نشست چهارجانبه تهران یک واقعیت راهبردی را دوباره به نمایش گذاشت؛ نظم امنیتی خاورمیانه بدون حضور ایران قابل تحقق نیست. عربستان که سال‌ها بر ائتلاف‌سازی علیه تهران تکیه داشت، اکنون برای مهار بحران یمن ناگزیر به گفت‌وگو با همان قدرت منطقه‌ای است.
پایان رؤیای امنیت بدون ایران
حضور مقام‌های عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران، فراتر از یک دیدار دیپلماتیک، نشانه محدودیت الگوی امنیتی مبتنی بر حذف ایران است. جنگ آمریکا و اسرائیل نتوانسته جایگاه منطقه‌ای تهران را از میان ببرد و هم‌زمان، تداوم عملیات نیروهای مسلح یمن علیه اهداف سعودی، ناکارآمدی اتکای صرف به حمایت نظامی خارجی را برجسته کرده است.
پیمان دفاعی مکه که قرار بود چارچوبی برای همکاری سه کشور ایجاد کند، اکنون با یک پرسش اساسی روبه‌روست؛ آیا می‌تواند بدون ورود به رویارویی گسترده با یمن و ایران، امنیت اعضایش را تأمین کند؟ مشارکت محدود ترکیه و پاکستان در بحران اخیر نشان داده است که تعهدات سیاسی و دفاعی این ائتلاف الزاماً به مداخله نظامی تعیین‌کننده منجر نمی‌شود.
ریاض؛ از تهدید تهران تا مذاکره با تهران
تغییر موقعیت عربستان در مقایسه با سال ۲۰۱۷ معنادار است. آن زمان محمد بن سلمان تهدید می‌کرد که رویارویی با ایران را به داخل خاک این کشور خواهد کشاند؛ اما اکنون مقام‌های سعودی در تهران درباره امنیت منطقه‌ای مذاکره می‌کنند. سال‌ها فشار و تقابل نتوانسته نفوذ منطقه‌ای ایران را از بین ببرد و جنگ اخیر نیز تردیدها درباره توان واشنگتن برای حفاظت از متحدانش را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، ریاض ناچار است هزینه ادامه تقابل را در برابر امکان تفاهم با تهران بسنجد. تداوم حملات یمن به اهداف سعودی و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات نظامی عربستان، این محاسبه را فوری‌تر کرده است.
یمن؛ متحدی که قابل معامله نیست
یکی از محورهای گمانه‌زنی درباره نشست تهران، احتمال معامله بر سر روابط ایران و انصارالله بود؛ اما این تصور، استقلال سیاسی و ریشه‌های داخلی جنبش انصارالله را نادیده می‌گیرد. مقاومت یمن در برابر مداخله عربستان از منازعه‌ای طولانی بر سر آینده سیاسی این کشور برخاسته است. تصمیم‌های نظامی صنعا نیز صرفاً تابع دستورهای تهران نیست.
دیدار محسن رضایی با سفیر یمن، یک روز پس از نشست چهارجانبه، پیام روشنی داشت؛ تهران در حالی با اعضای پیمان مکه گفت‌وگو می‌کند که روابط خود با متحدانش را حفظ خواهد کرد. هر توافقی که بدون مشارکت صنعا و با نادیده گرفتن ملاحظات امنیتی آن شکل بگیرد، با خطر بازتولید بحران مواجه است.
نظم منطقه‌ای یا بازگشت به معادله واشنگتن؟
بیانیه نشست تهران تعهد الزام‌آوری ایجاد نکرد، اما بر ادامه گفت‌وگوها تأکید داشت. اختلاف اصلی همچنان پابرجاست؛ عربستان، ترکیه و پاکستان روابط امنیتی با آمریکا دارند، در حالی که تهران حضور نظامی واشنگتن را یکی از عوامل اصلی بی‌ثباتی منطقه می‌داند. مواضع متفاوت درباره اسرائیل و جنبش‌های مقاومت نیز مانع شکل‌گیری توافقی جامع است.
با این حال، حضور چهار کشور در تهران نشان می‌دهد که بحث امنیت منطقه‌ای دیگر نمی‌تواند صرفاً در چارچوب ائتلاف‌های مورد حمایت آمریکا پیش برود. آزمون واقعی این روند، پذیرش نقش ایران و به رسمیت شناختن جایگاه یمن و دیگر بازیگران محور مقاومت است؛ چراکه هیچ توافقی نمی‌تواند آینده منطقه را با حذف بازیگرانی تعیین کند که توان اثرگذاری بر معادلات نظامی و سیاسی آن را دارند.
نظر شما