بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت در شرایطی برگزار می‌شود که گروه‌های نمایشی از نقاط مختلف کشور، روایت‌های خود از مقاومت، دفاع مقدس، فلسطین و رخدادهای سال‌های اخیر را به صحنه آورده‌اند؛ جشنواره‌ای که برخلاف یک رویداد چندروزه، مسیری یک‌ساله را پشت سر گذاشته و در نهایت مجموعه‌ای از آثار صحنه‌ای و خیابانی را از استان‌های مختلف کشور گرد هم آورده است. در آغاز این مسیر بیش از ۷۰۰ اثر به دبیرخانه جشنواره رسید و اکنون ۳۵ اثر صحنه‌ای از ۲۳ استان کشور در بخش رقابتی حضور دارند. در کنار این آثار، گروه‌هایی از شهرهای مختلف نیز به جشنواره آمده‌اند تا سهم خود را در نقشه گسترده این دوره ثبت کنند. محمد کاظم‌تبار، دبیر بیستمین جشنواره تئاتر مقاومت، از روند شکل‌گیری این دوره، گستره آثار، موضوعات مطرح شده در نمایش‌ها، تلاش برای فاصله گرفتن از شعارزدگی و برنامه‌های جشنواره در حوزه نمایش‌نامه‌نویسی و تئاتر کودک و نوجوان می‌گوید.
از ۷۰۰ اثر اولیه تا ۳۵ اجرای صحنه‌ای
کاظم‌تبار با اشاره به اینکه این دوره از جشنواره طی یک سال به مرحله برگزاری رسیده، توضیح می‌دهد: مسیر جشنواره از زمان انتشار فراخوان آغاز و در این مدت بیش از ۷۰۰ اثر به دبیرخانه ارسال شد. او درباره روند آماده‌سازی این آثار می‌گوید: حاصل این فراخوان، شکل‌گیری بیش از ۱۰۰ اثر صحنه‌ای و بیش از ۷۰ اثر خیابانی بود؛ آثاری که حتی در شرایط جنگ نیز گروه‌های تولیدکننده آن‌ها روند آماده‌سازی خود را ادامه دادند و در کنار جشنواره باقی ماندند و اجراهای بخش صحنه‌ای نیز از ۳۱ شهریور آغاز شده و تا پایان پاییز ادامه دارد.
از دفاع مقدس تا فلسطین و جنگ‌های اخیر
گستره مفهومی مقاومت موجب شده آثار این دوره تنها به یک مقطع تاریخی محدود نشوند. کاظم‌تبار با اشاره به روند انتخاب موضوعات می‌گوید: در زمان تدوین فراخوان، تمرکز اصلی جشنواره بر مقاومت تاریخی مردم ایران، دفاع مقدس و همچنین وقایع جنگ تحمیلی دوم بود، اما شرایط در ادامه تغییر کرد. زمانی که آثار برای بررسی در اختیار هیئت بازخوانی قرار گرفته بود، جنگ تحمیلی سوم در نهم اسفند رخ داد و همین موضوع سبب شد دبیرخانه، بخش جداگانه‌ای را برای بررسی آثار مرتبط با این اتفاق در نظر بگیرد که در جدول جشنواره به طور جداگانه نیز مشخص شده است. البته نگاه جشنواره محدود به یک دوره زمانی خاص نبوده و هدف، پوشش دادن مقاومت جهانی و مقاومت تاریخی ایران از گذشته تا امروز بوده است. بر همین اساس، آثار حاضر در این دوره موضوعات مختلفی را دربرمی‌گیرند؛ از روایت‌های دفاع مقدس و تاریخ مقاومت گرفته تا موضوعاتی مانند غزه، فلسطین و حوادث جنگ‌های اخیر.
