بیشکک پایتخت قرقیزستان این روزها میزبانی از بیست و ششمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای را برعهده دارد و آقای پزشکیان، رئیسجمهور نیز به نمایندگی از جمهوری اسلامی ایران در این اجلاس حضور دارد. اما این دوره از نشست سران سازمان همکاری شانگهای را باید ویژه و متمایز تلقی کرد؛ چرا که در این اجلاس بیست و پنجمین سالگرد تشکیل سازمان جشن گرفته میشود و به همین دلیل نیز تعداد قابل ملاحظهای از سران کشورهای عضو در بیشکک حاضر شدهاند.
سازمان همکاری شانگهای ۲۵ سال پیش، یعنی در خردادماه ۱۳۸۰ و در شرایطی اعلام موجودیت کرد که هسته اولیه تقریباً کوچکی را شامل میشد. دو کشور روسیه و چین در کنار چهار کشور آسیای مرکزی ( قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان) در حالی موجودیت سازمان را اعلام کردند که هدف از تشکیل آن عمدتاً مسئله امنیت بهخصوص در منطقه آسیای مرکزی بود. در ادامه سازمان با جذب چهار کشور بزرگ هند، پاکستان، بلاروس و ایران تعداد اعضای خود را به ۱۰عضو افزایش داده است، ضمن آنکه دو کشور مغولستان و افغانستان نیز به عنوان ناظر و ۱۵کشور هم به عنوان شریک گفتوگوها پذیرفته شدند. این گسترش موجب شده سازمان هماکنون ۴۰درصد جمعیت و حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد تولید ناخالص ملی جهان را در خود جای دهد.
اما این توسعه سازمان همکاری شانگهای فقط در جنبه کمی رخ نداده است. در جنبه کیفی نیز شاهد توسعه اهداف سازمان و تلاش آن برای نقشآفرینی مؤثرتر در تحولات بینالمللی بودهایم. نگاهی به محورهای دستور کار اجلاس اخیر سران در بیشکک میتواند بهخوبی گویای روند این توسعه کیفی باشد؛ در جایی که این محورها در چارچوب سه بخش امنیتی نوین، همکاریهای اقتصادی و فناورانه و در نهایت مباحث بینالمللی سیاسی تفکیک شدهاند.
روابط متقابل ایران و سازمان همکاری شانگهای
جمهوری اسلامی ایران از جمله کشورهایی بود که از همان سالهای ابتدایی شکلگیری سازمان همکاری شانگهای ارتباط مؤثری با آن برقرار کرد. حضور دو دههای ایران به عنوان عضو ناظر و وجود درخواست عضویت دائم را میتوان به وجود برخی محدودیتها و سیاستهای سازمان مرتبط دانست؛ به ویژه آنکه سازمان در بیانیه شکلگیری خود بر این موضوع تأکید کرده بود که هدف از ایجاد آن دشمنی با هیچ کشوری نیست. در واقع گنجاندن چنین عبارتی بازتابدهنده نگرانی اعضایی چون چین در مورد گمانهزنی تقابل سازمان با آمریکا بود که میتوانست در پذیرش عضویت کامل ایران در سازمان نیز تأثیرگذار باشد. موضوع تحریمهای بینالمللی ایران و همچنین اختلافات تهران با برخی کشورهای عضو هم در پذیرش دیرهنگام ایران بیتأثیر نبوده است. اما در نهایت پذیرش عضویت کامل ایران پس از دو دهه میتواند بازتابدهنده تحولی در دیدگاهها و محورهای همکاری در سازمان شانگهای باشد. این تحول پس از جنگ ۱۲روزه و تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در قالب بیانیههای محکومیت این تجاوز از سوی سازمان شانگهای بازتاب بیشتری پیدا کرد. همچنین پس از این تجاوز بود که اعضایی همچون چین و روسیه به انتقاد صریح از یک جانبهگرایی و نظام پرآشوب ایجاد شده از سوی آمریکا و غرب روی آورده و بر ضرورت شکلگیری یک نظام چندجانبهگرایانه و مبتنی بر ارزشهای مشترک بینالمللی تأکید کردند.
ایران از اجلاس بیشکک چه میخواهد؟
حضور ایران در اجلاس سران شانگهای در بیشکک در عالیترین سطح ممکن، میتواند در چارچوب دستیابی به چند هدف عمده مد نظر قرار گیرد. در وهله نخست به لحاظ سیاسی این اجلاس میتواند پیام مهمی به جهان در راستای محکومیت اقدامهای یکجانبه و تعرض به حاکمیت و تمامیت سرزمینی کشورها انتقال دهد. این همان نکته است که آقای عراقچی در اجلاس وزیران خارجه شانگهای در مرداد ماه امسال به صراحت اشاره میکند: «سکوت و مواضع دوپهلو در برابر حمله به ایران، متجاوزان را به تکرار جنایت تشویق میکند... آیندهای امنتر، باثباتتر و عادلانهتر زمانی قابل تحقق است که همه با صدایی واحد از حاکمیت قانون، برابری دولتها، احترام به استقلال کشورها و کرامت ملتها دفاع کنیم. سازمان همکاری شانگهای میتواند و باید در خط مقدم این مسئولیت تاریخی قرار گیرد». اما در وجه اقتصادی نیز این مشارکت و حضور میتواند هم برای ایران و هم برای سازمان شانگهای حائز اهمیت تلقی شود. سازمان شانگهای مدتهاست برای توسعه روابط اقتصادی میان اعضا و بهخصوص توسعه زیرساختها و خدمات لجستیک و حمل و نقل برنامهریزی میکند. شرایط بهوجود آمده برای ایران و استقبال تهران و برخی دیگر از کشورهای سازمان مانند تاجیکستان و یا روسیه، فرصت خوبی فراهم کرده تا این برنامهها در چارچوب سازمان شانگهای به سمت اجرایی شدن حرکت کند.
برنامه توسعه همکاریهای مالی نیز از دیگر حوزههایی است که ظرفیت مساعدی برای همکاری میان اعضا دارد و برای تهران نیز بسیار ارزشمند تلقی میشود. پیشنهاد ایجاد «بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای» که از سوی ایران با جدیت پیگیری میشود و یا ایجاد سیستم مبادلات ارزی خارج از دلار، بخشی از این برنامههاست که اجرای آنها هم به سازمان شانگهای اعتبار و وزنی دوچندان میبخشد و هم به عبور ایران از سد تحریمهای ناعادلانه و یکجانبه کمک بزرگی خواهد کرد.
خبرنگار: میراحمدرضا مشرف
نظر شما