». (صحیح البخاری، کتاب الإیمان، ج۱، ص۸) این دو روایت، در عصر رسانه، مسئولیت اخلاقی کاربران را یادآور می‌شود؛ زیرا توهین، تحقیر، شایعه‌پراکنی و هتک حرمت در فضای مجازی نیز با اخلاق اسلامی سازگار نیست.

به عنوان پرسش پایانی، با توجه به شرایط خطیر کنونی و تجربیات تاریخی ایران در عبور از بحران‌ها و حوادث سخت، ازجمله تقدیم شهدای والامقام و به‌ویژه قائد شهیدمان؛ چگونه می‌توانیم وحدت و انسجام ملی را به عنوان ضامن امنیت کشور، از یک مناسبت تقویمی به یک فرهنگ پایدار تبدیل کنیم؟

وحدت اسلامی نه به‌معنای یکسان‌سازی مذاهب، بلکه هم‌زیستی برادرانه و همکاری در مشترکات است. مانع اصلی، تبدیل اختلافات علمی به کینه‌های اجتماعی است؛ بنابراین باید اختلاف را پذیرفت اما دشمنی را طرد کرد. امروز و در شرایط خطیر ایران، این آموزه بیش از هر زمان دیگری معنای عینی یافته است. جامعه ایران پس از پشت‌سر گذاشتن دوران دشوار جنگ، حوادث سخت و تقدیم شهیدان والامقام، به‌ویژه شهید حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای و آحاد هموطنان، بیش از پیش نیازمند حفظ اتحاد، همبستگی ملی و انسجام کلمه است. این تجربیات تاریخی نشان داد گذر از بحران‌ها و صیانت از تمامیت و امنیت کشور، جز در سایه پیوند استوار میان همه اقوام، مذاهب و گروه‌های اجتماعی میسر نمی‌شود. این وحدت، ضامن امنیت و اقتدار کشور است و هفته وحدت را از مناسبتی تقویمی به فرهنگ پایدار گفت‌وگو و همدلی تبدیل می‌کند.