جشنواره‌ای با گستره جغرافیایی از ماکو تا رامیان
یکی از ویژگی‌های این دوره، حضور گروه‌هایی از شهرها و استان‌هایی است که معمولاً سهم کمتری در رویدادهای ملی تئاتر دارند. دبیر جشنواره درباره این گستردگی جغرافیایی یادآور می‌شود: نمایش‌هایی از ماکو در آذربایجان غربی و رامیان در استان گلستان نیز در جشنواره حضور دارند و تلاش شده گستره جغرافیایی کشور در انتخاب آثار دیده شود. استان‌هایی مانند اصفهان، کرمانشاه، همدان، لرستان، قزوین، زنجان، البرز، گیلان و گلستان از جمله مناطقی هستند که آثارشان در این دوره اجرا می‌شود و در مجموع در بخش صحنه‌ای ۲۳ استان کشور درگیر حضور و میزبانی آثار هستند.
وی درباره بخش میهمان جشنواره نیز توضیح می‌دهد: نگاه این بخش بیشتر حمایت از گروه‌هایی بوده که زمان جنگ تمرین کرده و همراه جشنواره بوده‌اند و با هدف قدردانی و حمایت از آن‌ها به این بخش راه یافته‌اند. در این بخش، ملاک صرفاً کسب امتیاز و رقابت نبوده، بلکه تلاش شده آثار قابلیت اجرای عمومی در شهر خود را نیز داشته باشند.
عبور از روایت‌های کلیشه‌ای و شعارزدگی
یکی از چالش‌های همیشگی آثار موضوع‌محور، پیدا کردن زبان تازه برای روایت موضوعاتی است که مخاطب پیش‌تر با آن‌ها مواجه شده است. دبیر جشنواره با اشاره به همین دغدغه، می‌گوید: یکی از معیارهای مهم برای ما به ویژه در بخش رقابتی، دور شدن از شعارزدگی بود و می‌خواستیم آثار از چیزی که شاید در تئاتر موضوعی ایجاد دافعه کرده فاصله بگیرند و بتوانند با زبان روز، تازه و نو، محتوای خود را ارائه کنند. وی با اشاره به تنوع موضوعی آثار، از نمایش‌هایی درباره رهبر شهید، مدرسه شجره طیبه میناب، ناو دنا و دختران فوتبالیستی که در استرالیا دچار حادثه شدند، به‌عنوان نمونه‌هایی از موضوعات مطرح‌شده در آثار این دوره نام می‌برد. به گفته او، در کنار این موضوعات، آثاری درباره غزه و فلسطین و همچنین بمباران مناطق مسکونی در جنگ‌های اخیر تولید شده و همین تنوع موضوعی موجب شده روایت‌ها نیز از یکدیگر فاصله داشته باشند.
ثبت وقایع روز در قالب نمایش‌نامه
از دیگر اتفاق‌های این دوره، تولید و رونمایی از مجموعه‌ای از نمایش‌نامه‌ها با محوریت حوادث جنگ اخیر است؛ مجموعه‌ای که به گفته دبیر جشنواره، شکل‌گیری آن تنها چند روز پس از آغاز جنگ تحمیلی سوم کلید خورد. کاظم‌تبار درباره چگونگی شکل‌گیری این مجموعه می‌گوید: زمانی که جنگ تحمیلی سوم آغاز شد، با همه غم بزرگی که در روزهای ابتدایی و با از دست دادن امام شهیدمان بر ما تحمیل شد، اما دبیرخانه کار خود را متوقف نکرد. من همان روزها به این فکر می‌کردم که چه کاری انجام دهیم که هم برای این دوره باقی بماند و هم برای دوره‌های بعد. بر همین اساس، نویسندگان باتجربه و صاحب‌سبک، در کنار برگزیدگان دوره گذشته جشنواره، برای نگارش آثار جدید دعوت به همکاری شدند. موضوعات مشخصی به نویسندگان سپرده شد و فرایند نگارش و بازنویسی آثار ادامه پیدا کرد.
به گفته کاظم‌تبار، برخی از این متن‌ها حتی تا ۶بار بازنویسی شدند تا به مرحله نهایی برسند. حاصل این فرایند، مجموعه‌ای شامل هشت نمایش‌نامه است که دو نمایش‌نامه آن برای مخاطب نوجوان نوشته شده‌اند. اما هدف از انتشار این مجموعه، تنها تولید اثر برای یک دوره از جشنواره نبوده است. وی درباره این رویکرد می‌گوید: نگاهی که بر تولید این مجموعه حاکم بود، واکنش سریع و ثبت متون برای تولیدات سال‌های بعد است تا اگر نویسنده یا کارگردانی در دوره‌های بعد بخواهد اثری با این موضوع تولید کند، متن در اختیار داشته باشد و دستش خالی نباشد. در کنار این کتاب، مجموعه دیگری نیز تولید شده که حاصل ۲۵۵ روایت از جنگ رمضان بوده که در دو جلد نهایی با عنوان «این مردم مبعوث» منتشر شده است.
کاظم‌تبار تأکید می‌کند که اهمیت این آثار فقط به زمان برگزاری جشنواره محدود نمی‌شود: این کتاب قابلیت دراماتیک و اقتباس دارد.
این داستان‌ها و روایت‌های واقعی می‌تواند برای نویسندگان و هنرمندان مورد استفاده قرار گیرد. ممکن است حتی ۱۰ سال دیگر کسی بخواهد اثری با این موضوع تولید کند، اما یک مرجع و منبع برای ارتباط با آن وقایع وجود خواهد داشت.
توجه به کودک و نوجوان؛ از تولید متن تا ایجاد زیرساخت
بخش کودک و نوجوان نیز یکی از موضوعات مورد توجه جشنواره بوده است. کاظم‌تبار با اشاره به اینکه بخش اصلی تولیدات صحنه‌ای امسال بیشتر به آثار بزرگسال اختصاص دارد، می‌گوید: در میان نمایش‌نامه‌های تولیدشده، آثاری برای نوجوانان نیز وجود دارد.
وی با اشاره به نمایش‌هایی درباره ناو دنا و مدرسه شجره طیبه میناب و همچنین دو نمایش‌نامه نوجوان از مجموعه هشت‌گانه تولیدشده، توضیح می‌دهد: در عین حال، جشنواره در حوزه نمایش‌نامه‌نویسی، زیربخشی را نیز به کودک و نوجوان اختصاص داده؛ اقدامی که به گفته دبیر جشنواره، می‌تواند مقدمه‌ای برای ایجاد یک بخش ساختارمند و هدفمند کودک و نوجوان در دوره‌های آینده باشد.
کاظم‌تبار درباره ضرورت این موضوع می‌گوید: ما تعارف نداریم! در حوزه کودک و نوجوان با موضوع دفاع مقدس، با کمبود متن و اثر مواجهیم. اینکه بخواهیم صرفاً یک بخش ایجاد کنیم اما زیرساخت‌های لازم برای آن را نداشته باشیم، طبیعتاً خروجی خوبی هم نخواهد داشت.
اجرای عمومی با هدف حمایت از گروه‌ها
بیستمین جشنواره تئاتر مقاومت تنها به اجرای محدود جشنواره‌ای بسنده نکرده و بخشی از آثار با هدف اجرای عمومی روی صحنه رفته‌اند. کاظم‌تبار با اشاره به اهمیت ارتباط مخاطب با نمایش‌ها می‌گوید: یکی از اهداف ما درآمدزایی برای خود گروه‌هاست و تلاش شده آثار پس از جشنواره نیز امکان ادامه اجرا داشته باشند و گروه‌ها بتوانند از ظرفیت اجرای عمومی استفاده کنند. برای افزایش امکان حضور مخاطبان نیز یارانه‌ای در نظر گرفته شده تا علاقه‌مندان بتوانند آثار را با هزینه کمتری تماشا کنند.بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت با شعار «ایران، صحنه جاودان مقاومت» در چنین شرایطی تلاش کرده علاوه بر برگزاری یک رویداد نمایشی، بخشی از روایت‌های مقاومت و وقایع معاصر را نیز ثبت و در قالب هنرهای نمایشی عرضه کند؛ از روایت‌های تاریخی و دفاع مقدس تا فلسطین، غزه و حوادث جنگ‌های اخیر؛ رویکردی که قرار است در کنار اجرای آثار، زمینه‌ای برای تولید و ماندگاری متن‌های نمایشی در سال‌های آینده نیز فراهم کند.
نظر شما